Ushirikiano wa Fintech unaongeza kasi ya malipo Kenya

Mikataba mingi ya ushirikiano (MoU) huonekana kama “karatasi tu”—picha ya kusaini, kisha kimya. Lakini kwenye fintech, hasa kwenye eneo la Afrika Mashariki, MoU mara nyingi ni ishara ya kitu halisi kinachokuja: miundombinu mipya ya malipo, bidhaa mpya za kidijitali, na kasi mpya ya ueneaji wa huduma za kifedha.

Hiyo ndiyo lensi bora ya kuangalia taarifa ya Comera na SC Ventures kusaini MoU—hata kama chanzo chetu cha RSS kilizuiwa na ukuta wa uthibitisho (CAPTCHA) na hatuwezi kuona maelezo yote. Ukweli muhimu bado upo: fintech zinajenga muungano ili kupanua ekosistimu ya malipo ya kidijitali. Na ukiweka hili kwenye muktadha wa Kenya, unapata somo kubwa zaidi: ushirikiano + akili bandia (AI) ndivyo vinavyoendesha kizazi kijacho cha mobile money na payments.

Kwa nini MoU za fintech zina maana (hasa Kenya)

MoU inapoelekea kwenye utekelezaji, huwa inashughulikia tatizo moja kuu: hakuna kampuni moja inayoweza kushinda peke yake kwenye malipo ya kidijitali. Kenya ina miundombinu iliyokomaa ya malipo ya simu, lakini bado kuna vikwazo vinavyozuia ukuaji wa bidhaa mpya:

• Kuunganisha mifumo (APIs) na kusawazisha viwango vya usalama
• Kupunguza gharama za miamala, kurudisha pesa (chargebacks/disputes), na udanganyifu
• Kupanua huduma kuvuka mipaka (cross-border) bila kuumiza uzoefu wa mtumiaji
• Kukidhi matakwa ya udhibiti (compliance) bila kuchelewesha uvumbuzi

Hapa ndipo ushirikiano huleta “traction”: mchezaji mmoja huleta usambazaji (distribution), mwingine huleta teknolojia, mwingine huleta ufadhili au utaalamu wa uendeshaji.

Ushirikiano kwenye malipo si PR. Ni njia ya kupunguza muda wa kutoka wazo hadi soko—na kushinda vikwazo vya uaminifu, udhibiti, na miundombinu.

Ushirikiano unaotegemea AI: si bidhaa tu, ni injini ya ukuaji

Kwenye mfululizo huu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya”, ujumbe wangu ni mmoja: AI haipo tu kwa “chatbots.” AI ni injini ya:

• uamuzi wa hatari (risk decisioning)
• ulinzi wa udanganyifu (fraud prevention)
• uuzaji na mawasiliano binafsishi (personalised marketing & comms)
• usimamizi wa huduma kwa wateja (customer operations)

MoU kama hii (fintech + kitengo cha ubunifu/uwekezaji cha taasisi ya kifedha) mara nyingi huashiria maeneo haya manne.

1) AI kwenye usalama wa malipo: kupunguza fraud bila kuua UX

Kenya ina kiwango kikubwa cha matumizi ya malipo ya simu. Kadri matumizi yanavyoongezeka, ndivyo washambuliaji wanavyokuwa wabunifu zaidi: SIM swap, social engineering, akaunti bandia, na miamala ya “mule”.

Ushirikiano mzuri huwezesha:

• Modeli za AI za kutambua muundo wa udanganyifu kwa kutumia data ya tabia (behavioural signals)
• Kiwango cha “risk score” kwa kila muamala badala ya sheria za jumla (static rules)
• Kuzuia udanganyifu kwa hatua ndogo (step-up verification) pale tu hatari inapopanda

Matokeo unayotaka: kuzuia fraud bila kuchosha wateja halali. Huu ni mlinganyo mgumu, na ndiyo sababu “mtandao” wa washirika (data + capability) ni muhimu.

