Malipo ya Kimataifa Kenya: Zamani, Mpya na AI

Desemba huwa na somo moja linalojirudia: familia kutuma pesa nyumbani, biashara kulipa wasambazaji kabla ya likizo, na diaspora kutuma “last-minute top-up” za karo, matibabu, na mahitaji ya sherehe. Kenya ina mfumo wa ndani wa malipo uliozoeleka—hasa mobile money—lakini ukivuka mpaka, mambo huanza kuwa “ya taratibu”: ada nyingi, ucheleweshaji, na hatua nyingi zisizoonekana.

Hapa ndipo wazo la “mustakabali wa malipo ya kuvuka mipaka kuwa ushirikiano wa zamani na mpya” linapopiga kweli. Sio kwamba SWIFT, benki za wakala, au miundombinu ya jadi itaondoka ghafla. Kinachotokea ni tabaka jipya la huduma za kidijitali (na AI) linawekwa juu yake: linapunguza msuguano, linaongeza ufuatiliaji, na linaboresha uzoefu—bila kuvunja kila kitu kilichopo.

Post hii iko ndani ya mfululizo wetu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya”. Nitasimama na hoja moja: wachezaji wa fintech Kenya wanaoshinda 2026 hawatakuwa wale wanaochagua “zamani vs. mpya,” bali wale wanaojua kuziunganisha—na kutumia AI kufanya muunganiko huo uwe wa gharama nafuu na salama.

Kwa nini malipo ya kuvuka mipaka bado ni magumu (na kwa nini hiyo ni sawa)

Jibu la moja kwa moja: Malipo ya kimataifa ni magumu kwa sababu yanahitaji uaminifu, kanuni, ubadilishaji wa fedha, na hatari kusimamiwa kati ya nchi—na kila nchi ina sheria, miundombinu, na viwango tofauti.

Kwa malipo ya ndani Kenya, tunafaidika na mtandao mkubwa wa mawakala, mifumo iliyokomaa ya wallet-to-wallet, na tabia za watumiaji ambazo zimejengeka kwa miaka. Ukivuka mpaka, unakutana na vikwazo vinne vinavyojirudia:

1. Ulinganifu wa utambulisho (KYC) na ufuatiliaji wa miamala (AML): Taasisi lazima zijue unayetuma, unayetumia, na sababu. Kila nchi ina kiwango tofauti cha uthibitisho.
2. Upatanisho (reconciliation) na ujumbe wa malipo: Miamala inapitia washirika wengi; kila mmoja ana mfumo wake wa kumbukumbu.
3. FX (kubadilisha fedha): Viwango na ada vinaweza kuwa “vya ndani ya spread,” vigumu kuonekana kwa mteja.
4. Uhakika wa mwisho (finality) na usimamizi wa hatari: Nani anabeba hatari ya kurudisha muamala, ulaghai, au kosa la data?

Watu wengi huona haya kama “tatizo la teknolojia.” Mimi huona kama “tatizo la mfumo.” Teknolojia mpya inasaidia, lakini haitaondoa hitaji la benki, udhibiti, na njia za jadi—itaifanya iwe nyepesi kufanya kazi nazo.

“Co-existence” ina maana gani kwenye uhalisia wa Kenya?

Jibu la moja kwa moja: Ina maana mteja anaweza kulipa au kutuma pesa kwa njia ya kisasa (app, wallet, API) wakati nyuma ya pazia malipo yanaweza kutegemea reli za jadi (benki za wakala) ili kukamilisha uhamisho.

Kwa fintech Kenya, hii inaonekana kama:

• Wallet ya simu ikifanya “front-end,” lakini settlement ikifanyika kupitia benki.
• Malipo ya biashara (B2B) yakitumika kupitia API, lakini hati na ukaguzi ukifuata taratibu za udhibiti.
• Mtumiaji akiona “pesa imefika,” lakini nyuma kuna uendeshaji wa hatari na upatanisho wa kumbukumbu.

Kenya ni mfano wa kuunganisha zamani na mpya—hasa kupitia mobile money

Jibu la moja kwa moja: Mafanikio ya Kenya kwenye mobile money yalitokea kwa kuunganisha tabia za zamani (cash na mawakala) na njia mpya (wallet za simu), badala ya kujaribu kuondoa cash mara moja.

Hili ndilo somo kubwa kwa malipo ya kuvuka mipaka. M-Pesa haikushinda kwa sababu iliwafanya watu waache kila kitu walichokijua. Iliwapa daraja:

• Mawakala walibeba “mwili” wa cash.
• Wallet ilibeba “mwendo” wa kidijitali.
• SMS/USSD ilibeba “ufikiaji” hata kwa simu za kawaida.

