M-PESA na AI: Fursa Mpya kwa Wakenya wa Kawaida

KES 1,000,000 si pesa ya mzaha—hasa ukiipata kupitia muamala wa kawaida wa simu. Huo ndio uhalisia uliomkuta Joseph Ndung’u, dereva wa tuk-tuk mwenye umri wa miaka 27 kutoka Kisauni, Mombasa, alipopigiwa simu na Safaricom na kuambiwa ameshinda KES 1 milioni kwenye kampeni ya Shangwe @25. Alidhani ni stori ya “reversal” ya nauli. Akakataa kuamini hadi akatumia simu ya rafiki kuthibitisha.

Kwa watu wengi, huu ni “habari ya bahati.” Mimi naona ni ishara ya jambo kubwa zaidi: Kenya imejenga uchumi ambapo malipo ya simu (mobile payments), data, na sasa akili bandia (AI) vinaungana kuunda fursa za kiuchumi kwa watu wa kawaida—madereva wa tuk-tuk, mama mboga, boda boda, na wamiliki wa vibanda.

Na kwa kuwa tuko katikati ya msimu wa sikukuu (Desemba 2025), kuna ukweli mwingine: kipindi hiki ndicho kilele cha miamala—kulipa bidhaa, kutuma pesa nyumbani, kulipa mikopo, na kufanya “haraka haraka” za biashara. Hapo ndipo AI na fintech hufanya kazi yake kimya kimya: kupunguza udanganyifu, kuharakisha huduma, na kuboresha kampeni zinazoeleweka kwa watumiaji.

Kisa cha Joseph: “Muamala wa kawaida” unaoonyesha nguvu ya mobile money

Kitu muhimu kwenye kisa cha Joseph si tu ushindi. Ni tabia yake ya matumizi:

• Anatumia M-PESA kwa miamala ya kila siku: mafuta, airtime, data
• Analipa madeni/loan repayments
• Anasaidia familia kwa kutuma pesa
• Anahudumia malipo ya kifaa cha ndugu (mfano wa bidhaa zinazolipiwa kwa awamu)

Huyu ndiye mtumiaji wa “real Kenya”—anayehitaji huduma ziwe rahisi, haraka, na salama. Kampeni ya Safaricom iliongeza tabaka jingine: zawadi zinazotoka kwenye shughuli ambazo tayari zinafanyika.

Kisha kuna kipengele ambacho watu hupuuza: KES 250,000 kwa mradi wa jamii. Joseph alichagua Bidallah Self Help Group ili kuongeza biashara ya maji safi, matunda, na shughuli za vijana. Hii ni fintech ikiwa na matokeo halisi: pesa inazunguka, biashara ndogo zinaimarika, na jamii inapata “asset” (kama freezer na matangi makubwa).

Sentensi moja ya kubeba ujumbe: Mobile money ikishakuwa tabia ya kila siku, fursa huanza kujengwa juu yake—si pembeni yake.

Kwa nini kampeni kama Shangwe @25 zinafanya kazi (na AI ipo nyuma yake)

Jibu la moja kwa moja: kampeni hizi zinafanya kazi kwa sababu zinatumia data ya tabia, na mara nyingi huendeshwa na mifumo yenye akili ya kuchanganua miamala na mawasiliano.

Safaricom ilisema kila wiki zaidi ya wateja 50,000 hushinda kati ya KES 10,000 hadi 100,000, na zaidi ya wateja milioni 5 wanatarajiwa kupata zawadi zenye thamani ya KES 250 milioni, huku watu 25 wakitarajiwa kuwa mamilionea. Ili kusimamia ukubwa huo bila fujo, lazima kuwe na:

AI kwenye upangaji wa kampeni na uhalalishaji wa washindi

Hata kama makampuni hayatangazi kila undani, mifumo ya kisasa ya fintech hutumia:

• Uchambuzi wa miamala (transaction analytics): kuchagua washindi kwa vigezo vinavyofuata sheria za kampeni
• Ufuatiliaji wa udanganyifu (fraud detection): kuzuia akaunti bandia, miamala ya kujizungusha, au “gaming the system”
• Uthibitishaji wa mawasiliano (call/SMS verification): kuhakikisha mteja anayepokea taarifa ni sahihi

Hapa ndipo kisa cha Joseph kinakuwa somo: alihitaji kuthibitisha simu ili asiingie mtego. Kwa upande wa kampuni, AI na taratibu za usalama husaidia kupunguza matukio ya wateja kutapeliwa kwa kutumia jina la kampuni.

