Giới trẻ Anh chọn làm thợ: Lời cảnh tỉnh về AI cho Việt Nam

Năm 2024, số học viên đăng ký học nghề tại Anh tăng mạnh trong các ngành như cơ khí, xây dựng, điện – nước, chăm sóc sắc đẹp. Lý do họ đưa ra khá thẳng: “AI đang lấy dần việc văn phòng, nên tôi chọn nghề khó bị robot thay thế.”

Đây không chỉ là câu chuyện của Anh. Nó là tấm gương cho Việt Nam, nhất là khi nhiều bạn trẻ vẫn tin rằng cứ vào được văn phòng, làm Excel, làm báo cáo là “an toàn”. Thực tế đang đi ngược lại.

Bài viết này phân tích vì sao giới trẻ Anh đang chuyển sang làm thợ, AI đang tác động ra sao tới thị trường lao động, và quan trọng hơn: người Việt – đặc biệt trong sản xuất – nên chuẩn bị như thế nào để không bị AI “cướp việc”, mà ngược lại dùng AI để tăng thu nhập.

---

1. Vì sao giới trẻ Anh đang bỏ văn phòng, chọn học nghề?

Giới trẻ Anh không “tự nhiên” thích cầm búa, vặn ốc. Họ đang phản ứng với một thực tế khá lạnh lùng: các công việc lặp lại, dựa vào máy tính, đang bị AI xâm lấn rất nhanh.

1.1. Nỗi lo rất cụ thể, không phải nỗi sợ mơ hồ

Theo các khảo sát lao động gần đây tại châu Âu, nhiều bạn trẻ cho rằng:

• Công việc văn phòng phổ thông (nhập liệu, làm báo cáo, hỗ trợ khách hàng cơ bản) có nguy cơ bị AI thay thế trong 3–5 năm tới.
• Ngược lại, các nghề cần kỹ năng tay nghề + hiện diện vật lý như thợ điện, thợ cơ khí, thợ sửa máy, kỹ thuật viên hiện trường… khó bị thay thế hoàn toàn, ít nhất trong 10–15 năm.

Họ không ngồi chờ “cách mạng 4.0”. Họ chủ động xoay sang các ngành nghề nơi con người vẫn giữ vai trò trung tâm, dù AI có phát triển tới đâu.

1.2. Thu nhập và sự ổn định nhìn từ góc độ nghề thợ

Ở Anh, một số nghề thợ lành nghề có thu nhập không hề thua kém dân văn phòng:

• Thợ điện, thợ ống nước, thợ cơ khí giỏi có thể kiếm mức lương tương đương, thậm chí cao hơn nhiều vị trí văn phòng trung cấp.
• Nhu cầu ổn định, ít bị tác động bởi xu hướng sa thải do tự động hóa.

Thông điệp ngầm ở đây: không phải cứ văn phòng là “sướng hơn” thợ, nhất là trong thời đại AI.

---

2. AI đang thay đổi thị trường lao động thế nào?

AI không chỉ là chuyện chatbot trả lời khách hàng. Nó đang âm thầm tự động hóa hàng loạt tác vụ “văn phòng” mà trước đây cần cả đội ngũ nhân sự.

2.1. Những việc AI đang làm tốt hơn (và rẻ hơn) con người

Trong nhiều doanh nghiệp, AI đã làm được:

• Tổng hợp báo cáo từ dữ liệu bán hàng, sản xuất, tồn kho.
• Viết email, soạn biên bản, dịch văn bản, làm nội dung cơ bản.
• Trả lời câu hỏi lặp lại của khách hàng.
• Hỗ trợ lập kế hoạch sản xuất, dự báo nhu cầu, tối ưu lịch làm việc.

Những việc này vốn là “đất sống” của:

• Nhân viên hành chính, nhập liệu.
• Nhân viên chăm sóc khách hàng cấp 1.
• Nhân viên văn phòng làm việc chủ yếu trên Excel, PowerPoint.

Khi doanh nghiệp thấy có thể giảm 30–50% khối lượng công việc nhờ AI, họ sẽ không tuyển thêm hoặc sẽ tinh gọn bộ máy.

2.2. Những việc AI chưa làm tốt

Ở chiều ngược lại, AI rất yếu khi phải:

• Làm việc trong môi trường thực: lắp đặt thiết bị, sửa chữa máy, kiểm tra hiện trường.
• Xử lý tình huống bất ngờ cần phán đoán, cảm nhận, giao tiếp trực tiếp.
• Đảm bảo an toàn lao động, tuân thủ quy trình tại nhà máy, công trường.

