Đếm sản lượng ảo: Cứu cánh dữ liệu cho xưởng sản xuất

AI trong Sản xuất Việt Nam: Hướng dẫn Chuyển đổi Số••By 3L3C

Sản lượng sai vài chục chi tiết mỗi ca có thể phá hỏng mọi KPI. Bộ đếm sản lượng ảo giúp nhà máy Việt Nam có dữ liệu tin cậy để làm MES và AI.

đếm sản lượng ảoMES thông minhOEEchuyển đổi số nhà máyAI trong sản xuấtgiám sát máy CNC
Share:

Đếm sản lượng ảo: Cứu cánh dữ liệu cho xưởng sản xuất Việt Nam

Trong nhiều nhà máy cơ khí tại Bắc Ninh, Hải Phòng hay Bình Dương, tôi thường thấy một cảnh quen thuộc: cuối ca, tổ trưởng cầm sổ, ngồi cộng tay số liệu từ từng máy, vừa hỏi công nhân “ca nay được bao nhiêu chi tiết rồi em?”. Con số đó sau đó được nhập vội vào Excel, rồi đẩy tiếp lên ERP.

Vấn đề là: chỉ cần sai vài chục chi tiết ở mỗi máy, cuối tháng cả kế hoạch sản xuất, OEE, báo cáo cho khách hàng đều lệch pha. Và chuyện sai không phải ngoại lệ – nó xảy ra hằng ngày.

Bài viết này nói về một cách tiếp cận khác: “Virtual Part Counter” – bộ đếm sản lượng ảo dựa trên tín hiệu máy, không phụ thuộc vào việc máy có sẵn bộ đếm hay công nhân có nhớ bấm hay không. Đây là một mảnh ghép quan trọng trong hành trình AI & chuyển đổi số trong sản xuất tại Việt Nam, đặc biệt với các nhà máy đang muốn đi từ giám sát thủ công sang MES thông minh.

1. Vì sao đếm sản lượng là “gót chân Achilles” của chuyển đổi số?

Đếm sản lượng nghe có vẻ đơn giản, nhưng nó là đầu vào của hầu hết mọi chỉ số sản xuất:

  • OEE (Hiệu suất thiết bị tổng thể)
  • Tỷ lệ hao hụt, phế phẩm, rework
  • Tính đúng/ sai kế hoạch sản xuất
  • Tính chi phí, giá thành, lãi gộp theo đơn hàng
  • Trả lời câu hỏi sống còn: “Đơn hàng này đang đến đâu rồi?”

Chỉ cần số đếm sai, tất cả những thứ trên đều thành số đẹp trên giấy, nhưng không phản ánh thực tế.

Ở Việt Nam, đa số nhà máy vừa và nhỏ gặp một số tình huống điển hình:

  • Máy đời cũ (Fanuc, Mitsubishi, Siemens các thế hệ khác nhau) không xuất ra biến đếm sản lượng ổn định.
  • Dây chuyền hỗn hợp: máy CNC mới – máy tiện cơ cải hoán – máy dập, hàn thủ công… mỗi loại một kiểu đếm.
  • Chương trình gia công phức tạp: 1 chu kỳ chạy nhiều chi tiết, hoặc 1 chi tiết phải chạy qua nhiều chương trình.
  • Doanh nghiệp chưa có MES, vẫn dựa vào công nhân ghi sổ hoặc nhập tay vào Excel/ERP.

Hệ quả thường thấy:

  • OEE nhìn trên báo cáo cao hơn thực tế 10–20% vì sản lượng được “ước lượng cho kịp kế hoạch”.
  • ERP báo hoàn thành 1000 pcs, nhưng tồn kho đếm thực tế chỉ có 930 pcs.
  • Không thể phân tích chính xác tỷ lệ scrap, rework, vì mẫu số (tổng sản lượng) đã sai.

Đây là lý do các nền tảng như MachineMetrics phát triển Virtual Part Counter (bộ đếm sản lượng ảo): xử lý tận gốc bài toán “sản lượng thật” trên nền dữ liệu máy.

