Vì sao Việt Nam bùng nổ bằng sáng chế và cơ hội cho doanh nghiệp

AI trong Sản xuất Việt Nam: Hướng dẫn Chuyển đổi Số••By 3L3C

Việt Nam đang là điểm sáng về tăng trưởng bằng sáng chế. Doanh nghiệp sản xuất và công nghệ cần làm gì để biến AI và chuyển đổi số thành tài sản thực sự?

bằng sáng chếsở hữu trí tuệAI trong sản xuấtchuyển đổi sốWIPOdoanh nghiệp Việt Nam
Share:

Vì sao Việt Nam bùng nổ bằng sáng chế và cơ hội cho doanh nghiệp

Năm gần đây, tốc độ tăng số lượng bằng sáng chế có nguồn gốc từ Việt Nam nằm trong nhóm nổi bật của khu vực, theo WIPO. Không chỉ đăng ký trong nước, nhiều doanh nghiệp và viện trường Việt Nam đã bắt đầu nộp đơn tại Mỹ, châu Âu, Hàn Quốc, Nhật Bản.

Đây không chỉ là câu chuyện thành tích. Với doanh nghiệp sản xuất, công nghệ, nông nghiệp hay dược phẩm, bằng sáng chế đang trở thành vũ khí cạnh tranh sống còn – đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và AI đang lan mạnh vào nhà máy, dây chuyền, quy trình.

Bài viết này đi thẳng vào ba câu hỏi doanh nghiệp Việt hay gặp:

  • Vì sao Việt Nam được xem là “điểm sáng” về tăng trưởng bằng sáng chế?
  • Doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), cần làm gì để không bị tụt lại?
  • Cụ thể phải bắt đầu từ đâu nếu muốn vừa ứng dụng AI, vừa bảo vệ được tài sản trí tuệ của mình?

1. Việt Nam là điểm sáng bằng sáng chế: Thực tế đang diễn ra

Việt Nam đang tăng số lượng đơn sáng chế nhanh hơn tốc độ tăng GDP, theo quan sát từ số liệu WIPO những năm gần đây. Điều này cho thấy: tăng trưởng không chỉ đến từ lao động giá rẻ, mà dần chuyển sang dựa trên tri thức và công nghệ.

Một vài xu hướng nổi bật

Có thể tóm lại thành ba điểm chính:

  1. Số đơn sáng chế nộp tại Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam tăng đều mỗi năm
    Nhóm nộp đơn không còn chỉ là viện nghiên cứu, trường đại học, mà ngày càng nhiều doanh nghiệp tư nhân, startup công nghệ, công ty sản xuất quy mô vừa.

  2. Tăng mạnh đơn sáng chế có nguồn gốc Việt Nam nộp ra nước ngoài

    • Doanh nghiệp FDI có trung tâm R&D tại Việt Nam bắt đầu đưa tên nhà sáng chế Việt vào đơn quốc tế.
    • Một số công ty Việt trong lĩnh vực điện tử, cơ khí chính xác, dược phẩm thảo dược, AI & phần mềm công nghiệp đã nộp đơn tại Mỹ, châu Âu, PCT.

  3. Chất lượng sáng chế cải thiện dần
    Trước đây, nhiều đơn chỉ dừng ở mức cải tiến nhỏ. Giờ đây xuất hiện ngày càng nhiều giải pháp có tính ứng dụng công nghiệp rõ ràng: thuật toán AI tối ưu năng lượng, thiết bị IoT giám sát dây chuyền, quy trình chiết xuất dược liệu chuẩn hóa.

Bằng sáng chế đang trở thành “ngôn ngữ chung” để công nghệ Việt bước ra thị trường toàn cầu.

2. Vì sao doanh nghiệp Việt phải quan tâm đến bằng sáng chế ngay bây giờ?

Câu trả lời ngắn gọn: vì nếu không chủ động bảo vệ, bạn rất dễ bị khóa cửa thị trường, đặc biệt khi xuất khẩu và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bằng sáng chế không phải chuyện xa xỉ của các tập đoàn lớn

Rất nhiều chủ doanh nghiệp SME nghĩ: “Công ty mình nhỏ, đăng ký sáng chế để làm gì, tốn tiền, tốn thời gian”. Góc nhìn này làm mất đi khá nhiều cơ hội.

