Maoni ya Udhibiti: Funzo kwa Malipo ya Simu Kenya

Desemba huleta presha ya miamala: mishahara, biashara za sikukuu, na uhamisho wa pesa wa familia. Katika mazingira haya, kila sekunde ya kuchelewa kwa malipo ya simu inaonekana. Ndiyo maana habari kwamba benki kuu ya Marekani (Fed) inatafuta maoni ya wadau kuhusu mpango wa “payment account” ni ishara muhimu—si kwa Marekani pekee, bali pia kwa Kenya, ambako fintech na mobile money ni miundombinu ya kila siku.

Kuna hoja moja napenda kuisema wazi: udhibiti (regulation) si kikwazo cha ubunifu; ni miundombinu ya kuufanya ubaki hai. Pale mdhibiti anapoweka mchakato wa kusikiliza maoni ya umma na sekta—kama Fed inavyofanya—anajenga kitanzi cha maoni (feedback loop) kinachopunguza hatari, kinaongeza uaminifu, na kinatoa nafasi kwa teknolojia kama akili bandia (AI) kufanya kazi kwa usalama.

Chapisho hili ni sehemu ya mfululizo wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya.” Tutatumia tukio hili la Fed kama lango la kuzungumzia: kwa nini mifumo ya maoni ya udhibiti ni muhimu, inahusaje malipo ya simu Kenya, na fintech zetu zinawezaje kutumia AI kushiriki kwenye sera kwa njia inayolinda ukuaji na wateja.

Kwa nini “feedback loop” ya mdhibiti ni muhimu kwa malipo ya kidijitali

Jibu la moja kwa moja: Mchakato wa kukusanya maoni huifanya sera iwe ya vitendo, na hupunguza migongano kati ya wabunifu wa bidhaa na walinzi wa mfumo wa fedha.

Wadhibiti hawajui kila kitu kinachotokea “ground.” Fintech zinajua tabia za watumiaji, changamoto za miundombinu, na mbinu mpya za ulaghai. Benki na telco zinajua mizigo ya mtandao, hatari za uendeshaji, na gharama za ulinganifu (interoperability). Wateja wanajua maumivu yao: makato yasiyoeleweka, kufungiwa akaunti bila maelezo, au kupoteza pesa kwa scam.

Feedback loop ikifanywa vizuri huleta mambo matatu:

1. Uamuzi unaotegemea ushahidi: badala ya “kanuni za karatasi,” mdhibiti anaona takwimu, mifumo ya malalamiko, na athari halisi.
2. Utekelezaji unaowezekana: kanuni zinaandikwa kwa kuzingatia uwezo wa soko kutekeleza (gharama, muda, mifumo).
3. Uaminifu wa umma: watu wakiona wadau wamesikilizwa, wanaamini zaidi mifumo ya kidijitali—hilo ni muhimu sana kwa malipo ya simu.

Kwa Kenya, hii ni muhimu kwa sababu malipo ya simu si bidhaa ya hiari kwa wengi—ni huduma ya msingi kwa biashara ndogo, wafanyakazi wa sekta isiyo rasmi, na familia zinazotegemea remittances za ndani.

“Payment account” ina maana gani—na Kenya inapaswa kusoma nini hapo

Jibu la moja kwa moja: Kitu kinachofanana na “payment account” ni wazo la kutenganisha huduma ya malipo na huduma ya mikopo/uwekezaji, ili kuongeza usalama na uwazi wa matumizi.

Ingawa hatuna maelezo ya kina kutoka kwa chanzo (ukurasa ulikuwa na kizuizi cha usalama), wazo la mdhibiti kutafuta maoni kuhusu “payment account” mara nyingi huashiria mjadala mpana: je, akaunti ya malipo inapaswa kuwa na sifa gani (mfano, usalama wa fedha, ufikiaji, ada, uhamishaji, utatuzi wa migogoro)?

Kwa muktadha wa Kenya, fikra hii inagusa maswali yanayoendelea kimya kimya sokoni:

• Fedha zako ziko wapi kiuhalisia? (trust/float, ulinzi wa wateja)
• Ni nani anawajibika malipo yakikwama? (mtandao, benki, mtoa huduma)
• Je, “akaunti ya malipo” ni ya mtu binafsi, biashara, au zote?
• Kiwango cha utambulisho (KYC) kinapaswa kuwa kipi kwa bidhaa tofauti?