AI kwenye mawasiliano ya wateja: lugha, muda, na ujumbe

Katika muktadha wa mfululizo wetu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya”, sehemu inayoonekana zaidi kwa mtumiaji ni mawasiliano:

• Chatbots na huduma kwa wateja zinazojibu haraka
• Ujumbe wa kampeni unaobinafsishwa (personalized messaging)
• Elimu ya mteja kupitia SMS/USSD/app kuhusu kuepuka utapeli

Ukweli? Wateja hawana muda wa kusoma aya ndefu. AI husaidia “kufupisha” ujumbe, kuutuma kwa muda sahihi, na kutumia lugha inayoeleweka.

Mobile payments zinavyojenga uthabiti wa kifedha kwa wafanyakazi wa sekta isiyo rasmi

Jibu fupi: kwa sababu zinabadilisha pesa kutoka “cash inayopotea” kwenda “rekodi inayotumika.”

Madereva wa tuk-tuk na boda boda mara nyingi wako kwenye economy yenye mzunguko wa haraka wa pesa, lakini changamoto huwa ni:

• Mapato hayana uthibitisho rasmi
• Mikopo hupatikana kwa shida au kwa riba kubwa
• Upotevu wa pesa (wizi, matumizi yasiyopangwa)

M-PESA na huduma zinazofanana zinasaidia kwa njia tatu:

1. Rekodi ya miamala: Inaunda historia ya fedha.
2. Malipo ya bili na mikopo: Inafanya nidhamu ya kifedha iwe rahisi (kulipa kidogo kidogo, kwa wakati).
3. Mtandao wa biashara ndogo: Mafuta, spare parts, chakula—wote wanakubali malipo ya simu, hivyo mzunguko wa uchumi unakuwa haraka.

Kwa Joseph, mpango wake wa kununua tuk-tuk nyingine na kufungua duka la spare parts una mantiki: anaongeza chanzo cha mapato na anajenga biashara inayohudumia sekta ile ile anayofanya kazi.

Usalama wa malipo ya simu: somo moja ambalo Wakenya wengi bado hupuuza

Ukweli wa moja kwa moja: kadri pesa zinavyohamia kwenye simu, ndivyo matapeli wanavyohamia pia.

Kisa cha Joseph kina “reflex” nzuri—alikuwa na shaka. Huo ndio mwanzo wa usalama. Kama unatumia mobile money au unaendesha biashara inayopokea malipo ya simu, haya ndiyo mambo ya kufanya bila kujadiliana:

Ukipigiwa kuhusu ushindi au akaunti

• Usitoe OTP/PIN hata kidogo. Hakuna mshindi anayeombwa PIN.
• Kagua jina la mtumaji kwenye SMS na ujumbe wa miamala.
• Rudi kwenye njia rasmi: piga customer care kupitia namba unayoijua, au tumia njia rasmi za kampuni.

Kama wewe ni mfanyabiashara (SME)

• Tenganisha laini ya biashara na ya binafsi.
• Weka utaratibu wa kuthibitisha malipo (message + balance check).
• Fundisha wafanyakazi alama za utapeli (pressure, haraka, vitisho).

Hapa AI pia ina nafasi: mifumo ya kugundua udanganyifu inaweza kuona miamala isiyo ya kawaida, lakini tabia ya mtumiaji bado ni nguzo kubwa.

“AI inasaidiaje” kwenye fintech ya Kenya kwa vitendo—bila maneno magumu

Jibu: AI inafanya fintech iwe ya haraka, sahihi, na ya gharama nafuu kuendesha kwa mamilioni ya watumiaji.