2. Bộ đếm sản lượng truyền thống đang yếu ở đâu?

Câu chuyện chung là: bộ đếm tích hợp trong máy không sinh ra để làm BI hay MES, nó chỉ đủ dùng cho vận hành cơ bản.

2.1. Hạn chế phổ biến của bộ đếm trên máy

Một số điểm yếu mà hầu như nhà máy nào cũng gặp:

  • Máy cũ hoặc hỗn hợp đời: biến part count không được controller xuất ra đầy đủ hoặc mỗi hãng một kiểu, rất khó chuẩn hóa.
  • Job phức tạp: 1 lần kẹp phôi chạy nhiều chu trình; 1 chu trình lại sinh ra nhiều chi tiết. Nếu chỉ đếm theo cycle start hay M30 là lệch.
  • Script tự viết mong manh: một số nhà máy thuê kỹ sư lập trình macro, nhưng mỗi lần đổi chương trình, đổi fixture là phải sửa, rất dễ hỏng.
  • Phụ thuộc công nhân: yêu cầu công nhân bấm nút, tick vào tablet mỗi khi xong 1 lô. Trong thực tế, lúc bận họ sẽ ưu tiên chạy máy, không ưu tiên nhập liệu.

Kết quả là:

Dữ liệu sản lượng bị rỗng, trùng, hoặc sai lệch, kéo theo mọi báo cáo ở tầng trên đều bị nhiễu.

2.2. Tại sao dữ liệu sai lại nguy hiểm hơn… không có dữ liệu?

Không có dữ liệu, lãnh đạo biết là mình đang mù. Có dữ liệu sai, mọi người tưởng là đang nhìn rõ, trong khi đang ra quyết định dựa trên ảo giác.

Ví dụ rất thực tế trong bối cảnh Việt Nam cuối năm 2025:

  • Doanh nghiệp chạy hết công suất để kịp mùa cao điểm xuất khẩu cuối năm.
  • Báo cáo OEE, sản lượng cho thấy “vẫn còn dư năng lực”, nên phòng kế hoạch nhận thêm đơn.
  • Thực tế trên xưởng, máy đã chạy hết tải, tồn WIP phình to, đơn giao trễ, khách hàng phàn nàn, nhưng ERP vẫn “đẹp”.

Muốn ứng dụng AI trong lập kế hoạch, dự báo, tối ưu, bước đầu tiên là dữ liệu sản lượng phải đủ và sạch. Đây là chỗ Virtual Part Counter tỏ ra hữu ích.

3. Virtual Part Counter là gì và hoạt động ra sao?

Virtual Part Counter không dựa vào bộ đếm sẵn có của máy, mà dùng logic controller + nhận dạng mẫu (pattern recognition) để suy ra mỗi lần hoàn thành chi tiết.

3.1. Nguyên lý đơn giản

Hệ thống sẽ:

  1. Quan sát tín hiệu máy: như trạng thái chương trình, cycle start/stop, thay dao, M-code đặc thù, tín hiệu kẹp/nhả, v.v.
  2. Học “chu kỳ chuẩn” của từng job: với job A, chuỗi tín hiệu nào tương ứng với việc hoàn thành 1 chi tiết.
  3. Tạo rule cho từng job & từng máy: từ lần chạy sau trở đi, hệ thống áp rule này để tăng bộ đếm mỗi khi nhận diện đúng mẫu.
  4. Cập nhật thời gian thực: mỗi ca, mỗi giờ đều có số sản lượng cập nhật liên tục.
  5. Backfill dữ liệu lịch sử: khi đã có rule ổn định, có thể áp ngược lại lên log tín hiệu cũ để “lấp đầy” dữ liệu sản lượng bị thiếu trước đó.

Điểm quan trọng: hệ thống dựa vào tín hiệu lõi của controller, thường ổn định hơn rất nhiều so với biến part count mặc định.

