Visa na Wadau 100: Somo la AI kwa Malipo Kenya

Visa kuripotiwa kufanya kazi na washirika 100 kwenye kile kinachoitwa agentic shopping ni ishara moja kubwa: kampuni kubwa za malipo duniani zinaelekea kwenye dunia ambako AI haitoi mapendekezo tu—inafanya maamuzi na kutekeleza hatua.

Hilo si habari ya “ng’ambo” pekee. Kenya tayari ina mazingira yanayofanana: mobile money, benki, fintech, na mawakala wa biashara (agents) wanaounganisha mamilioni ya miamala kila siku. Tofauti ni kwamba hatua inayofuata sasa ni kuifanya miamala iwe ya kiotomatiki zaidi, salama zaidi, na yenye uzoefu bora kwa mteja, bila kuongeza msuguano.

Kwenye mfululizo wetu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya”, post hii inaweka mambo wazi: mfumo wa ushirikiano (partnership model) + AI ya kutenda (agentic AI) ndiyo muunganiko unaoweza kusukuma kizazi kijacho cha biashara ya kidijitali na malipo ya simu Kenya.

Agentic shopping ni nini—na kwa nini inaleta mjadala mkali?

Agentic shopping ni pale ambapo AI “wakala” (agent) anaweza kuchukua lengo lako (mfano: “nunua unga wa ngano wa kilo 2, bei isiwe juu ya KES X, uletewe kabla ya Ijumaa”), kisha aka:

• kutafuta bidhaa kwenye wauzaji tofauti
• kulinganisha bei, ubora, na muda wa uwasilishaji
• kuchagua chaguo bora kulingana na vigezo vyako
• kuanzisha malipo
• kufuatilia oda na kushughulikia mabadiliko (kama bidhaa imeisha)

Hapa ndipo mjadala ulipo: ukimpa AI uwezo wa “kubofya na kulipa”, unahitaji uaminifu wa kiwango kipya. Ndiyo maana habari ya Visa kushirikiana na wadau wengi inasikika “nzito”—kwa sababu haiwezekani kufanya agentic commerce kwa taasisi moja peke yake.

Jibu la haraka kwa biashara Kenya

Kwa biashara ya Kenya, ujumbe ni rahisi:

AI inayotuma matangazo ni nzuri, lakini AI inayosaidia mteja kufanya ununuzi na kulipa kwa usalama ndiyo ushindani wa 2025.

Kwa nini ushirikiano wa “watu 100” una mantiki (na Kenya inaujua mchezo huu)

Ukweli? Malipo ni miundombinu ya kuaminiana. Kila sehemu ina mwenyewe:

• Mitandao ya malipo (kama Visa) inaleta viwango, uaminifu wa kimataifa, na utatuzi wa migogoro
• Benki zinaleta akaunti, KYC/AML, na usimamizi wa hatari
• Fintech huleta uzoefu wa kidijitali na kasi ya kujaribu bidhaa
• Wauzaji/majukwaa ya biashara huleta wateja na bidhaa
• Telcos na mobile money huleta distribution na tabia ya “kulipa kwa simu”

Kenya imefanikiwa kwenye malipo ya simu kwa sababu ya miungano ya vitendo: telco + mawakala + benki + wafanyabiashara + serikali (kwenye matumizi kadhaa). Sasa agentic AI inahitaji miungano pana zaidi, kwa sababu inagusa:

• data ya bidhaa na bei
• idhini ya malipo (consent)
• utambulisho wa mteja
• ulinzi wa udanganyifu
• sera za kurejesha fedha (refunds)

Somo la moja kwa moja kwa fintech ya Kenya

Ikiwa Visa inahitaji washirika wengi kuifanya agentic shopping ifanye kazi, basi fintech ya Kenya inayotaka kusukuma “AI ya kufanya” lazima iache kujenga kila kitu pekee yake.