Điều này lý giải vì sao ở Anh, nhiều bạn trẻ nhìn xa hơn vào 10–20 năm tới và chọn các nghề:

• Gắn với kỹ năng tay nghề + kinh nghiệm thực tế.
• Có thể kết hợp AI như một công cụ hỗ trợ chứ không bị AI “thế chỗ”.

---

3. Bài học cho Việt Nam: Đừng chạy trốn AI, hãy học dùng AI trong nghề của mình

Nếu chỉ nhìn bề nổi, ta dễ rút ra kết luận: “AI đáng sợ quá, thôi chọn nghề mà AI không làm được.” Mình thấy cách nghĩ đó… thiếu nửa vế.

Hướng đi hợp lý hơn cho người Việt, nhất là trong sản xuất, là vừa chọn nghề có giá trị thực, vừa học dùng AI để nâng cấp chính nghề đó.

3.1. Giới trẻ Việt đang mắc hai sai lầm lớn

Trong các buổi làm việc với doanh nghiệp sản xuất, mình thấy khá rõ hai xu hướng:

1. Thích làm văn phòng cho “sạch sẽ”, sợ xuống xưởng.
   Nhiều bạn trẻ tốt nghiệp cao đẳng, đại học không muốn vào dây chuyền, không muốn dính dầu mỡ, bụi bặm, dù cơ hội học nghề thực tế ở đó rất lớn.

2. Hiểu mơ hồ về AI: sợ thì sợ, nhưng không chịu học.

   • Nghe AI “giành việc” thì lo lắng.
   • Nhưng hỏi đã từng tự tay dùng AI để hỗ trợ công việc chưa, thì phần lớn trả lời “chưa”.

Trong khi đó, các doanh nghiệp FDI, các nhà máy lớn đã bắt đầu:

• Ứng dụng AI trong bảo trì dự đoán, kiểm tra chất lượng, lập kế hoạch sản xuất.
• Ưu tiên tuyển người biết dùng phần mềm, biết phân tích dữ liệu, không ngại dùng AI.

3.2. Kết hợp “tay nghề thợ” và “đầu óc số” mới là hướng bền

Ở Anh, giới trẻ đang chọn làm thợ để né rủi ro AI.
Ở Việt Nam, nếu chỉ “làm thợ truyền thống” mà không biết dùng dữ liệu, không đụng tới AI, thì vài năm nữa vẫn bị tụt lại.

Hướng bền vững hơn là:

• Thợ cơ khí biết đọc dữ liệu cảm biến, dùng AI phát hiện sớm lỗi máy.
• Kỹ thuật điện biết dùng phần mềm mô phỏng, dùng AI đề xuất cấu hình tiết kiệm điện.
• Nhân sự vận hành dây chuyền biết dùng AI để tối ưu lịch bảo trì, giảm dừng máy.

Nói ngắn gọn: tay nghề + dữ liệu + AI = biên độ thu nhập cao hơn hẳn.

---

4. Người trẻ Việt nên học gì để không bị AI “gạt ra lề”?

Câu hỏi thực tế nhất lúc này không phải “AI có cướp việc không?” mà là: “Mình cần chuẩn bị kỹ năng gì trong 2–3 năm tới?”

4.1. Với bạn trẻ đang (hoặc sẽ) làm trong ngành sản xuất

Nếu bạn đang làm hoặc định làm trong nhà máy, khu công nghiệp, hãy tập trung vào 4 nhóm kỹ năng:

1. Kỹ năng tay nghề cụ thể

   • Cơ khí, điện – điện tử, tự động hóa, hàn, bảo trì máy, vận hành dây chuyền.
   • Chọn 1 mảng để làm cho giỏi sâu, đừng “cái gì cũng biết chút chút”.

2. Kỹ năng số cơ bản trong sản xuất

   • Sử dụng Excel ở mức thực chiến: quản lý dữ liệu, lập biểu đồ, phân tích đơn giản.
   • Làm quen với các phần mềm quản lý sản xuất, bảo trì, kho vận trong nhà máy.

3. Kỹ năng dùng AI như một “trợ lý kỹ thuật số”
   Ví dụ rất đời thường:

   • Dùng AI để viết quy trình, hướng dẫn thao tác chuẩn hơn.
   • Dùng AI để giải thích tài liệu kỹ thuật tiếng Anh.
   • Dùng AI gợi ý phương án kiểm tra lỗi, đề xuất checklist an toàn.

4. Kỹ năng mềm: giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy cải tiến
   Những thứ này AI cực khó bắt chước, và là điểm tạo khác biệt của bạn.

4.2. Với nhân sự văn phòng trong doanh nghiệp sản xuất

Nếu bạn làm HR, kế toán, mua hàng, kế hoạch… nguy cơ bị AI “ăn bớt việc” là có thật. Nhưng bạn có thể đi trước một bước:

• Tự động hóa những việc lặp lại trước khi sếp yêu cầu.