Sasa fikra hiyo hiyo inaingia kwenye cross-border. Badala ya kusema “tutaacha benki,” suluhisho bora huuliza:

“Tunawezaje kutumia miundombinu iliyopo, lakini tuondoe msuguano unaomuumiza mteja?”

Mifano ya hali halisi (bila majina ya bidhaa)

Jibu la moja kwa moja: Kuna matumizi matatu yanayoongoza: diaspora remittances, malipo ya wafanyabiashara, na malipo ya huduma za kidijitali.

1. Diaspora → Kenya (remittances): Mteja anataka kasi, uwazi wa ada, na uthibitisho wa kufika. Mfumo wa nyuma unaweza kuwa mchanganyiko wa benki + washirika wa kimataifa, lakini uzoefu wa mbele ni wallet.
2. Biashara Kenya → wasambazaji wa nje (B2B): Hapa kinachouma ni ankara, uthibitisho wa uwasilishaji, na FX. Kampuni inataka rekodi safi kwa ukaguzi.
3. Freelancers na huduma za kidijitali: Malipo ya mara kwa mara, ya thamani ndogo, yanahitaji ada zenye mantiki na ufuatiliaji wa mapato.

Akili bandia (AI) inaendesha nini hasa kwenye fintech na mobile payments Kenya?

Jibu la moja kwa moja: AI inafanya malipo ya kuvuka mipaka yawe bora kwa kuongeza usalama, kasi ya maamuzi, uongozi wa gharama, na mawasiliano bora na wateja.

Katika mfululizo huu tunazungumza pia kuhusu maudhui ya kidijitali na huduma kwa wateja. Kwa cross-border, AI inaingia ndani zaidi—kwenye injini za uamuzi na uendeshaji.

1) AI kwa ulinzi dhidi ya ulaghai na “social engineering”

Jibu la moja kwa moja: AI huona miundo ya tabia isiyo ya kawaida na kuzuia miamala hatarishi kabla haijaharibu mtumiaji au biashara.

Desemba, ulaghai wa “tuma pesa haraka” huongezeka. AI inaweza:

• Kutambua mabadiliko ya kifaa, eneo, kasi ya miamala, na muundo wa mpokeaji.
• Kutoa alama ya hatari (risk score) kwa muamala wa cross-border.
• Kuanzisha hatua za ziada za uthibitisho pale tu inapohitajika (sio kila wakati).

Stance yangu: fintech nyingi zinakosea kwa kuweka vizuizi vingi kwa kila mtu. Njia bora ni risk-based friction: mteja salama apite haraka, hatari ipate ukaguzi.

2) AI kwa KYC/AML: kupunguza muda wa “onboarding” bila kuvunja sheria

Jibu la moja kwa moja: AI inaweza kuharakisha uthibitisho wa utambulisho na uchunguzi wa miamala, lakini lazima iwe na udhibiti wa kibinadamu na rekodi za maamuzi.

Kwa Kenya, changamoto ni kufanya KYC iwe rahisi kwa mtumiaji wa kawaida, huku ikikidhi matakwa ya taasisi na udhibiti. AI husaidia kwenye:

• Kusoma na kulinganisha nyaraka (document verification).
• Kugundua muingiliano wa majina (mfano, tahajia tofauti).
• Kuweka kipaumbele cha kesi za ukaguzi (wafanyakazi wa compliance waangalie “zilizo moto”).

3) AI kwa uendeshaji wa FX na bei yenye uwazi

Jibu la moja kwa moja: AI huongeza ubashiri wa mahitaji ya fedha na kusaidia kuweka bei zinazoshindana huku ukidhibiti hatari ya FX.

Biashara ndogo zinalalamika jambo moja: “Sielewi kwa nini nimekatwa kiasi hiki.” Ushindani wa 2026 utategemea uwazi wa bei:

• Ada iliyo wazi (flat fee au asilimia)
• Spread iliyoelezeka
• Makadirio ya muda wa kufika

AI inaweza kusaidia kupanga routing ya malipo (njia ipi ipunguze gharama/ucheleweshaji) na kuboresha akiba ya ukwasi (liquidity).

4) AI kwa huduma kwa wateja: majibu sahihi, sio majibu mengi

Jibu la moja kwa moja: Kwa cross-border, mteja hataki maelezo marefu—anataka hali ya muamala na hatua inayofuata. AI nzuri hutoa majibu mafupi, ya vitendo, na ya kweli.

