Robot nhỏ di chuyển như côn trùng, mọc rễ như cây không chỉ là màn trình diễn tại VinFuture mà là mảnh ghép quan trọng cho tự động hóa, AI trong sản xuất Việt Nam.
Robot côn trùng mọc rễ: Từ phòng lab tới nhà máy Việt
Những robot nhỏ cỡ… ngón tay, có thể “mọc dài” như tế bào thực vật và len vào các đống đổ nát là một trong những hình ảnh ấn tượng tại Tuần lễ khoa học VinFuture 2025. Nghe thì giống phim khoa học viễn tưởng, nhưng đây đang là một nhánh robot học rất thực tế: robot mềm (soft robotics) và robot cảm hứng sinh học.
Điều đáng chú ý là: các công nghệ “nhìn như đồ chơi” này thường chính là nền tảng cho thế hệ robot công nghiệp mới – linh hoạt hơn, rẻ hơn, an toàn hơn – thứ mà sản xuất Việt Nam đang rất cần trong giai đoạn chuyển đổi số.
Bài viết này không chỉ nói về màn trình diễn tại VinFuture, mà đi xa hơn: robot di chuyển như côn trùng, mọc rễ như cây sẽ mở ra những hướng ứng dụng nào cho nhà máy, logistics, xây dựng, nông nghiệp ở Việt Nam? Và nếu bạn đang làm trong doanh nghiệp sản xuất, nên chuẩn bị gì từ bây giờ?
Robot di chuyển như côn trùng, mọc rễ như cây là gì?
Ý chính: Đây là nhóm robot mềm, nhỏ, thường cỡ vài cm, lấy cảm hứng từ côn trùng và thực vật, có thể chui luồn, bám, “mọc dài” để tiếp cận những vùng con người hoặc robot truyền thống khó tới được.
Hai đặc điểm nổi bật
-
Di chuyển như côn trùng
- Kích thước nhỏ (cỡ ngón tay, thậm chí vài milimet)
- Có chân, cơ cấu bám hoặc bò trườn trên bề mặt không phẳng
- Có thể xuyên qua khe hở, len vào không gian hẹp
-
“Mọc rễ” như cây
- Một số robot sử dụng cơ chế tăng chiều dài từ đầu mút, tương tự cách rễ cây hoặc dây leo phát triển
- Vật liệu có thể là polymer mềm, ống khí, gel… phồng lên và “đẩy” dần đầu robot tiến về phía trước
- Thay vì cả thân di chuyển, chỉ phần đầu đi trước, phần thân “mọc” theo sau
Cách tiếp cận này khác hẳn với robot cứng truyền thống (cánh tay robot, AGV, robot hàn…). Thay vì chú trọng lực, tốc độ, độ chính xác cực cao, robot cảm hứng sinh học ưu tiên:
- Linh hoạt và an toàn khi tiếp xúc với con người
- Khả năng thích ứng môi trường phức tạp: gồ ghề, có chướng ngại, không có đường đi rõ ràng
- Chi phí vật liệu thấp, dễ chế tạo hàng loạt
Đây chính là lý do nhiều phòng lab hàng đầu thế giới, trong đó có các nhóm được giới thiệu tại Tuần lễ khoa học VinFuture 2025, theo đuổi hướng này.
Tại sao công nghệ này quan trọng với Việt Nam?
Ý chính: Robot “côn trùng – mọc rễ” không chỉ dành cho cứu hộ thảm họa; chúng chạm thẳng vào 4 bài toán thực tế của sản xuất và hạ tầng Việt Nam: an toàn, chi phí, tự động hóa linh hoạt và bảo trì.
1. Việt Nam đang tự động hóa nhưng vẫn “kẹt” ở robot cứng
Trong khoảng 10 năm qua, Việt Nam nằm trong nhóm nước tăng trưởng robot công nghiệp nhanh ở châu Á, nhất là trong điện tử, ô tô, dệt may, F&B. Nhưng:
- Đa số là cánh tay robot cố định, làm các thao tác lặp lại
- Môi trường sử dụng phải rất chuẩn hóa: dây chuyền cố định, khoảng cách an toàn, ít biến động
Trong khi đó, rất nhiều ngành khác vẫn khó tự động hóa:
- Kho bãi, logistics với lối đi hẹp, hàng hóa đa dạng
- Công trình xây dựng, đường hầm, giàn giáo, cầu cũ
- Hạ tầng năng lượng, nhà máy cũ, hệ thống ống chằng chịt
Robot mềm, robot côn trùng – mọc rễ giải đúng khoảng trống này: đi vào những nơi robot cứng “bó tay”.