  • Dùng AI + Excel/Google Sheets để tổng hợp báo cáo.
  • Dùng AI soạn thảo hợp đồng mẫu, email mẫu, quy trình chuẩn.

• Học đọc dữ liệu, không chỉ nhập dữ liệu.
  Người nhập liệu dễ bị thay thế, nhưng người phân tích dữ liệu để đưa đề xuất cho sếp thì rất khó thay.

• Trở thành “người phiên dịch giữa xưởng và AI”.

  • Bạn hiểu nghiệp vụ trong xưởng.
  • Bạn biết mô tả bài toán cho bộ phận IT/nhà cung cấp giải pháp AI.
    Đây là vai trò cực kỳ giá trị trong giai đoạn chuyển đổi số.

---

5. Doanh nghiệp sản xuất Việt nên làm gì trước xu hướng này?

Không chỉ người lao động, doanh nghiệp sản xuất Việt cũng đang đứng trước hai lựa chọn:

• Hoặc chậm chạp, đợi tới khi bị đối thủ ứng dụng AI vượt mặt.
• Hoặc chủ động xây năng lực AI, đào tạo lại đội ngũ từ bây giờ.

5.1. Dừng tư duy “AI là việc của phòng IT”

AI trong sản xuất không chỉ là phần mềm. Nó là cách vận hành mới:

• Tổ trưởng chuyền biết xem dashboard sản xuất.
• Kỹ thuật viên biết đọc cảnh báo từ hệ thống AI.
• Ban giám đốc ra quyết định dựa trên dữ liệu thời gian thực.

Nếu chỉ giao hết cho IT, AI sẽ mãi là “một dự án công nghệ” chứ không thành năng lực vận hành của cả nhà máy.

5.2. Xây lộ trình: từ thử nghiệm nhỏ tới chuyển đổi số thực sự

Một lộ trình thực tế mà nhiều nhà máy đang áp dụng:

1. Chọn 1–2 bài toán đơn giản để áp dụng AI trước
   Ví dụ: dự báo bảo trì cho một nhóm máy quan trọng, tối ưu lịch sản xuất cho một dòng sản phẩm.

2. Thử nghiệm trong 3–6 tháng với nhóm nhỏ

   • Đo lường rõ: giảm bao nhiêu giờ dừng máy, tiết kiệm bao nhiêu chi phí, giảm bao nhiêu sai lỗi.
   • Lắng nghe phản hồi từ chính công nhân, kỹ thuật viên.

3. Nhân rộng và đào tạo đội ngũ nội bộ

   • Chọn “hạt nhân” là những người tích cực, có khả năng học nhanh.
   • Xây chương trình đào tạo AI thực chiến: không lý thuyết suông, tập trung giải quyết bài toán thật.

4. Kết nối với các đơn vị tư vấn, đào tạo về AI trong sản xuất
   Thay vì tự mò mẫm 2–3 năm, nhiều doanh nghiệp chọn đi nhanh hơn bằng cách hợp tác với bên đã có kinh nghiệm triển khai AI cho nhà máy.

---

6. Cơ hội cho giới trẻ Việt trong làn sóng AI – nếu biết nắm

Giới trẻ Anh chọn làm thợ để tìm sự ổn định dài hạn giữa cơn sóng AI. Thông điệp gửi tới Việt Nam rất rõ: thị trường lao động đang tái phân bổ giá trị.

• Những việc lặp lại, không chạm vào thực tế, không dựa trên kỹ năng sâu đang bị AI ăn dần.
• Những người có tay nghề + biết dùng công cụ số + hiểu AI ở mức ứng dụng sẽ có nhiều lựa chọn hơn, đòi hỏi mức lương cao hơn.

Nếu bạn đang ở tuổi 20–30, bây giờ là lúc để:

• Xem lại công việc mình đang làm:
  “Bao nhiêu phần trăm là việc lặp lại mà AI có thể làm?”
• Tự hỏi:
  “Mình đã có kỹ năng tay nghề hoặc chuyên môn gì đủ sâu chưa?”
• Bắt đầu thực hành AI ngay trong công việc hiện tại, dù là nhỏ nhất.

Trong sản xuất Việt Nam, những người biết kết hợp tư duy của một người thợ với công cụ của thời đại số sẽ không bị AI cướp việc; ngược lại, họ sẽ là những người được săn đón khi doanh nghiệp bước vào chuyển đổi số.

Đây không phải câu chuyện viễn tưởng 5–10 năm nữa. Nó đang diễn ra từ 2024–2025. Câu hỏi chỉ còn là: bạn muốn đứng bên ngoài nhìn, hay muốn là người ở trong cuộc?