Ninapenda msimamo huu: Kenya inahitaji kuendelea kusukuma uwazi wa ada na haki ya mteja kupata maelezo yanayoeleweka—hasa pale AI inapoanza kuamua vitu kama “hatari,” “kikomo,” au “muamala wa kushukiwa.”

Funzo kubwa kwa mobile money Kenya

Sera bora huanzia na swali rahisi: ni tabia gani ya soko tunataka kuhimiza, na ni hatari gani tunataka kupunguza?

Mfano wa tabia tunayotaka kuhimiza:

• uhamishaji wa gharama nafuu kwa biashara ndogo
• malipo ya serikali kwa raia kwa njia ya kidijitali (G2P)
• ulinganifu kati ya wallet na benki

Hatari tunayotaka kupunguza:

• ulaghai wa SIM swap na social engineering
• ubaguzi wa algoriti (algorithmic bias) kwenye maamuzi ya kufungia akaunti
• uvujaji wa data na matumizi mabaya ya taarifa za miamala

AI inaingia vipi kwenye udhibiti na sera za malipo ya simu

Jibu la moja kwa moja: AI inaweza kufanya ushiriki wa sera uwe wa haraka na wa ushahidi—lakini pia inaweza kuongeza hatari za uwazi na haki kama haitasimamiwa.

Katika mfululizo huu, tumekuwa tukiongelea AI kwenye mawasiliano ya wateja, kampeni za mitandao ya kijamii, na uundaji wa maudhui. Hapa ndipo napoona hatua inayofuata kwa fintech Kenya: AI kwa “policy readiness”.

1) AI kwa uchambuzi wa maoni ya wadau (stakeholder intelligence)

Wadhibiti wakifungua dirisha la maoni, huja nyaraka, barua, na mapendekezo mengi. Fintech inayotumia AI kwa busara inaweza:

• kuchanganua mada zinazorudiwa (ada, KYC, fraud)
• kutengeneza muhtasari wa hoja za sekta mbalimbali (benki, telco, SMEs)
• kubaini “matakwa ya mdhibiti” yanayojificha kwenye maswali ya mashauriano

Hii si ya kufurahisha tu; ni njia ya kupunguza gharama ya compliance na kuharakisha mabadiliko ya bidhaa.

2) AI kwa ulinzi wa mteja unaoeleweka (explainable protection)

Ukweli unauma: wateja wengi wakifungiwa akaunti au muamala kukataliwa, hawapati maelezo yanayoeleweka. AI inaweza kusaidia kutoa:

• sababu fupi ya kukataliwa (mfano: “muamala huu ni mkubwa kuliko kawaida yako ya wiki 4”)
• hatua za kurekebisha (mfano: “thibitisha kitambulisho ndani ya saa 24”)
• njia ya rufaa (appeal) inayofuatilika

Lakini hapa napoleta msimamo mkali: ukitumia AI kufanya maamuzi yenye athari kwa maisha ya mtu (kuzuia malipo, kufungia wallet), lazima uwe na kiwango cha uwazi na haki. Bila hivyo, utapata hasira ya soko na presha ya udhibiti.

3) AI kwa kupambana na ulaghai bila kuua UX

Kenya ina changamoto za ulaghai wa kijamii (social engineering) na udanganyifu wa kuomba PIN/OTP. AI inaweza kutambua mifumo ya hatari kwa:

• tabia ya kifaa na eneo (device/geo anomalies)
• mabadiliko ya ghafla ya mpokeaji (new beneficiary risk)
• mlolongo wa miamala (transaction graph patterns)

Kisha inatoa “friction” ya kiwango sahihi: si kila muamala uwekewe vizuizi. Lengo ni kupunguza ulaghai bila kufanya malipo ya simu yachukize kutumia.

Mfumo wa mashauriano ya sera: nini Kenya inaweza kufanya vizuri zaidi

Jibu la moja kwa moja: Kenya ikijenga mashauriano ya mara kwa mara, yenye data, na uwakilishi mpana, itapata mazingira thabiti ya fintech na malipo ya simu.

Fed kutafuta maoni ni mfano wa mbinu ambayo Kenya inaweza kuiga kwa kina zaidi: sera isiyoshtukiza soko. Hii inahusu zaidi ya kutangaza kanuni; ni kuunda utamaduni wa mazungumzo ya wazi.