2. Vấn đề an toàn lao động và kiểm tra hạ tầng
Các vụ tai nạn trong hầm mỏ, công trình ngầm, khu công nghiệp cũ vẫn xuất hiện trên báo chí. Thực tế ở hiện trường thường là:
- Không gian chật, tối, không chắc chắn
- Nguy cơ rò khí, cháy nổ, sập đổ
Robot nhỏ, mềm, có khả năng bò, chui, “mọc dài” theo các khe, ống có thể làm trước 3 việc:
- Khảo sát, dựng bản đồ 3D, gửi dữ liệu hình ảnh/nghe/nhiệt độ
- Đo khí độc, nhiệt độ, độ ẩm, rung chấn
- Đánh dấu (bằng sơn, đèn, RFID…) các vị trí nguy hiểm
Con người chỉ vào khi đã có dữ liệu, giảm rất nhiều rủi ro. Với một đất nước đang đô thị hóa nhanh, hạ tầng ngầm ngày càng dày đặc, đây không phải chuyện xa xôi.
3. Tự động hóa chi phí thấp cho doanh nghiệp vừa và nhỏ
Phần lớn doanh nghiệp sản xuất Việt Nam là SME, vốn đầu tư hạn chế. Nhiều chủ nhà máy nói thẳng: “Robot thì hay, nhưng đầu tư vài tỷ cho một cánh tay robot là quá nặng”.
Robot mềm, robot côn trùng thường có:
- Cấu trúc đơn giản: ống khí, vật liệu mềm, camera nhỏ
- Bộ điều khiển gọn: có thể tích hợp với PC công nghiệp sẵn có
- Khả năng sản xuất nội địa tương đối khả thi
Nếu được nghiên cứu – nội địa hóa tốt, đây có thể trở thành giải pháp tự động hóa “vừa túi tiền” cho nhiều nhà máy: kiểm tra ống, giám sát khu vực nguy hiểm, lấy mẫu trong bồn chứa…
Những ứng dụng thực tế dễ triển khai tại Việt Nam
Ý chính: Có ít nhất 5 nhóm ứng dụng mà doanh nghiệp Việt có thể xem xét ngay từ 2025–2027, không cần chờ tới 10–20 năm.
1. Cứu hộ trong đống đổ nát, hầm mỏ
Đây là kịch bản được trình diễn ấn tượng nhất tại các sự kiện khoa học:
- Robot cỡ ngón tay, có thể len vào các đống bê tông, gạch đá
- Truyền hình ảnh, âm thanh, thậm chí đo được nhịp tim, hơi thở
- Phát tín hiệu vị trí để đội cứu hộ khoan, đào chính xác hơn
Với Việt Nam – nơi vẫn có nguy cơ sạt lở, sập mỏ, tai nạn xây dựng, lực lượng cứu hộ nếu được trang bị những robot này sẽ rút ngắn đáng kể thời gian “vàng” để tìm người sống sót.
2. Kiểm tra, bảo trì đường ống và hệ thống HVAC trong nhà máy
Trong nhà máy, khu công nghiệp, các hệ thống sau thường là “vùng mù”:
- Ống dẫn khí, ống dẫn hóa chất
- Đường ống nước cứu hỏa đặt trên cao
- Hệ thống thông gió (HVAC) với nhiều đoạn gấp khúc
Robot mềm dạng ống mọc dài có thể:
- Chui vào bên trong ống, quay video 360°, chụp ảnh vết nứt, rò rỉ
- Đo áp suất, nhiệt độ, độ ẩm, mức ăn mòn
- Kết nối với hệ thống AI phân tích hình ảnh để phát hiện bất thường sớm
Điểm hay là doanh nghiệp không cần tháo dỡ hệ thống, không phải dừng máy dài ngày, giảm đáng kể chi phí bảo trì.
3. Kiểm tra kết cấu cầu, hầm, nhà cao tầng
Nhiều cây cầu cũ, hầm chui, nhà cao tầng ở Việt Nam hiện vẫn đang được kiểm tra chủ yếu bằng mắt thường + thợ đu dây. Công việc vừa nguy hiểm, vừa tốn thời gian.
Robot côn trùng bám được trên:
- Bề mặt bê tông thô, dầm thép
- Các vị trí gầm, hốc khuất, khe nứt hẹp
cho phép:
- Gửi hình ảnh chi tiết về nứt, bong tróc
- Đo rung động tại những điểm khó tiếp cận
- Tạo bản đồ “sức khỏe kết cấu” theo thời gian
Cục, sở GTVT, ban quản lý dự án có thể tích hợp dữ liệu này vào nền tảng quản lý tài sản số (digital asset management) – một mảnh ghép quan trọng trong chương trình chuyển đổi số ngành hạ tầng.