Haya ni maeneo manne ambayo nimeona yakileta matokeo ya haraka kwa kampuni za fintech na malipo ya simu nchini Kenya:

1) Utambuzi wa udanganyifu (fraud) kwa muda halisi

AI huchanganua muundo wa miamala: kiasi, muda, eneo, kifaa, na tabia ya kawaida ya mtumiaji. Ikitokea “pattern” ya ajabu, miamala inaweza kusimamishwa au kuhitaji uthibitisho zaidi.

2) Mikopo na tathmini ya hatari (credit scoring)

Kwa wateja wa sekta isiyo rasmi, AI hutumia ishara mbadala (alternative data) kama marudio ya miamala, uthabiti wa mapato, na tabia ya kulipa.

3) Huduma kwa wateja (chatbots na routing)

Badala ya kila mtu kusubiri foleni, AI husaidia:

• kuainisha tatizo (reversal, lock, chargeback)
• kuelekeza kwa timu sahihi
• kutoa majibu ya kwanza ya haraka

4) Uundaji wa maudhui ya elimu ya wateja

Ndani ya mfululizo huu wa mada, hii ni muhimu: fintech nyingi hutumia AI kuandika/kujaribu:

• ujumbe wa kampeni
• maelekezo ya USSD
• maudhui ya mitandao ya kijamii kuhusu usalama

Hii inapunguza gharama na kuongeza kasi—lakini kampuni lazima ziwe makini: usichapishe maudhui ya kifedha bila ukaguzi wa binadamu. Makosa madogo kwenye namba au masharti yanaweza kuharibu uaminifu.

Nini biashara na fintech zinaweza kujifunza kutoka kwa ushindi wa Joseph

Jibu fupi: fursa kubwa iko kwenye “kila siku,” si kwenye matukio ya nadra.

Kampeni ya Safaricom imekumbusha soko somo la msingi la ukuaji:

• Ushindi ulitokea kwenye matumizi ya kawaida, si matumizi ya anasa.
• Mteja alitumia huduma nyingi (fuel, airtime, data, loans). Hii inaonyesha nguvu ya ecosystem.
• Kipengele cha jamii (KES 250,000) kiliunganisha brand na athari ya kijamii.

Kwa fintech na malipo ya simu, hii ni ramani ya vitendo:

1. Tengeneza bidhaa zinazoshikamana na maisha ya kila siku ya mtumiaji.
2. Tumia AI kubinafsisha elimu ya wateja—hasa usalama.
3. Pima mafanikio kwa tabia (retention, frequency), si “downloads” pekee.
4. Jenga uaminifu: uwazi wa masharti na uthibitishaji wa mawasiliano.

Hatua za kuchukua kama unataka kutumia mobile money kujenga biashara (sasa hivi)

Jibu la moja kwa moja: anza na mifumo rahisi, kisha ongeza nidhamu na data.

• Chagua njia moja kuu ya kupokea malipo na uiweke wazi kwa wateja.
• Rekodi mapato na matumizi kila wiki (hata kama ni kwenye notepad). Rekodi ndiyo mwanzo wa kukua.
• Tumia malipo ya simu kulipa wasambazaji ili uendelee kuwa na historia ya miamala.
• Weka lengo la “asset” moja (kama Joseph: tuk-tuk nyingine au freezer ya biashara). Pesa ikipatikana bila mpango huisha haraka.

Desemba ni mwezi wa matumizi mengi. Ukiingia 2026 na tabia hizi, unaongeza nafasi ya kupata mikopo nafuu, kudhibiti cashflow, na kukuza biashara.

Unatengeneza nini juu ya miamala ya kila siku?

Kisa cha Joseph Ndung’u ni cha kuvutia, lakini muhimu zaidi ni ujumbe wake: mobile payments Kenya zimefika mahali ambapo miamala midogo inaathiri maisha makubwa. Ukiunganisha hilo na akili bandia—kwenye usalama, huduma kwa wateja, na mawasiliano—unaona kwa nini fintech ya Kenya inaendelea kuwa mfano barani.

Kama wewe ni mtumiaji wa M-PESA au unaendesha biashara ndogo, swali la kuingia nalo 2026 si “nitashinda lini?” Ni hili: ni data gani na nidhamu gani ninajenga kila siku ili fursa zikija—mikopo, kampeni, au ukuaji wa biashara—zinikute nipo tayari?