AI kwa SMEs: Somo la Barclays kwa Fintech Kenya

Benki kubwa kujaribu platform ya AI ili kuwapa SMEs “sustainability insights” si habari ya pembeni—ni ishara ya mwelekeo mpya. Barclays (kupitia jaribio la ExpectAI) anaonyesha kitu muhimu: SME hazihitaji ripoti ndefu; zinahitaji maamuzi ya haraka yanayoongozwa na data. Na hilo linafanana moja kwa moja na kilicho ndani ya DNA ya fintech na malipo ya simu nchini Kenya.

Kwa muktadha wa mfululizo wetu “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya”, hii ni case study bora ya kuonyesha jinsi AI inavyoweza kusaidia biashara ndogo na za kati—sio tu kwa mikopo na malipo, bali pia kwenye maeneo yanayoongezeka umuhimu wake kama sustainability, ufuatiliaji wa gharama, na uaminifu wa data kwa wadau.

Kama unafanya kazi kwenye fintech, benki, mobile money, au unaendesha SME Kenya, post hii inalenga swali moja: Tunawezaje kubeba somo la “AI kwa sustainability” na kuligeuza kuwa bidhaa zinazoongeza mapato, kupunguza hatari, na kuleta ujumuishaji wa kifedha?

Jaribio la Barclays/ExpectAI linaonyesha nini (kwa lugha rahisi)

Jibu la moja kwa moja: Barclays anajaribu AI ili kusaidia SMEs kuona, kupima, na kuboresha alama zao za “uendelevu” (ESG) kwa vitendo—kwa kutoa mwongozo unaotokana na data, si maneno ya sera.

Ingawa chanzo cha RSS kilirudisha hitilafu (ukurasa umezuiwa), kichwa cha habari chenyewe kinatosha kutuonyesha mantiki ya bidhaa: AI kama “mshauri” wa biashara ndogo, anayesaidia kuelewa athari za biashara (mfano matumizi ya nishati, takataka, usafirishaji, vyanzo vya bidhaa), na kisha kutoa mapendekezo yanayoweza kupimika.

Hii si trend ya “PR” tu. Kwa 2025, shinikizo la supply chain na mahitaji ya wateja/waagizaji (hasa wanaofanya biashara na masoko ya nje) limefanya sustainability kuwa:

• Kipimo cha uaminifu (trust)
• Kigezo cha kupata mikataba
• Sababu ya kupata bima na mikopo kwa masharti bora

Kwa hiyo, platform ya AI inayowapa SMEs mwanga kwenye hii eneo ni kama kuwapa “dashboard” ya ushindani.

Kwa nini hii ni muhimu kwa AI fintech Kenya

Jibu la moja kwa moja: Kwa Kenya, “sustainability insights” ni sawa na “financial behavior insights” kwenye mobile money—zote ni insights zinazobadilisha tabia na kupunguza hatari.

Fintech nyingi Kenya zimefanikiwa kwa sababu zilifanya kitu kimoja vizuri: kuchukua data ya miamala ya simu na kuibadilisha kuwa maamuzi (limit za mikopo, fraud scoring, personalized messaging). Barclays anaonyesha kuwa mbinu hiyo inaweza kupanuliwa: si pesa pekee—hata uendelevu unaweza “kupimika” na kuendeshwa kidijitali.

Somo kuu: SMEs zinahitaji “insights”, si “interfaces”

Jibu la moja kwa moja: Bidhaa za AI zinazoshinda ni zile zinazoondoa kazi ya kufikiria na kuacha mmiliki wa SME achukue hatua moja inayofuata.

Most companies get this wrong. Wanajenga dashboards nzuri, halafu wanadhani mmiliki wa duka la rejareja Gikomba au fundi wa viatu Kariokor atakaa kusoma grafu 12. Hata katika benki kubwa, muda wa mteja ni mdogo.