4. Nông nghiệp thông minh: robot “rễ cây” trong nhà kính
Đối với nông nghiệp công nghệ cao, các robot mềm có thể “chui” vào:
- Rãnh đất, gốc cây trong nhà kính
- Ống dẫn nước nhỏ giọt
để:
- Đo độ ẩm, nhiệt độ đất, pH, dinh dưỡng ngay sát vùng rễ
- Phát hiện sớm sâu bệnh, nấm mốc bằng camera và cảm biến
- Gửi dữ liệu lên hệ thống AI tư vấn tưới – bón – phun thuốc tối ưu
Tôi khá tin đây là một trong những hướng “AI + robot + nông nghiệp” phù hợp với Việt Nam: đầu tư ban đầu vừa phải, lợi ích rõ ràng (tăng năng suất, giảm phân – thuốc, dữ liệu hóa canh tác).
5. Ứng dụng giáo dục và R&D trong trường đại học, viện nghiên cứu
Robot mềm cỡ nhỏ phù hợp để:
- Dùng trong phòng thí nghiệm cơ – điện tử, tự động hóa, AI
- Cho sinh viên tự thiết kế, in 3D, điều khiển, gắn cảm biến
- Kết nối với nền tảng học máy để thử nghiệm mô hình AI điều khiển trong môi trường thực
Điều này tạo ra lực lượng kỹ sư quen với robot mới, thay vì chỉ biết lập trình vài mẫu cánh tay robot nhập ngoại. Về lâu dài, đây là nền tảng để doanh nghiệp Việt tự thiết kế giải pháp robot theo bài toán của mình, không phụ thuộc 100% vào hãng nước ngoài.
Liên hệ với chuyển đổi số trong sản xuất: bắt đầu từ đâu?
Ý chính: Doanh nghiệp không cần chờ robot “hoàn hảo” mới hành động. Có 4 bước thực tế để chuẩn bị và thử nghiệm từ bây giờ.
Bước 1: Xác định bài toán cụ thể, tránh “mua về cho có”
Hầu hết dự án robot thất bại vì không gắn với bài toán rõ ràng. Với robot côn trùng – mọc rễ, hãy tự hỏi:
- Nhà máy/kho/công trình của mình có khu vực nào nguy hiểm, khó tiếp cận?
- Có khâu kiểm tra, giám sát nào đang tốn nhiều nhân công, phải dừng máy?
- Có dữ liệu nào mình muốn có mà hiện nay không đo được (ví dụ: bên trong ống, trong bồn, sâu trong tường)?
Hãy viết thành 1–2 use case cụ thể, có thể đo lường: tiết kiệm bao nhiêu giờ công, giảm bao nhiêu lần phải dừng máy, giảm bao nhiêu % rủi ro an toàn.
Bước 2: Chuẩn hóa dữ liệu và hạ tầng số
Robot chỉ là “cánh tay – đôi mắt”. Giá trị thật nằm ở dòng dữ liệu mà nó gửi về:
- Hình ảnh, video: cần có nơi lưu trữ, phần mềm quản lý
- Dữ liệu cảm biến: nhiệt độ, độ ẩm, rung, khí… cần chuẩn định dạng
Nếu doanh nghiệp đã có:
- Hệ thống MES/SCADA
- Một nền tảng IoT công nghiệp
thì việc tích hợp robot mới sẽ nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Nếu chưa, đây là lúc nên bắt đầu nhỏ: dùng một nền tảng dữ liệu tập trung để gom dữ liệu từ các cảm biến hiện có, chuẩn hóa dần.
Bước 3: Thử nghiệm (pilot) trên quy mô nhỏ
Thay vì cố nhảy thẳng vào dự án hàng tỷ đồng, hãy:
- Chọn một dây chuyền, một khu vực có nhu cầu rõ ràng
- Hợp tác với trường đại học, viện nghiên cứu, startup trong nước đang làm về robot mềm, AI
- Thiết kế 1–2 nguyên mẫu (prototype) robot phù hợp: chiều dài, cảm biến, cách điều khiển
- Chạy thử trong 3–6 tháng, đo rõ 3 nhóm chỉ số:
- An toàn (giảm bao nhiêu giờ lao động trong môi trường nguy hiểm)
- Hiệu quả (tần suất phát hiện lỗi, thời gian kiểm tra)
- Chi phí (tiết kiệm so với cách làm cũ)
Tôi thấy những dự án pilot kiểu này thường trả lời rất nhanh câu hỏi: Có nên nhân rộng hay không.