3.2. Tại sao gọi là “ảo” nhưng lại đáng tin hơn “thật”?

“Ảo” ở đây là không phải bộ đếm vật lý trên máy, mà là bộ đếm logic nằm trên nền tảng dữ liệu. Nhưng độ tin cậy lại cao hơn vì:

  • Không phụ thuộc việc ai đó có bấm hay không.
  • Không bị mất khi reset máy, đổi chương trình, đổi job.
  • Có thể tự điều chỉnh theo job mới, không phải viết lại script thủ công.
  • Dữ liệu được chuẩn hóa cho toàn bộ đội máy: CNC Nhật, châu Âu, máy dập, thậm chí station thủ công.

Với các nhà máy đang xây dựng MES thông minh hoặc hệ thống AI giám sát sản xuất, virtual counter là nguồn sự thật (single source of truth) về sản lượng.

4. Lợi ích thực tế cho nhà máy tại Việt Nam

Nếu nói ngắn gọn: Virtual Part Counter là “lưới an toàn” cho mọi KPI sản xuất. Nhưng cụ thể hơn, nó chạm đến nhiều bộ phận:

4.1. OEE và phân tích hiệu suất

OEE chuẩn cần 3 thành phần: Availability – Performance – Quality. Trong đó:

  • Performance dựa vào tốc độ sản xuất thực tế vs. tốc độ chuẩn, tức là cần sản lượng chính xác.
  • Quality dựa vào Good parts / Total parts, mà Total parts đến từ bộ đếm.

Khi bộ đếm ảo hoạt động ổn định:

  • OEE không còn “đẹp ảo”, phản ánh đúng nút thắt cổ chai.
  • Nhóm CI (continuous improvement) có thể làm Pareto nguyên nhân downtime, hiệu suất thấp dựa trên dữ liệu thật.

4.2. Đồng bộ với ERP, MRP và kế hoạch sản xuất

Một trong những “vết đau” lớn ở nhà máy Việt Nam là ERP trên mây, thực tế dưới xưởng.

Virtual Part Counter giúp:

  • Cập nhật sản lượng hoàn thành theo WO gần như thời gian thực.
  • Giảm tình trạng phải “chốt sổ tay” rồi mới dám update ERP.
  • Lập kế hoạch MRP (nguyên vật liệu) và giao hàng dựa trên tiến độ thật của từng máy, từng công đoạn.

Điều này cực kỳ quan trọng trong mùa cao điểm cuối năm, khi chuỗi cung ứng căng, mọi giờ giao hàng đều ảnh hưởng đến tiền mặt và uy tín.

4.3. Quản lý scrap, rework, chất lượng

Khi toàn bộ chi tiết tốt/xấu đều gắn với một bộ đếm tin cậy, bạn có thể:

  • Tính First Pass Yield (FPY) theo máy, theo ca, theo mã hàng.
  • Phát hiện máy/ca có tỷ lệ scrap tăng bất thường để kiểm tra dao cụ, fixture, tay nghề.
  • Gắn root cause chất lượng với dữ liệu máy (tải spindle, nhiệt độ, thời gian chu kỳ…) để tiến tới AI dự đoán lỗi.

Nhiều nhà máy Việt Nam muốn làm “AI kiểm soát chất lượng”, nhưng chưa qua bước dữ liệu cơ bản này thì AI khó có đất dụng võ.

5. Áp dụng Virtual Part Counter trong hành trình chuyển đổi số

Từ góc nhìn thực tế các dự án chuyển đổi số, tôi thấy bộ đếm ảo phù hợp nhất ở giai đoạn 2–3 trong lộ trình sau:

  1. Giai đoạn 1 – Kết nối & hiển thị: Kết nối máy, hiện trạng thái chạy/dừng, thời gian chu kỳ trên dashboard.
  2. Giai đoạn 2 – Đếm sản lượng & OEE chuẩn hóa: Triển khai Virtual Part Counter để chốt “sản lượng thật”, chuẩn hóa OEE.
  3. Giai đoạn 3 – MES thông minh & AI: Tự động hóa job tracking, tối ưu lịch, dự đoán downtime, dự đoán chất lượng.