Pendekezo la vitendo kwa wadhibiti na sekta

Haya ni mambo ambayo nimeona yakifanya kazi kwenye masoko yanayokua haraka:

1. Ratiba inayoeleweka ya mashauriano: hata kama ni mara 2 kwa mwaka, iwe inajulikana.
2. Majaribio ya “sandbox” yenye vigezo vya mafanikio: si sandbox ya PR—iwe na metrics za fraud, complaints, na uptime.
3. Kituo cha data za malalamiko kwa kiwango cha sekta: aina za malalamiko, muda wa utatuzi, na sababu.
4. Kanuni za AI kwenye fedha: hasa “explainability,” data minimization, na audit trails.

Kauli yangu ya kukumbukwa: Sera nzuri huweka mwanga kwenye kona ambazo ulaghai na ada fiche hupenda kukaa.

Checklist ya fintech Kenya: jinsi ya kujiandaa kabla sera haijakukuta

Jibu la moja kwa moja: Jenga uwezo wa ndani wa sera na data, halafu tumia AI kuharakisha uandishi wa hoja na uthibitisho wake.

Ikiwa unaendesha fintech, PSP, au unajenga bidhaa inayogusa malipo ya simu Kenya, huu ndio mpango wa siku 30–60 unaoweza kuanza nao:

1) Tengeneza “Policy Pack” ya bidhaa yako

• ramani ya mtiririko wa muamala (end-to-end flow)
• maeneo hatarishi (KYC, reversals, chargebacks)
• jedwali la ada (fees) lililo wazi na mifano

2) Weka metric 6 za lazima (kwa bodi na mdhibiti)

• asilimia ya miamala iliyokwama (failed/pending rate)
• muda wa wastani wa kutatua malalamiko
• kiwango cha fraud kwa 10,000 transactions
• kiwango cha refunds/reversals na muda wake
• uptime ya huduma
• idadi ya akaunti zilizofungwa na sababu (categorized)

3) Tumia AI kwa maandalizi ya mashauriano ya sera

• muhtasari wa maoni ya wateja (voice of customer)
• uchambuzi wa mabadiliko ya kanuni na athari zake kwa bidhaa
• rasimu ya majibu ya mashauriano (kisha mwanasheria ayapitie)

4) Linda imani ya wateja kwa mawasiliano bora

Katika mfululizo huu tumesisitiza mawasiliano. Hapa kuna hatua ya haraka: andika ujumbe wa “kwa nini” (kwa nini muamala umekataliwa, kwa nini KYC inahitajika) kwa Kiswahili na Kiingereza, na uufanye uwe sehemu ya app/USSD/SMS.

Maswali ambayo wadau huuliza (na majibu ya moja kwa moja)

Je, mashauriano ya sera huchelewesha ubunifu?

Hapana. Huokoa muda baadaye kwa kupunguza kurudia-rudia kubadili bidhaa baada ya kanuni kutoka.

AI ina nafasi gani kwenye compliance kwa fintech?

AI ni mzuri kwa kazi za kurudia: kuchanganua data, kuandaa muhtasari, kugundua mifumo ya fraud. Lakini maamuzi ya mwisho yanahitaji uangalizi wa binadamu, hasa yanapogusa haki za mteja.

Ni jambo gani moja fintech nyingi Kenya zinakosea?

Kusubiri hadi mdhibiti atoe tangazo. Wanaingia kwenye mjadala wakiwa wamechelewa, na wanapoteza nafasi ya kuunda sera inayoendana na uhalisia wa bidhaa.

Hatua inayofuata: badilisha “regulation” iwe faida ya ushindani

Fed kutafuta maoni kuhusu “payment account” ni kumbusho kwamba mifumo ya malipo inajengwa kwa mazungumzo, si amri. Kenya, ambapo mobile money ndiyo uti wa mgongo wa uchumi wa simu, inahitaji zaidi utamaduni huu wa ushiriki—na fintech zinahitaji kuacha kuiona sera kama kitu cha kuogopa.

Ikiwa unaendesha kampeni za AI za mawasiliano ya wateja, unajenga chatbots za malipo, au unaongeza AI kwenye risk scoring, kuna swali moja la mbele: unawezaje kuonyesha kwa mdhibiti na kwa mteja kwamba maamuzi yako ni ya haki, yanaeleweka, na yanaweza kukaguliwa?

Hilo likijibiwa vizuri, utaona matokeo mawili: wateja wanaamini zaidi, na ukuaji wako hauyumbi kila sheria mpya inapojitokeza.