Thực tế, với doanh nghiệp Việt:

  • Một sáng chế mạnh có thể trở thành tài sản để gọi vốn: quỹ đầu tư, đối tác chiến lược nhìn vào danh mục sáng chế như một chỉ báo nghiêm túc về năng lực R&D.
  • Giúp nâng vị thế khi đàm phán với đối tác nước ngoài: khi có bằng sáng chế, bạn không chỉ bán sản phẩm, mà còn có thể bán/cho phép sử dụng công nghệ (licensing) với biên lợi nhuận tốt hơn.
  • Giảm rủi ro kiện tụng khi xuất khẩu: nhiều ngành như điện tử, thiết bị y tế, phần mềm công nghiệp… có “bãi mìn” bằng sáng chế tại Mỹ, EU, Hàn Quốc. Có chiến lược sáng chế ngay từ đầu giúp tránh tự đẩy mình vào thế vi phạm.

Kỷ nguyên AI khiến sáng chế càng quan trọng

Chiến dịch “AI trong Sản xuất Việt Nam: Hướng dẫn Chuyển đổi Số” không chỉ nói về ứng dụng AI, mà còn là câu chuyện biến kết quả ứng dụng đó thành tài sản sở hữu trí tuệ, trong đó bằng sáng chế là trụ cột.

Khi bạn:

  • Xây dựng thuật toán AI tối ưu bố trí chuyền,
  • Thiết kế hệ thống tự động thu thập dữ liệu máy móc,
  • Phát triển giải pháp thị giác máy (machine vision) kiểm tra lỗi sản phẩm,

…thì ngoài việc chạy thử nghiệm pilot, câu hỏi tiếp theo phải là:
Phần nào trong giải pháp này đủ mới, đủ sáng tạo, đủ khả năng ứng dụng công nghiệp để có thể đăng ký sáng chế?

Nếu không nghĩ theo hướng này, doanh nghiệp Việt sẽ mãi làm gia công công nghệ cho người khác.

3. Doanh nghiệp sản xuất Việt đang bỏ lỡ điều gì?

Hầu hết doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ mà tôi gặp đều vướng cùng một nhóm vấn đề khi nói đến sáng chế.

Vấn đề 1: Chỉ coi cải tiến là “mẹo nghề”, không coi là tài sản

Rất nhiều nhà máy có những “bí quyết” tối ưu:

  • Cách sắp xếp chuyền để giảm thao tác thừa,
  • Cách tự chế jig, fixture để giảm lỗi,
  • Cách kết hợp AI + cảm biến để giảm phế phẩm.

Những thứ này thường được truyền miệng, hoặc… giữ trong đầu một vài kỹ sư chủ chốt. Không tài liệu hóa, không đánh giá khả năng đăng ký sáng chế, không bảo hộ.

Hệ quả:

  • Kỹ sư nghỉ, bí quyết đi theo.
  • Đối tác tham quan nhà máy, sao chép ý tưởng rất dễ dàng.
  • Công ty khác đăng ký sáng chế trước, bạn vô tình thành bên vi phạm.

Vấn đề 2: Sợ chi phí và thủ tục

Nhiều chủ doanh nghiệp nghe đến “bằng sáng chế” là nghĩ ngay tới:

  • Thủ tục phức tạp,
  • Thời gian thẩm định lâu,
  • Chi phí luật sư, dịch thuật cao.

Đúng là có chi phí, nhưng đây là khoản đầu tư, không phải chi tiêu vô định. Nếu biết cách chọn đúng “viên đạn” (những giải pháp thật sự cốt lõi), ROI thường khá hấp dẫn.

Vấn đề 3: Không kết nối sáng chế với chiến lược AI và chuyển đổi số

Nhiều nhà máy đang chạy các dự án:

  • MES, ERP, IoT,
  • Hệ thống AI dự báo bảo trì,
  • Robot cộng tác, AGV.

Nhưng R&D, IT, sản xuất, pháp lý mỗi bộ phận làm một kiểu, gần như không có chiến lược sở hữu trí tuệ thống nhất. Vì thế, kết quả chuyển đổi số thường chỉ dừng ở mức: “vận hành trơn tru hơn”, chứ chưa thành tài sản có thể bảo hộ, định giá, nhượng quyền.

