FinTech hub: AI energiya va resurslarni tezlashtiradi

2026 yilda Oʻzbekiston Markaziy bankida FinTech ofisi va Innovatsion xab ishga tushiriladi — va bu jarayonga Singapur mutaxassislari ham jalb qilinadi. Yangilik, bir qarashda, moliya sektoriga taalluqli. