A2A Payments na AI: Somo kwa Fintech ya Kenya

Mwaka 2024–2025, wateja duniani wameanza kuchoshwa na “malipo ya kadi yanayosubiri,” ada zilizojificha, na kurudishiwa pesa kunakochukua siku. Ndiyo maana A2A payments (account-to-account)—yaani pesa kutoka akaunti moja kwenda nyingine moja kwa moja—inaongezeka kasi kwenye masoko ya Marekani na kimataifa.

Kenya inaweza kuonekana kama tayari tuko mbele kwa sababu ya mobile money. Lakini ukweli ni huu: A2A duniani inaenda mbali zaidi ya “kutuma pesa.” Inaunganisha benki, wallets, wafanyabiashara, na huduma za serikali kwa njia inayofanya malipo yawe ya haraka, ya bei nafuu, na yanayoaminika. Kitu kinachoiendesha kwa nguvu? Akili bandia (AI).

Kama sehemu ya mfululizo wetu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya,” makala hii inaweka wazi somo moja muhimu: Kenya haitakiwi kunakili A2A ya Marekani; inapaswa kuchukua kanuni zake—kisha kuitumia kuboresha mobile money, malipo ya biashara, na miamala ya kuvuka mipaka Afrika Mashariki.

A2A payments ni nini—na kwa nini Marekani inaichangamkia sasa

Jibu la moja kwa moja: A2A payments ni miamala inayohamisha fedha moja kwa moja kati ya akaunti (benki-au-wallet), bila kupitia njia za kadi; Marekani inaichangamkia kwa sababu ya gharama za kadi, fraud, na shinikizo la “real-time” kutoka kwa wateja.

Kwa miaka mingi, Marekani ilitegemea sana kadi na card rails. Hilo lilileta urahisi kwa mtumiaji, lakini pia:

• Ada za juu kwa wafanyabiashara (merchant fees) zinazokula faida
• Fraud ya kadi na disputi nyingi
• Ucheleweshaji wa settlement kwa biashara ndogo

Kadri mifumo ya real-time payments na open banking inavyopanuka, A2A inakuwa njia ya “kutoka akaunti hadi akaunti” ambayo biashara na wateja wanapenda kwa sababu ni:

• Haraka (mara nyingi papo hapo au ndani ya muda mfupi)
• Bei nafuu kuliko kadi
• Ina data nzuri ya malipo (reference, invoice, n.k.) inapotengenezwa vizuri

Kenya tuna faida ya kihistoria: watu wamezoea push payments (mtumiaji anatuma), siyo tu pull payments (mfanyabiashara anakata). Lakini hilo halitoshi. Mwelekeo wa A2A duniani unaonyesha kuwa ushindani sasa uko kwenye: ux, uaminifu, usalama wa fraud, na “malipo yanayofanya kazi kwa mazingira yote” (benki, wallet, biashara, na mipaka).

Parallels: A2A duniani vs mobile money Kenya

Jibu la moja kwa moja: Kenya tayari ina tabia za A2A kupitia mobile money, lakini inahitaji kiwango kinachofuata: muunganisho bora, malipo ya biashara yanayoaminika, na data/AI kwa ufanisi wa miamala.

Kuna hadithi maarufu: “Kenya tayari imeshinda vita ya malipo.” Nadhani hiyo ni nusu tu ya ukweli. Kenya ilishinda upatikanaji. Vita inayofuata ni ya ubora wa miamala.

1) Kutoka P2P kwenda malipo ya biashara yanayopimika

P2P (mtu kwa mtu) imekomaa. Changamoto kubwa zaidi iko kwa:

• Lipa biashara kwa reconciliation rahisi
• Malipo ya mara kwa mara (subscriptions, premiums)
• Malipo ya mishahara/agent payouts bila makosa

A2A kwenye masoko ya kimataifa inaonyesha thamani ya standardized references na “payment messages” zenye data. Kenya, tunapoenda zaidi kwenye e-commerce na huduma za kidijitali, data ya malipo si “nice to have”—ni kitu cha kuamua faida.

2) Interoperability ya kweli

Kenya ina mifumo mingi: benki, wallets, sacco, micro-lenders, na PSPs. Mteja hapaswi kujali reli inatumika ipi.