4. Chiến lược bằng sáng chế cho doanh nghiệp sản xuất Việt

Lời khuyên thực tế: đừng đợi có “phát minh vĩ đại” mới nghĩ tới sáng chế. Hãy đi theo từng bước, gắn liền với lộ trình ứng dụng AI và chuyển đổi số trong nhà máy.

Bước 1: Kiểm kê tài sản công nghệ đang có

Bắt đầu rất đơn giản:

  1. Lập danh sách các dự án, giải pháp công nghệ 3–5 năm gần đây:

    • Dự án AI, IoT,
    • Dây chuyền mới,
    • Quy trình tối ưu hóa đã triển khai.

  2. Với mỗi giải pháp, trả lời 3 câu hỏi:

    • Nó có mới so với cách làm phổ biến trong ngành không?
    • Có sáng tạo hay chỉ là áp dụng y nguyên từ tài liệu, nhà cung cấp?
    • Có khả năng ứng dụng công nghiệp rộng rãi (cho mình hoặc doanh nghiệp khác) không?

Những giải pháp đạt cả 3 tiêu chí là ứng viên tiềm năng cho sáng chế.

Bước 2: Xây “kênh nội bộ” ghi nhận ý tưởng sáng chế

Đừng để sáng chế phụ thuộc hoàn toàn vào lãnh đạo. Kỹ sư vận hành, trưởng ca, nhân viên R&D mới là người nhìn thấy vấn đề thực tế.

Một kênh đơn giản có thể là:

  • Mẫu form 1–2 trang mô tả ý tưởng kỹ thuật,
  • Quy trình review hàng quý với đại diện sản xuất, R&D, pháp lý,
  • Cơ chế thưởng rõ ràng cho ý tưởng được đưa đi đăng ký.

Điểm mấu chốt: đánh giá ý tưởng sớm, trước khi mang đi chia sẻ rộng rãi với nhà cung cấp, đối tác, hội chợ.

Bước 3: Kết hợp tra cứu sáng chế với chiến lược sản phẩm

Nhiều doanh nghiệp chỉ tra cứu sáng chế khi chuẩn bị nộp đơn. Cách hiệu quả hơn là dùng cơ sở dữ liệu sáng chế như một kho ý tưởng và bản đồ cạnh tranh công nghệ:

  • Trước khi phát triển một module AI hay bộ phận cơ khí mới, hãy xem: trên thế giới đã có ai bảo hộ giải pháp tương tự chưa? Họ thiết kế ra sao? Điểm yếu là gì?
  • Thay vì R&D “từ số 0”, có thể dựa trên khoảng trống (white space) giữa các sáng chế đã công bố để tìm hướng cải tiến phù hợp.

Điều này giúp:

  • Giảm nguy cơ đụng bằng sáng chế người khác,
  • Rút ngắn thời gian R&D,
  • Nâng chất lượng sáng chế của chính mình.

Bước 4: Quyết định thị trường cần bảo hộ

Không phải sáng chế nào cũng cần nộp ra Mỹ hay châu Âu. Cách tiếp cận thực tế:

  • Nếu bạn sản xuất chủ yếu cho thị trường Việt Nam, ưu tiên đăng ký trong nước để bảo vệ thị phần, ngăn đối thủ sao chép.
  • Nếu bạn gia công cho một tập đoàn toàn cầu, hãy trao đổi sớm về quyền sở hữu sáng chế đối với các cải tiến do đội ngũ Việt Nam tạo ra.
  • Nếu bạn định xây thương hiệu, sản phẩm riêng, xuất khẩu, hãy cân nhắc:
    • Đăng ký theo đường PCT để giữ “cửa” cho nhiều quốc gia,
    • Ưu tiên những thị trường có khách hàng mục tiêu, đối thủ mạnh, hoặc nơi đối tác sản xuất đặt nhà máy.

Bước 5: Gắn sáng chế với chiến lược AI và chuyển đổi số

Trong bối cảnh 2025, hầu như mọi doanh nghiệp sản xuất đều nói về AI. Khác biệt nằm ở chỗ:

  • Doanh nghiệp chỉ triển khai, thì công nghệ trở thành chi phí.
  • Doanh nghiệp triển khai và bảo hộ, thì công nghệ trở thành tài sản.