Hapa ndipo falsafa ya ExpectAI (kama jina linavyoashiria) inakuwa muhimu: matarajio ni kwamba AI itatoa utaratibu wa maamuzi.

“Sustainability insights” zinafanana vipi na “mobile money insights”?

Jibu la moja kwa moja: Zote zinahitaji vitu vitatu—data, tafsiri (interpretation), na hatua (action).

Mfano wa kulinganisha:

• Mobile money: “Umeongeza matumizi ya float kwa 18% wiki hii; weka kikomo cha matumizi au hamisha sehemu kwa akiba.”
• Sustainability: “Matumizi ya umeme yamepanda kwa 22% mwezi huu; badilisha muda wa mashine au tumia ratiba ya usiku ili kupunguza gharama na uzalishaji wa hewa ukaa.”

Kwa mtazamo wa SME, yote haya ni kitu kimoja: kupunguza gharama, kuongeza uthabiti, na kuonekana mkweli kwa data.

Fursa 5 kwa fintech na mobile payments Kenya (hasa kwa SMEs)

Jibu la moja kwa moja: Fintech Kenya inaweza kubadilisha “AI insights” kuwa huduma zinazoongeza mapato kwa kutoa usimamizi wa biashara (business management) badala ya malipo tu.

Hizi ndizo njia tano za vitendo—na nyingi zinaweza kuanza kama majaribio ya wiki 8–12.

1) AI ya “cashflow + compliance” kwa pamoja

SME nyingi Kenya zina changamoto ya mchanganyiko: mapato yanapanda-shuka, na kumbukumbu (records) hazikai sawa. AI inaweza kuunganisha miamala ya till, malipo ya simu, na bili za wasambazaji, kisha kutoa:

• Utabiri wa cashflow kwa siku 7/30/90
• Onyo la “hatari ya kukosa kulipa” kabla haijatokea
• Checklist ya ushahidi wa miamala kwa ukaguzi au maombi ya mkopo

Hapo ndipo sustainability inaweza kuingia baadaye kama safu ya pili (kwa biashara zinazouza kwa corporates au exports).

2) Ujumbe binafsi (personalized nudges) unaoendeshwa na AI

Ukweli? SMS/WhatsApp za jumla hazifanyi kazi. AI inasaidia kuandika na kuchagua ujumbe sahihi kwa wakati sahihi:

• “Leo umefanya mauzo ya juu kuliko wastani; hamisha 5% kwenye akiba ya stock ya Januari.”
• “Miamala ya kurudisha pesa imeongezeka; kagua bidhaa 3 zinazolalamikiwa mara nyingi.”

Hii ni sehemu inayogusa moja kwa moja mada ya mfululizo wetu: AI kwenye mawasiliano ya wateja na kampeni za kidijitali ndani ya mobile-first economy.

3) Mikopo yenye masharti yanayoeleweka (explainable AI lending)

SMEs huogopa alama za mkopo zisizoeleweka. “Explainable AI” haimaanishi kutoa siri za modeli, bali:

• Sababu 2–3 kuu zilizoathiri limit
• Hatua 2–3 za kuboresha (mfano “ongeza uthabiti wa mapato”, “punguza chargebacks”, “ongeza supplier consistency”)

Hii inaleta uaminifu, inapunguza malalamiko, na inashusha default kwa sababu wateja wanajua wanachofanya.

4) “SME sustainability lite” kama bidhaa ya hiari

Sio kila SME inahitaji ESG ripoti ya kurasa 30. Kenya inahitaji toleo rahisi:

• Makadirio ya gharama za nishati kulingana na miamala (mfano matumizi ya vifaa/ratiba)
• Mwongozo wa kupunguza upotevu (waste) kwa biashara za chakula
• Data ya usafirishaji (deliveries) na mapendekezo ya njia/ratiba

Ukiifanya iwe nyepesi, inauzwa. Ukiifanya iwe nzito, inakufa.

