Epuka Msongamano: AI Fintech Inavyoharakisha Malipo

Msongamano wa magari kwenye barabara ya Rironi–Mau Summit si habari mpya wakati wa sikukuu. KeNHA imetoa ushauri wa kupita njia mbadala kwa sababu foleni ndefu na ucheleweshaji vinaongezeka kadri watu wanavyosafiri kuelekea nyumbani.

Hilo ndilo somo bora la kuelewa kinachoendelea kwenye fintech na malipo ya simu nchini Kenya. Uchumi wa kidijitali una “barabara kuu” zake pia: mishahara, malipo ya biashara, bili, ada za shule, na uhamisho wa pesa kwa familia. Wakati miamala inapokwama—kwa sababu ya msongamano wa mfumo, makosa ya mtumiaji, au udanganyifu—matokeo yake ni sawa na foleni ya Rironi: hasara ya muda, hasira, na wakati mwingine ajali.

Hapa ndipo “ushauri wa trafiki” wa kidijitali unaingia. Akili bandia (AI) kwenye fintech na mobile money inafanya kazi kama trafiki marshal asiyechoka: inatambua msongamano mapema, inaelekeza miamala kwenye njia salama na fupi, na inapunguza makosa. Na kama ilivyo barabarani, nidhamu ya watumiaji bado ni muhimu.

KeNHA ametupa somo: msongamano si ajali, ni mfumo

KeNHA amesema wazi: wakati wa sikukuu, ongezeko la magari linamaanisha foleni, kuchelewa, na hatari zaidi za ajali. Suluhisho lake lina sehemu tatu:

1. Njia mbadala (detours), 2) Ulinzi na usimamizi (polisi na traffic marshals), 3) Nidhamu ya lane na utii wa sheria.

Fintech bora inafuata kanuni hizo hizo—lakini kwa pesa.

“Njia mbadala” kwenye malipo ya simu zinaonekanaje?

Jukwaa la malipo likiwa na busara, halitegemei njia moja ya miamala. Linaweka redundancy:

• Ukiwa na mtandao hafifu, linaweza kutumia USSD badala ya app.
• Likiona njia fulani ya miamala ina latency au kushindwa, linaweza kupeleka muamala kwenye “rail” nyingine (kwa mfano, mpangilio tofauti wa uthibitishaji au mtoa huduma wa ndani).
• Linaweka “retry logic” yenye kanuni—sio kurudia mara 10 na kukulazimisha upoteze pesa kwenye fees.

Hapa AI inang’ara kwa sababu inajifunza patterns za msongamano na hitilafu: ni muda gani wa siku miamala hujaa, ni wapi kuna makosa mengi, na ni aina gani ya miamala hushindwa zaidi.

“Traffic marshals” wa kidijitali ni nini?

Kwenye malipo, “traffic marshals” ni:

• Fraud detection (kuona udanganyifu kabla haujakamilika)
• Risk scoring (kupima hatari ya muamala kwa sekunde)
• Queue management (kipaumbele kwa miamala muhimu kama mishahara au bill payments)

Kama KeNHA anavyosema ulinzi upo lakini tabia ya madereva inaamua, fintech pia inaweza kuwa na AI kali lakini tabia ya mtumiaji bado ni kiini.

AI inazuia “foleni” za miamala kwa njia tatu za vitendo

AI kwenye fintech Kenya haipo tu kwa buzz. Inapunguza ucheleweshaji wa malipo na migogoro ya huduma kwa njia zinazopimika kimantiki.

1) AI ya utabiri: inatabiri msongamano kabla haujauma

Kwenye barabara, unaona msongamano ukiwa umefika. Kwenye mifumo ya malipo, AI inaweza kuona dalili mapema:

• ongezeko la “timeouts” kwenye request fulani
• kushuka kwa kiwango cha uthibitishaji wa OTP
• spike ya miamala midogo midogo isiyo ya kawaida

Mfumo ukitabiri peak, unaweza:

• kuongeza rasilimali (compute, queues)
• kupunguza non-essential calls
• kusogeza baadhi ya kazi (kama reconciliation) hadi muda wa chini

Matokeo: mtumiaji anaona malipo yanapita haraka badala ya “pending” isiyoisha.

2) AI ya kupunguza makosa ya binadamu: inakurekebisha kabla hujachelewa

Makosa mengi ya mobile money si ya “system down”—ni ya watu:

• kutuma kwa nambari isiyo sahihi
• kuandika kiasi vibaya
• kuchanganya till na paybill

Fintech zenye mwelekeo wa AI zinaweka guardrails:

• uthibitisho wa jina/biashara kabla ya kutuma
• tahadhari ya “unatuma zaidi ya kawaida”
• kuonyesha historia na mapendekezo (mfano, “mara ya mwisho ulilipa bill hii tarehe…”)

Huu ni sawa na barabarani: signage nzuri na lane discipline hupunguza ajali.