A2A trend kimataifa inasukuma wazo la: mtumiaji abaki na chaguo lake, lakini malipo yafike bila msuguano. Hapa ndipo AI na muundo mzuri wa bidhaa vinakutana.

Sentensi ya kukumbuka: “Mteja hataki kujua ‘unatumia network gani’; anataka tu pesa ifike na risiti iwe sahihi.”

AI inaingia wapi? Kwenye ufanisi, usalama, na uzoefu wa mteja

Jibu la moja kwa moja: AI inaongeza A2A na mobile money kwa kupunguza fraud, kuboresha uthibitishaji (verification), kuharakisha huduma kwa wateja, na kufanya miamala iwe na “smart routing” yenye gharama ndogo.

A2A ikikua, pia inafungua milango ya udanganyifu mpya: social engineering, account takeover, na scams zinazotumia ujumbe wa malipo bandia. AI si mapambo; ni ngao na injini.

AI kwa fraud detection ya wakati halisi

Kwa malipo ya papo hapo, huwezi kusubiri uchunguzi wa siku mbili. AI inafanya:

• Behavioral anomaly detection: kama mtumiaji anatumia simu/eneo/mtindo usio wa kawaida
• Network analysis: kutambua akaunti zinazopokea fedha kwa muundo wa “mzunguko” wa utapeli
• Risk scoring kwa kila muamala kabla haujaidhinishwa

Kenya, hii ni muhimu sana wakati wa msimu wa sikukuu (kama sasa Desemba) ambapo:

• Miamala huongezeka (mishahara, bonuses, safari, ununuzi)
• Scammers huongeza “Christmas scams” na akaunti feki

AI kwa “payment routing” na uboreshaji wa gharama

Kwa mtazamo wa biashara, swali si “tunalipaje?” bali “tunalipa kwa reli gani ili:

1. iwe nafuu,
2. ifike haraka,
3. ipite kwa kiwango kikubwa?”

AI inaweza kusaidia kuchagua njia bora (routing) kulingana na:

• ukubwa wa muamala
• muda (peak/off-peak)
• historia ya mafanikio ya njia fulani
• hatari ya fraud

Hii ni somo kubwa kutoka A2A ya masoko ya kimataifa: malipo bora ni yale yanayochagua njia bora kiotomatiki bila kumchosha mtumiaji.

AI kwenye huduma kwa wateja: migogoro ya malipo na risiti

Sehemu inayochosha fintech nyingi Kenya ni “nimetuma pesa kwa namba isiyo sahihi” au “imeonyesha successful lakini haijafika.” AI ikitumiwa vizuri inaweza:

• kutoa majibu ya haraka kupitia chat/WhatsApp/IVR
• kuainisha tiketi (urgent vs kawaida)
• kugundua “false positives” za mfumo kabla hazijakuwa malalamiko ya umma

Nimeona bidhaa zikishindwa si kwa sababu ya teknolojia ya malipo, bali kwa sababu ya mwisho wa safari: uthibitisho, risiti, na msaada wa haraka.

Cross-border A2A: kile Kenya inaweza kufanya Afrika Mashariki

Jibu la moja kwa moja: A2A duniani inasukuma malipo ya kuvuka mipaka kuwa ya haraka na ya bei nafuu; Kenya inaweza kutumia AI kupunguza hatari, kuboresha KYC, na kufanya FX/settlement iwe na uwazi kwa mtumiaji.

Biashara kati ya Kenya, Uganda, Tanzania, Rwanda, na Sudan Kusini inaendelea kukua. Lakini cross-border payments bado zinabaki na changamoto:

• FX rates zisizoeleweka
• ucheleweshaji wa settlement
• compliance (AML/CFT) inayochukua muda

AI kwa KYC/AML yenye akili, si karatasi

Badala ya “kukusanya tu documents,” AI inaweza kusaidia:

• kuthibitisha nyaraka kwa utambuzi wa picha (document verification)
• kuoanisha majina yenye tofauti za tahajia
• kuchambua tabia za miamala kutambua hatari mapema

Hii inaleta usawa muhimu: kuharakisha onboarding kwa wateja halali huku ikikaza ulinzi dhidi ya wateja hatarishi.