Khi lập kế hoạch chuyển đổi số, hãy bổ sung các câu hỏi:

  • Dự án này có tạo ra thuật toán, quy trình, thiết bị mới hay không?
  • Phần nào có thể đăng ký sáng chế, phần nào nên giữ bí mật kinh doanh?
  • Cần ngân sách bao nhiêu cho việc tra cứu, soạn thảo, đăng ký sáng chế?

Cách làm này giúp ban lãnh đạo nhìn chuyển đổi số như một chiến lược đầu tư tài sản trí tuệ, chứ không phải chỉ là dự án CNTT.

5. Doanh nghiệp Việt nên bắt đầu từ đâu trong năm 2025?

Thời điểm cuối năm 2025 là lúc nhiều công ty đang lập kế hoạch 2026. Nếu bạn làm trong lĩnh vực sản xuất, công nghệ, nông nghiệp công nghệ cao hoặc dược phẩm, đây là vài bước thực tế có thể triển khai ngay trong 3–6 tháng tới.

1. Chọn một “vùng thí điểm” trong nhà máy

Đừng ôm cả công ty ngay lập tức. Hãy chọn:

  • Một dây chuyền đã có dự án AI/IoT,
  • Hoặc một dòng sản phẩm đang có áp lực cạnh tranh cao.

Với vùng thí điểm này:

  • Rà soát các cải tiến kỹ thuật đã có,
  • Xem phần nào đủ tiềm năng để đăng ký sáng chế,
  • Lập danh sách 3–5 ý tưởng ưu tiên.

2. Thiết lập quy trình tối thiểu về sở hữu trí tuệ

Không cần phức tạp, nhưng nên có những nguyên tắc cơ bản:

  • Bất kỳ dự án AI/chuyển đổi số nào cũng phải có bước đánh giá khả năng bảo hộ.
  • Mọi tài liệu kỹ thuật quan trọng cần được phân loại bảo mật, hạn chế chia sẻ ra ngoài khi chưa quyết định rõ hướng bảo hộ.
  • Quy định rõ quyền sở hữu kết quả sáng tạo với nhân viên, chuyên gia tư vấn, nhà thầu.

3. Đầu tư có chọn lọc vào 1–2 sáng chế chiến lược

Thay vì rải đều, hãy chọn 1–2 sáng chế thực sự cốt lõi để làm chuẩn, xây kinh nghiệm nội bộ:

  • Tập trung viết mô tả chi tiết, phạm vi bảo hộ đủ rộng,
  • Tra cứu kỹ, tránh “đụng hàng”,
  • Kết nối sáng chế đó với sản phẩm cụ thể, kế hoạch kinh doanh cụ thể.

Một khi đã đi qua trọn chu trình vài lần, doanh nghiệp sẽ tự tin hơn nhiều trong việc mở rộng danh mục sáng chế.

Kết lời: Cửa sổ cơ hội cho doanh nghiệp Việt không mở mãi

Việt Nam đang được WIPO xem là điểm sáng về tăng trưởng bằng sáng chế. Điều đó tạo ra hai kịch bản:

  • Hoặc chúng ta chỉ đứng ngoài, nhìn các tập đoàn FDI tận dụng đội ngũ kỹ sư Việt để đăng ký sáng chế mang tên họ.
  • Hoặc doanh nghiệp Việt chủ động biến những nỗ lực AI, chuyển đổi số, cải tiến kỹ thuật thành tài sản sở hữu trí tuệ mang thương hiệu Việt.

Nếu bạn đang chuẩn bị kế hoạch năm mới, đây là câu hỏi đáng để đưa vào cuộc họp chiến lược:
Năm tới, doanh nghiệp mình sẽ tạo ra – và bảo vệ – được bao nhiêu sáng chế thực sự có giá trị?

Chủ động trả lời câu hỏi đó ngay từ bây giờ, bạn sẽ không chỉ chạy theo trào lưu AI và chuyển đổi số, mà còn xây được nền tảng cạnh tranh dài hạn cho 5–10 năm tới.