3) AI ya kupambana na udanganyifu: inapunguza “ajali” za kifedha

Wakati wa sikukuu, matapeli huongezeka kwa sababu watu wanakimbizana na muda.

AI husaidia kwa:

• kutambua social engineering patterns (ujumbe wa haraka, shinikizo, au maelekezo ya kubadili PIN)
• kuchanganua tabia ya akaunti: kifaa kipya, eneo jipya, kasi isiyo ya kawaida ya miamala
• kuzuia miamala au kuhitaji uthibitisho wa ziada wakati hatari ni kubwa

Ukweli ninaousimamia: fintech isiyo na ulinzi wa udanganyifu wa kiwango cha AI ni sawa na barabara bila polisi wakati wa sikukuu. Inaweza kufanya kazi, lakini gharama ya ajali inakuwa kubwa.

Njia mbadala za KeNHA kama “ramani” ya mkakati wa malipo

KeNHA amependekeza detours nyingi kama:

• Thika – Magumu – Njabini – Olkalou – Dundori – Lanet – Nakuru
• Naivasha – Njabini – Olkalou – Dundori – Lanet – Nakuru
• Ngong – Suswa – Narok – Mau Narok – Nakuru
• Nakuru – Njoro – Mau Summit

Sasa geuza hili kwenye biashara/fintech: unahitaji detours za “cashflow”. Ukitegemea njia moja, msimu wa sherehe unakufunga.

Kwa biashara ndogo (SMEs): tengeneza “njia mbadala” za kukusanya na kulipa

Hii ni checklist ambayo imewasaidia wateja wengi (na pia imenisaidia binafsi):

• Kukusanya malipo: kuwa na angalau njia mbili: till na paybill (au malipo ya kadi kama una uwezo)
• Kutoa pesa: panga float mapema na uweke utaratibu wa “approval” kabla ya payouts
• Bili: weka miamala ya mara kwa mara iwe scheduled mapema kuliko siku ya mwisho
• Reconciliation: tumia dashboards zinazoonyesha tofauti (AI inaweza kutambua anomaly kama “sale iko, payout haipo”)

Kwa maneno mengine: usisubiri ufike Rironi ndipo uanze kutafuta Njabini.

Kwa timu za fintech: AI si feature, ni miundombinu ya kuepuka foleni

Kama unaendesha jukwaa la malipo ya simu au huduma ya fintech, vitu vitatu vinapaswa kuwa “non-negotiable”:

• Observability ya wakati halisi: latency, failures, retries, drop-off
• AI risk engine yenye rules + modeli (mchanganyiko hufanya kazi kuliko moja pekee)
• Customer support automation: chatbot/agent-assist kwa lugha rahisi (Kiswahili + Sheng pale inapofaa) ili kupunguza foleni ya tiketi

Hii inaingia moja kwa moja kwenye mada ya mfululizo wetu: Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya—kwa sababu mawasiliano ya wateja na uelimishaji ni sehemu ya kupunguza “msongamano” wa malalamiko na makosa.

Maswali ambayo watu huuliza (na majibu ya moja kwa moja)

Je, AI inamaanisha miamala itakuwa ya haraka kila wakati?

Hapana. AI inapunguza ucheleweshaji kwa kutabiri na kusimamia mzigo, lakini mtandao, miundombinu ya watoa huduma, na tabia ya mtumiaji bado vinaweza kuleta foleni.

Ni ishara gani kuwa “barabara ya malipo” imejaa?

Dalili za kawaida ni:

• “pending” zinazorudiwa
• retries nyingi bila mwongozo
• ongezeko la miamala iliyokataliwa bila maelezo
• huduma kwa wateja kuwa kimya au kuchelewa

Mtumiaji anaweza kufanya nini ili asikwame?

Fanya haya kabla hujabonyeza “send”:

• hakiki nambari/mfumo (till vs paybill)
• epuka kutuma pesa ukiwa na haraka sana au umechoka
• usishiriki PIN/OTP hata ukishinikizwa
• pendelea njia zenye uthibitisho wa jina/biashara

CTA ya vitendo: epuka msongamano wa pesa kama unavyoepuka Rironi

Kama ushauri wa KeNHA unavyokulenga uondoke mapema na uchague njia yenye mtiririko, ndivyo unavyopaswa kuuchukulia mkakati wa malipo ya simu—hasa wiki ya Krismasi hadi Mwaka Mpya, ambapo miamala ni mingi na hatari ya udanganyifu huongezeka.

Ninachopenda kuhusu AI kwenye fintech Kenya ni hiki: inapokuwa imeundwa vizuri, haionekani kama “teknolojia ya juu”. Inaonekana kama huduma inayofanya kazi—malipo yanapita, ujumbe ni wazi, na ukiwa na tatizo unapata msaada kwa haraka.

Je, biashara au taasisi yako ina “detours” za malipo na ulinzi wa AI dhidi ya udanganyifu, au bado mnaendesha pesa zenu kama wote wanavyokimbilia Rironi kwa njia moja?