2) AI kwa KYC/AML: compliance inayokwenda kwa kasi ya biashara

Fintech nyingi hushindwa si kwa sababu bidhaa ni mbaya, bali kwa sababu compliance inawazidi kasi. Ukiunganisha fintech na mchezaji mwenye uzoefu wa uendeshaji wa kimataifa, nafasi ya kuboresha KYC/AML huongezeka:

• Uhakiki wa utambulisho unaotumia document verification na liveness checks
• Ufuatiliaji wa miamala kwa kutumia anomaly detection
• Uainishaji wa wateja kwa tabia na hatari (customer risk segmentation)

Kwa soko la Kenya, hii ina maana ya kuweza kupanua huduma kwa vikundi ambavyo havina historia ndefu ya benki, bila kuongeza hatari isiyodhibitika.

3) AI kwa mawasiliano: elimu ya mtumiaji na kampeni za simu

Hapa ndipo mada ya mfululizo wetu inapoonekana wazi. Fintech za Kenya hushinda kwa sababu ya:

• elimu ya mtumiaji (kwa lugha rahisi)
• ujumbe unaofika kwa wakati (timely nudges)
• kampeni za mitandao ya kijamii zinazoeleweka

AI inaweza kusaidia kwa njia ya vitendo:

1. Uandishi wa maudhui ya elimu (mfano: “jinsi ya kuepuka ulaghai wa OTP”) kwa Kiswahili na Sheng kwa uangalizi wa timu ya uhariri.
2. Uchambuzi wa maswali ya wateja (call logs/WhatsApp/chat) ili kubaini mada zinazosumbua wengi, kisha kuunda maudhui yanayojibu.
3. Ujumbe binafsishi: mfanyabiashara mdogo (SME) apewe tips za “reconciliation” na taarifa za mauzo; mtumiaji wa kawaida apewe maelezo ya ada na usalama.

Ushirikiano wa kimkakati huongeza uwezo wa kufanya haya kwa kiwango kikubwa, kwa sababu unaunganisha data, zana, na rasilimali za timu.

Ushirikiano “unafanya kazi” ukiwa na malengo 4 ya wazi

MoU nyingi hushindwa kwa sababu ya ukosefu wa malengo yanayopimika. Ukiwa Kenya (au ukilenga soko la Kenya), nimeona malengo manne yanayofanya ushirikiano ulete matokeo.

1) Kupunguza gharama na muda wa kuunganisha (integration)

Lengo la kwanza liwe la kiufundi na la biashara:

• Muda wa kuunganisha partner mpya ushuke (mfano: kutoka wiki 12 hadi wiki 4)
• Idadi ya matukio ya hitilafu za malipo (failed transactions) ipungue kwa asilimia fulani

Hii inaathiri moja kwa moja ukuaji: ukiunganisha haraka, unazindua bidhaa haraka.

2) Kuongeza uaminifu kwa kupunguza fraud na migogoro

Weka KPI za wazi:

• Kiwango cha fraud kwa kila miamala 10,000
• Muda wa kushughulikia dispute
• Idadi ya akaunti bandia zinazozuiliwa kabla ya kufanya muamala

AI humsaidia mteja kwa njia ambayo watu hawaiwazii: si kwa “kuongea,” bali kwa kuzuia hasara mapema.

3) Kuboresha uzoefu wa mfanyabiashara (merchant experience)

Wateja wa Kenya wanaweza kubadilisha app leo hii. Merchant akipata maumivu, atahamia kesho. Ushirikiano uwe na matokeo kwa merchant:

• Settlement kwa kasi (T+0/T+1)
• Ripoti za mauzo zinazoeleweka
• Zana za kurudisha pesa (refunds) zilizo rahisi

AI hapa inaweza kuwa “msaidizi” wa uendeshaji: kutabiri cash flow, kutoa mapendekezo ya bidhaa, na kuonyesha hatari za chargebacks.

4) Kupanua huduma kwa njia ya inclusion, si slogan

Fedha jumuishi (financial inclusion) haina maana kama bidhaa bado ni ghali au ngumu. Ushirikiano unaoelekea inclusion huonyesha:

• bidhaa za mikopo midogo zinazotumia alternative data kwa uwajibikaji
• bima ndogo (micro-insurance) inayolipwa kwa mobile money
• akiba ya kidijitali iliyo na malengo (goal-based savings)

Hapa, AI inasaidia kutengeneza bei na mipaka ya hatari inayolingana na uwezo wa mtumiaji, si makadirio ya jumla.