Hii ndiyo sehemu ya mada ya mfululizo wetu: AI kwa mawasiliano. Kwa watoa huduma za malipo Kenya, bots na wasaidizi wa AI wafanye mambo haya:

• Kutoa “status” ya muamala kwa lugha rahisi (na Kiswahili inapowezekana)
• Kueleza ada kabla ya kutuma, si baada
• Kuinua kesi kwa wakala binadamu pale panapohitaji uchunguzi

Sentensi ya kukumbuka: Uzoefu bora wa malipo si ule unaosema “tumezipokea,” ni ule unaosema “hizi ndizo hatua mbili zinazofuata.”

Jinsi fintech Kenya inavyoweza kujenga cross-border iliyo tayari kwa 2026

Jibu la moja kwa moja: Shinda kwa kubuni “stack” ya mseto: reli za jadi kwa settlement + tabaka la API/UX + AI kwa hatari na uendeshaji.

Hapa kuna muundo ninaopenda kwa timu za bidhaa na uongozi:

Hatua 1: Chagua matumizi 1–2 yenye mapato ya haraka

Usijaribu kushughulikia kila nchi na kila njia.

• Remittances ya diaspora kutoka masoko machache
• Malipo ya wasambazaji kwa sekta maalum (mfano wholesale/importers)

Hatua 2: Weka “observability” ya miamala

Cross-border bila ufuatiliaji ni mateso.

• Rejea ya muamala inayofuatilia hatua zote
• SLA zilizo wazi (mfano saa X hadi Y)
• Dashibodi ya ndani ya timu ya ops

Hatua 3: Tumia AI pale inapoleta ROI ya moja kwa moja

Mapendekezo ya maeneo ya kuanza:

• Utabiri wa ulaghai (fraud scoring)
• Kipaumbele cha kesi za compliance
• Smart routing ya malipo ili kupunguza gharama na muda

Hatua 4: Fanya uwazi wa ada kuwa sera, sio kipengele

Wateja hawachukii kulipa; wanachukia kushangaa.

• Onyesha makadirio ya kiasi kitakachofika
• Onyesha ada na FX kabla ya kuthibitisha
• Tuma risiti inayoeleweka

Hatua 5: Linda data na ruhusa za AI

AI kwenye malipo ina nguvu, na inaweza kuwa hatari.

• Kanuni ya least privilege
• Ukaguzi wa maamuzi ya modeli (audit trail)
• Ulinzi dhidi ya kuvuja kwa data kwenye mawasiliano ya wateja

Maswali ya haraka yanayoulizwa na wateja (na majibu ya moja kwa moja)

“Kwa nini cross-border si instant kama kutuma pesa ndani ya Kenya?”

Kwa sababu mara nyingi inahitaji washirika wengi, ubadilishaji wa fedha, na ukaguzi wa udhibiti kabla ya kukamilika.

“AI itafanya malipo ya kimataifa kuwa nafuu mara moja?”

AI itapunguza gharama kwa kuzuia ulaghai, kuboresha routing, na kuharakisha uamuzi—lakini ada pia hutegemea washirika, FX, na sera za nchi.

“Ni nini dalili ya mtoa huduma mzuri wa cross-border?”

Uwazi wa ada, ufuatiliaji wa muamala hatua kwa hatua, na msaada wa wateja unaotoa hatua inayofuata—si maneno matupu.

Unachopaswa kufanya sasa (hasa msimu huu wa sikukuu)

Desemba 2025 ni wakati mzuri wa kuangalia data yako: miamala mingi, shinikizo la ops, na hatari ya ulaghai. Ukiwa fintech au biashara inayotegemea malipo, hatua zinazofanya kazi ni hizi:

• Pima wapi ucheleweshaji unatokea (KYC, FX, settlement, au support).
• Sanifu mawasiliano ya mteja: status, muda wa kufika, ada—kwa ujumbe mfupi unaoeleweka.
• Anza na modeli moja ya AI yenye kipimo cha ROI (mfano kupunguza chargebacks/udanganyifu kwa X%).

Kwenye mfululizo wetu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya”, ujumbe ni mmoja: AI si mapambo ya marketing. Ni injini ya kufanya malipo ya simu na fintech ya Kenya iwe ya kuaminika zaidi—ndani na nje ya mipaka.

Swali la kubaki nalo: Kenya ikifanikiwa kuunganisha “zamani na mpya” ndani ya nchi, ni sehemu gani ya cross-border tunapaswa kuifanya iwe rahisi kwanza—diaspora, B2B, au malipo ya huduma za kidijitali?