5) Dashibodi ya mmiliki wa SME: “pesa + shughuli + hatari”

SME inahitaji picha moja: mauzo, faida inayokadiriwa, deni, stock, na hatari (fraud/chargebacks). AI inapaswa:

• Kuonyesha metric 5–7 tu
• Kutoa hatua inayofuata (next best action)
• Kuweka vipaumbele (mfano “lipa supplier A leo; kesho utapata discount ya 3%”)

Jinsi ya kuanza mradi wa AI kwa SMEs bila kuharibu bajeti

Jibu la moja kwa moja: Anza na tatizo moja lenye kipimo, data iliyo tayari, na njia ya kugeuza “insight” kuwa kitendo ndani ya siku 30.

Hii ndiyo playbook ninayoona ikifanya kazi kwa timu za fintech na malipo ya simu:

1. Chagua use-case moja: fraud alerts, cashflow forecast, au personalized collections.
2. Tumia data uliyonayo tayari: miamala, muda wa siku, eneo, aina ya biashara, device signals.
3. Weka KPI 3 za biashara (si za AI tu):
   • Kupungua kwa delinquency kwa X%
   • Kuongezeka kwa retention kwa X%
   • Kupungua kwa gharama ya huduma kwa X%
4. Jenga “action loop”: AI isitoe taarifa tu—itoe kitufe cha kuchukua hatua (mfano “tuma ujumbe”, “weka kikomo”, “pendekeza akiba”).
5. Linda uaminifu: ruhusa ya data, uelezaji wa maamuzi, na chaguo la kujiondoa (opt-out) kwa ujumbe wa kiotomatiki.

Sentensi ya kukumbuka: AI inayosaidia SME ni ile inayopunguza maamuzi magumu kuwa hatua ndogo zinazojirudia.

Maswali ambayo watu huuliza (na majibu ya moja kwa moja)

Je, “sustainability insights” zinawahusu vipi SMEs Kenya?

Ndiyo—hasa wale wanaouza kwa hoteli, viwanda, exporters, au minyororo ya rejareja. Hata kama hawafanyi export, kupunguza matumizi ya nishati na upotevu ni faida ya moja kwa moja.

AI itaongeza nini kwenye mobile money ambayo tayari ipo?

Mobile money ilitatua movement of money. AI inatatua meaning of money: tabia, hatari, na hatua sahihi kwa mteja.

Changamoto kubwa ni ipi?

Data isiyo kamili na kutokuaminiana. Ukiweka mawasiliano ya wazi (“kwa nini umepewa pendekezo hili”) na ukaanza na use-case rahisi, unashinda.

Mahali ambapo Barclays anatupa wazo la bidhaa (na Kenya inaweza kuongoza)

Jibu la moja kwa moja: Barclays anajaribu AI kwa ajili ya SME support; Kenya inaweza kubeba wazo hilo na kulifanya mobile-first, bei nafuu, na lenye matokeo ya haraka.

Benki kubwa mara nyingi huanza na “sustainability” kwa sababu ya shinikizo la soko la kimataifa na sera. Kenya tuna faida tofauti: umoja wa malipo ya simu na data ya miamala. Hiyo inafanya iwe rahisi kutengeneza “insights” zinazotumika kila siku.

Sasa swali la biashara ni moja: je, fintech na mobile payment providers wataendelea kuwa “pipe” ya malipo, au watakuwa msaidizi wa uendeshaji wa SME?

Ukitaka leads, hii ndiyo njia: tengeneza demo ya use-case moja (mfano cashflow forecast + personalized nudges) na uifanyie majaribio na SMEs 50 kwa siku 60. Kisha panua.

Mwisho, fikiria hili: kama AI inaweza kumsaidia mmiliki wa biashara kujua hatua sahihi leo, itaongeza uaminifu kuliko matangazo 100. Je, bidhaa yako ya fintech Kenya inaonyesha “hatua inayofuata” kwa mteja—au inaonyesha tu salio?