Uwazi wa gharama na muda kama bidhaa

Kwenye A2A ya kimataifa, ushindani unaenda kwenye uwazi: mtumiaji ajue “pesa itafika lini” na “nitakatwa kiasi gani.”

Kenya fintech zinazoshinda 2026 hazitakuwa tu na “send money.” Zitakuwa na:

• makadirio sahihi ya muda wa kufika
• tracking ya muamala (status iliyo wazi)
• taarifa ya gharama kabla ya kuthibitisha

Mpango wa utekelezaji: nini fintech za Kenya zifanye sasa

Jibu la moja kwa moja: Anzeni kwa data na ufuatiliaji wa muamala, mjenge fraud engine ya wakati halisi, boresheni reconciliation ya biashara, na tumieni AI kwenye mawasiliano ya wateja.

Hapa kuna hatua za vitendo (za wiki 6–12) kwa timu za bidhaa, uhandisi, na ukuaji:

1. Tengenezeni “transaction truth layer”

   • Chanzo kimoja cha ukweli kwa status ya muamala, reference, na reconciliation.

2. Wekeni risk scoring ya msingi kabla ya “AI kubwa”

   • Rule-based + vigezo 10–20 (kiasi, kifaa, eneo, frequency, payee history).

3. Ongezeni AI kwa fraud triage, si kwa approvals zote mara moja

   • Anzeni na mfumo wa kuchuja na kupeleka muamala hatarishi kwenye ukaguzi wa ziada.

4. Fanyeni risiti iwe bidhaa

   • Risiti yenye maelezo: jina la biashara, huduma, reference ya invoice, na njia ya kuripoti tatizo.

5. Pimeni vitu vinavyoonekana vidogo

   • “Time to first successful payment”
   • “Dispute rate per 10,000 transactions”
   • “Customer support resolution time”

Kanuni ninayoipenda: “Kipimo bora cha malipo si idadi ya miamala; ni idadi ya miamala inayokamilika bila maumivu.”

Maswali ambayo watu huuliza (na majibu ya moja kwa moja)

Je, A2A italeta tishio kwa mobile money Kenya?

Hapana. A2A ni mwelekeo wa miundombinu na uzoefu wa malipo; mobile money ni sehemu yake. Tishio si A2A—tishio ni kushindwa kuboresha interoperability, fraud controls, na UX.

AI inasaidiaje kupunguza makosa ya kutuma pesa kwa mtu asiye sahihi?

AI inaweza kufanya confirmation flows zenye akili: kuonyesha jina/biashara kwa uhakika zaidi, kutoa onyo kwa payee mpya, na kugundua “typo patterns” kabla ya kuthibitisha.

Ni eneo gani lina ROI ya haraka kwa AI kwenye malipo ya simu?

Kwa uzoefu wangu, ROI ya haraka inatoka kwenye:

• fraud detection (kupunguza hasara na chargebacks)
• customer support automation (kupunguza muda wa kushughulikia tiketi)
• reconciliation ya biashara (kupunguza makosa ya fedha na muda wa timu)

Hitimisho: Somo la A2A ni “malipo ni miundombinu + uaminifu”

A2A payments kwenye masoko ya Marekani na kimataifa inaonyesha kuwa malipo ya kidijitali yanaingia awamu mpya: si tu kutuma pesa, bali kufanya pesa zisonge kwa uaminifu, kwa gharama ndogo, na kwa data safi. Kenya tuko kwenye nafasi nzuri kwa sababu tabia ya mobile money tayari ipo. Lakini hatuwezi kubaki kwenye ushindi wa jana.

Kwa mfululizo huu wa “Jinsi Akili Bandia Inavyoendesha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Kenya,” hoja yangu ni rahisi: AI ndiyo itakayotenganisha watoa huduma wanaokua kwa afya dhidi ya wanaokua kwa kelele. Fraud, disputes, na huduma kwa wateja ndizo gharama zilizojificha—na AI ndiyo njia ya kuzidhibiti.

Ukiangalia 2026, swali la kujiuliza si “tutaongeza feature gani?” bali: tutawezaje kufanya kila malipo liwe la haraka, salama, na linaloeleweka—hata linapovuka mpaka?