Badala yake:

1. shirikiana na mtoa huduma wa utambulisho/KYC
2. shirikiana na mtoa huduma wa fraud detection
3. shirikiana na telco au mobile money kwa rails za malipo
4. shirikiana na wauzaji (merchants) kwa katalogi na uwasilishaji

AI inapoingia kwenye malipo ya simu Kenya: matumizi ya “agentic” yanayoanza sasa

Kenya tayari ina viashiria vya agentic behavior—si kwa jina hilo, lakini kwa vitendo. Sehemu kubwa imekuwa automation: STK Push, recurring payments, message bots, na risk scoring. Hatua inayofuata ni AI kuchukua uamuzi kwa niaba ya mteja kwa idhini iliyodhibitiwa.

1) Malipo ya bili na matumizi ya nyumbani

Jibu la haraka: Hapa agentic AI huokoa muda na hupunguza kuchelewa.

Mfano wa matumizi:

• AI inafuatilia tarehe ya bili ya maji/umeme
• inakukumbusha mapema
• ikipata idhini, inalipa moja kwa moja ndani ya kikomo ulichoweka
• ikiona bili imepanda ghafla, inasimamisha na kukuomba uthibitisho

Hii ni muhimu sana Desemba—msimu wa safari, ada za shule zinazokaribia, na matumizi ya sherehe. Watu hawataki kusumbuliwa na bili zinazoangusha mipango.

2) Mikopo midogo na “lipia baadaye” (BNPL)

Jibu la haraka: Agentic AI huongeza uwajibikaji na hupunguza mikopo mibaya kwa maamuzi ya wakati halisi.

Badala ya kutoa mkopo kwa “hisia”, AI anaweza:

• kupima mapato/mtiririko wa miamala
• kupendekeza kikomo salama
• kupendekeza mpangilio wa marejesho
• kuzuia ununuzi unaovuka uwezo wa mteja

Nina msimamo mkali hapa: BNPL bila ulinzi wa AI ya hatari ni kichocheo cha madeni mabaya. Kenya ikikimbilia “ongeza matumizi” bila guardrails, itarudisha nyuma imani ya wateja.

3) Biashara ndogo (SMEs): ununuzi wa stock na malipo kwa wasambazaji

Jibu la haraka: Hapa agentic AI huongeza mauzo kwa kuhakikisha stock haikosekani.

Fikiria kiosk au duka la rejareja:

• AI anaangalia mauzo ya wiki 2–4
• anatabiri bidhaa zitakazoisha
• anapendekeza oda kwa msambazaji
• anaweka malipo (kwa idhini) na anahifadhi risiti kiotomatiki

Hii inaunganisha moja kwa moja na mada ya mfululizo wetu: AI kwenye mawasiliano ya wateja, maudhui, na uendeshaji. Mfumo huweza pia:

• kutuma ujumbe wa WhatsApp kwa wateja “mafuta yamefika”
• kusukuma ofa ya bidhaa zinazokwenda kuisha

Hatari 4 za agentic AI kwenye malipo—na jinsi ya kuzidhibiti Kenya

Agentic commerce bila ulinzi ni hatari. Habari njema: hatari zinajulikana, na zinadhibitika.

1) Idhini (consent) ya malipo

Kanuni: AI asipate “blank cheque”.

Practical controls:

• Spending limits (kwa siku/wiki)
• Merchant whitelists (lipia tu kwa wauzaji uliowathibitisha)
• hatua ya pili ya uthibitisho kwa miamala mikubwa (step-up authentication)

2) Udanganyifu na utekaji wa akaunti

Kanuni: Kadri unavyoongeza automation, ndivyo unavyopaswa kuongeza ufuatiliaji wa hatari.