5.1. Các bước triển khai thực tế

Một lộ trình gọn cho nhà máy Việt Nam có thể là:

  1. Chọn nhóm máy pilot: 5–10 máy có đặc thù khác nhau (CNC tiện, phay, máy dập, press).
  2. Thu thập tín hiệu controller: trạng thái chương trình, cycle, M-code quan trọng.
  3. Định nghĩa “chu kỳ hoàn thành” cho từng mã hàng: phối hợp với kỹ thuật & tổ trưởng để xác định logic.
  4. Cấu hình Virtual Part Counter trên nền tảng: để hệ thống học và tạo rule.
  5. So sánh song song với đếm thủ công trong 2–4 tuần để hiệu chỉnh.
  6. Chuẩn hóa quy trình: sau khi tin tưởng dữ liệu, sử dụng sản lượng ảo làm nguồn chính cho OEE, báo cáo, ERP.

5.2. Sai lầm thường gặp khi bắt đầu

Một số bẫy mà tôi thường thấy:

  • Muốn chuẩn 100% ngay từ đầu nên dự án bị kéo dài. Thực tế, đạt ~95–98% rồi hiệu chỉnh dần là đủ để ra quyết định.
  • Chỉ tập trung vào CNC, bỏ quên công đoạn thủ công (assembly, kiểm, đóng gói). Kết quả là quy trình vẫn bị đứt đoạn.
  • Không có “owner dữ liệu” rõ ràng: ai chịu trách nhiệm validate sản lượng trong giai đoạn đầu.

Nếu tránh được 3 điểm này, thời gian từ “kết nối máy” đến “tin tưởng dữ liệu sản lượng” thường chỉ mất vài tuần, không phải vài năm.

6. Từ bộ đếm ảo đến nhà máy sẵn sàng cho AI

Bộ đếm sản lượng ảo không phải “món đồ chơi công nghệ”, mà là bước hạ tầng bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn:

  • Dùng AI để đề xuất lịch sản xuất tối ưu.
  • Dùng AI để trả lời tự động cho khách: đơn hàng của anh đang đến đâu?
  • Tối ưu OEE, năng suất, chi phí dao cụ, bảo trì dựa trên dữ liệu thật.

Các nền tảng như MachineMetrics ngày càng tích hợp lớp AI thời gian thực trên dữ liệu máy, ERP, tri thức hiện trường. Nhưng nếu tầng dữ liệu gốc – đặc biệt là sản lượng và thời gian chu kỳ – không tin được, lớp AI phía trên cũng mất giá trị.

Thực tế đơn giản là: AI mạnh đến đâu cũng không cứu nổi dữ liệu sai từ đầu.

Vì vậy, với bất kỳ doanh nghiệp sản xuất Việt Nam nào đang nghiêm túc về chuyển đổi số và AI, câu hỏi nên là:

  • Chúng ta đã thực sự biết, một cách tự động và nhất quán, hôm nay mình làm được bao nhiêu chi tiết trên từng máy hay chưa?

Nếu câu trả lời chưa rõ ràng, bộ đếm sản lượng ảo chính là nơi rất đáng bắt đầu.

Lời kết: Hãy giải bài toán “sản lượng thật” trước khi nói về AI

Nhiều nhà máy đang muốn nhảy thẳng lên AI, nhà máy thông minh, nhưng vẫn đếm sản lượng bằng sổ tay và cảm tính. Đó là lý do vì sao nhiều dự án chuyển đổi số bị “đuối hơi” giữa chừng.

Virtual Part Counter giúp doanh nghiệp:

  • Chuẩn hóa sản lượng thực trên toàn bộ đội máy.
  • Tạo nền tảng vững cho OEE, chất lượng, ERP, lập kế hoạch.
  • Rút ngắn quãng đường từ “giám sát thủ công” đến “MES thông minh & AI”.

Nếu bạn đang phụ trách sản xuất, vận hành hoặc chuyển đổi số trong nhà máy, đây là câu hỏi rất thực tế để bắt đầu tuần tới:

“Trong vòng 30 ngày, liệu chúng ta có thể thiết lập một bộ đếm sản lượng ảo đáng tin cậy cho ít nhất 5 máy chủ lực trong xưởng hay không?”

Trả lời được câu hỏi đó, bạn đã đi một bước rất cụ thể trên hành trình AI trong sản xuất Việt Nam.