MoU kama ishara ya mwelekeo: “collaboration is the new currency”

Kuna watu bado wanaamini ushindani pekee ndiyo unaongeza ubunifu. Mimi siamini hivyo kwenye payments.

Ukweli wa malipo ya kidijitali ni huu: thamani iko kwenye mtandao. Kadri ulivyo na washirika wengi (benki, telco, merchants, fintech, aggregators), ndivyo unavyokuwa na njia nyingi za:

• kupitisha miamala kwa gharama ndogo
• kuongeza acceptance points
• kuboresha usalama kwa data pana

Kwa Afrika Mashariki, hii pia inafungua milango ya:

• malipo ya mipakani (cross-border) yanayoeleweka kwa mtumiaji wa kawaida
• bidhaa za biashara kwa SMEs wanaouza mtandaoni na dukani
• ukuaji wa remittances na biashara ya kikanda

Maswali ya kawaida ambayo viongozi wa fintech Kenya huuliza (na majibu ya moja kwa moja)

“Tunaanzaje ushirikiano bila kupoteza muda?”

Anzisheni na pilot yenye kipimo kimoja kinachoeleweka. Mfano: kupunguza fraud kwenye use-case moja (payouts) kwa siku 60.

“AI itatusaidiaje kwenye malipo ya simu bila kuleta hatari ya faragha?”

Tumia kanuni rahisi: data kidogo, kusudi wazi, na ulinzi wa kiwango cha juu. Pia, tumia privacy-by-design: tokenization, access controls, audit logs, na retention policies.

“Ni eneo gani lina ROI ya haraka?”

Kwa fintech nyingi, ROI ya haraka iko kwenye:

• fraud/risk scoring (kupunguza hasara)
• customer support automation (kupunguza gharama na kuongeza CSAT)
• merchant reconciliation (kupunguza churn)

Hatua 7 za vitendo: checklist ya ushirikiano wa fintech unaoendeshwa na AI

Ikiwa wewe ni fintech, PSP, au taasisi ya fedha Kenya, hizi hatua huokoa miezi ya kubahatisha:

1. Tafsiri MoU kuwa ‘use-cases’ 2–3 zenye KPI (si orodha ya nia).
2. Sanifisha data mapema: vyanzo, umiliki, ruhusa, na ubora.
3. Weka “model governance”: nani anamiliki modeli, nani anapima bias, nani anasaini mabadiliko.
4. Chagua njia ya integration: API-first, sandbox, na monitoring.
5. Pima kwa cohort: A/B test kwenye kundi dogo kabla ya roll-out.
6. Jenga maudhui ya elimu ya usalama yanayoendana na tabia za fraud zinazoonekana.
7. Weka ratiba ya wiki kwa wiki ya uendeshaji (ops) na escalation—hii ndiyo hufanya partnership iishi.

Wazo la mwisho kwa Kenya: ushirikiano unaoshinda ni ule unaoonekana kwa mtumiaji

MoU kama ya Comera na SC Ventures ni kumbusho la mwelekeo: fintech zinapotaka kukua, haziongezi tu features—zinaongeza washirika. Na kwenye uchumi unaoendeshwa na simu kama Kenya, AI inafanya kazi kubwa nyuma ya pazia: inazuia fraud, inaboresha compliance, na inafanya mawasiliano ya wateja yawe binafsishi.

Kama unaongoza fintech au bidhaa ya malipo ya simu, swali la 2026 si “tutatumia AI?” Swali ni: tutashirikiana na nani ili AI yetu iwe na data, usalama, na usambazaji wa kutosha kuleta matokeo?

Ukiwa na washirika sahihi, malipo yanakuwa rahisi. Ukiwa na AI iliyowekwa sawa, malipo yanakuwa salama. Ukiwa na vyote viwili, ukuaji unakuwa wa kudumu.