Bước 4: Gắn robot với chiến lược “AI trong sản xuất” dài hạn
Robot côn trùng – mọc rễ chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh AI trong sản xuất Việt Nam:
- Dữ liệu từ robot → huấn luyện mô hình AI phát hiện bất thường
- Kết hợp với dữ liệu từ máy móc → bảo trì dự đoán (predictive maintenance)
- Từ bảo trì → tối ưu năng suất, giảm dừng máy, nâng chất lượng
Doanh nghiệp nên có lộ trình 3–5 năm cho AI & tự động hóa:
- Năm 1–2: số hóa dữ liệu, thí điểm vài use case nhỏ (như robot kiểm tra)
- Năm 3–4: nhân rộng các use case thành chuỗi giá trị dữ liệu
- Năm 5: tích hợp sâu vào ERP, hệ thống quản trị để ra quyết định dựa trên dữ liệu
Thách thức và rào cản cần nhìn thẳng
Ý chính: Công nghệ này không “hoa hồng” cho tất cả mọi người. Có ít nhất 4 thách thức mà doanh nghiệp và nhà quản lý phải tính tới.
1. Độ bền và tin cậy trong môi trường khắc nghiệt
Robot mềm dùng vật liệu như silicone, nhựa dẻo… dễ bị:
- Rách, thủng khi gặp cạnh sắc
- Lão hóa nếu tiếp xúc hóa chất, nhiệt cao lâu dài
Vì vậy, trước khi xài quy mô lớn, cần:
- Test kỹ với môi trường thực tế (hóa chất cụ thể, nhiệt độ, bụi)
- Có kế hoạch bảo trì, thay thế module giống như thay ống, thay gioăng
2. Thiếu tiêu chuẩn và quy định an toàn rõ ràng
Robot mềm thường di chuyển trong không gian hẹp, đôi khi chung khu vực với người. Câu hỏi đặt ra:
- Nếu robot kẹt trong ống quan trọng thì sao?
- Nếu robot mang theo pin, cảm biến gây cháy nổ thì xử lý thế nào?
Các cơ quan quản lý cần sớm đưa ra hướng dẫn kỹ thuật, quy trình an toàn, tương tự như với robot công nghiệp và thiết bị bay không người lái.
3. Thiếu nhân lực tích hợp đa ngành
Để triển khai robot kiểu này, bạn cần người hiểu cơ khí + điện – điều khiển + AI + hiểu quy trình sản xuất cụ thể. Đây là dạng nhân lực rất thiếu ở Việt Nam.
Doanh nghiệp khó tự đào tạo một sớm một chiều, nên phương án hợp lý là:
- Hợp tác chặt với trường đại học, viện nghiên cứu
- Đặt đề bài thực tế, tài trợ đề tài, nhận sinh viên – nghiên cứu sinh vào làm
4. Tâm lý “hãy đợi tới khi hoàn hảo”
Nhiều lãnh đạo chờ công nghệ “chín hoàn toàn” mới muốn đầu tư. Vấn đề là: khi mọi thứ đã rõ ràng, lợi thế sớm đã thuộc về người khác.
Robot mềm, robot côn trùng – mọc rễ hiện nay chưa hoàn hảo, nhưng đủ tốt để:
- Làm thử trong một vài kịch bản hẹp
- Thu dữ liệu, tích lũy kinh nghiệm nội bộ
- Xây mạng lưới đối tác công nghệ
Ai vào cuộc sớm sẽ là người viết “tiêu chuẩn thực tế” cho ngành mình.
Kết lời: Từ sân khấu VinFuture tới xưởng sản xuất Việt
Những robot nhỏ cỡ ngón tay tại Tuần lễ khoa học VinFuture 2025 nhìn qua có vẻ xa lạ với công nhân trên dây chuyền, nhưng thực ra chúng nói lên một điều rất rõ: tự động hóa thế hệ mới sẽ giống sinh vật sống hơn là máy móc cứng nhắc.
Đối với doanh nghiệp sản xuất Việt Nam, đây không phải chuyện ngắm nhìn cho vui. Đây là lời nhắc rằng:
- Tự động hóa không chỉ là mua thêm cánh tay robot
- AI không chỉ là phần mềm trên máy chủ
- Sự kết hợp giữa robot mềm + cảm biến + AI + dữ liệu nhà máy mới tạo ra lợi thế dài hạn
Nếu bạn đang phụ trách sản xuất, kỹ thuật hay chuyển đổi số, câu hỏi thực tế nhất hôm nay là: Trong nhà máy của mình, đâu là chỗ nguy hiểm, chỗ “khó với tới” mà một robot côn trùng – mọc rễ có thể giải quyết tốt hơn con người?
Tìm ra được câu trả lời đó, bạn đã đi được nửa chặng đường trong hành trình đưa AI và robot thế hệ mới vào sản xuất Việt Nam.