Kitu kinachofanya kazi:

• fraud scoring ya wakati halisi (real-time)
• ulinganisho wa tabia ya mtumiaji (behavioral signals)
• velocity checks (mara ngapi unalipa, wapi, kiasi gani)

3) Upendeleo wa algorithimu na maamuzi yasiyoelezeka

Kanuni: Mteja akikataliwa au akawekewa kikomo, lazima aelewe “kwa nini” kwa lugha rahisi.

Hii ni muhimu kwa mikopo midogo. Kwa uzoefu wangu, bidhaa nyingi za kifedha hushindwa si kwa sababu ya bei—bali kwa sababu ya kutokueleweka.

4) Faragha na matumizi ya data

Kanuni: Kusanya data unayohitaji tu, na iwe na kazi inayoeleweka.

Kwa Kenya, hii inamaanisha:

• sera ya data iliyo wazi kwenye app
• chaguo la kuzima automation bila adhabu
• logi ya “AI ilifanya nini na kwa nini” (audit trail)

Mpango wa vitendo: hatua 7 za kuanza “agentic payments” kwa fintech/biashara Kenya

Hii ndiyo sehemu ya kufanya kazi, si nadharia.

1. Chagua kesi moja ya matumizi (mfano: “kulipa bili za kila mwezi” au “kuagiza stock kwa SMEs”). Usianze na kila kitu.
2. Tengeneza sheria za idhini: kikomo cha matumizi, orodha ya wauzaji, na hatua ya uthibitisho.
3. Jenga tabaka la hatari: fraud scoring, alerting, na fallback ya binadamu.
4. Unganisha na washirika mapema: telco/mobile money, benki, na wauzaji. Hapa ndipo “mfumo wa wadau wengi” unaanza.
5. Toa uzoefu wa mazungumzo (conversational UX): WhatsApp/USSD/app chat, lakini iwe na lugha rahisi ya Kiswahili na Kiingereza.
6. Pima kwa metrics sahihi:
   • kiwango cha miamala iliyokamilika (completion rate)
   • malalamiko ya wateja kwa kila miamala 1,000
   • fraud rate na chargeback/refund rate
   • retention ya mwezi wa 2 na wa 3
7. Panua polepole: ongeza wauzaji, kisha ongeza kesi ya pili ya matumizi.

Kauli inayobaki kichwani: Automation bila uaminifu ni gharama; automation yenye uaminifu ni ukuaji.

Maswali ambayo watu huuliza (na majibu ya moja kwa moja)

Agentic shopping itaathiri vipi mobile money Kenya?

Itaifanya mobile money ibadilike kutoka “njia ya kutuma pesa” hadi tabaka la malipo linaloweza kuendeshwa na AI, likiwa na idhini na ulinzi.

Biashara ndogo zitafaidika vipi?

Zitapunguza kuishiwa stock, zitapunguza muda wa kufanya oda, na zitakuwa na rekodi bora za malipo—hiyo husaidia hata kupata mikopo.

Je, hii inamaanisha wateja hawatadhibiti matumizi yao?

Hapana, ikiwa fintech itaweka controls: kikomo, uthibitisho wa hatua ya pili, na dashboards za kusimamia automation.

Mwisho: Kwa nini “100 partners” ni somo la Kenya la 2025

Ujumbe wa habari ya Visa kushirikiana na wadau wengi kwenye agentic shopping ni huu: hatua inayofuata ya biashara ya kidijitali inahitaji ushirikiano mpana kuliko bidhaa.

Kenya ina faida ya kipekee—wateja tayari wamezoea kulipa kwa simu, mawakala wako kila mahali, na fintech nyingi zina kasi ya kubuni. Kinachotenganisha washindi wa 2025 na waliobaki nyuma ni uwezo wa kuunganisha: AI, data, rails za malipo, na uaminifu.

Ikiwa unaendesha fintech, biashara ya e-commerce, au unauza kwa wateja kupitia malipo ya simu, swali moja linabaki: ni sehemu gani ya safari ya mteja unaruhusu AI itende leo—na ni ulinzi gani unaweka ili mteja aamini kesho?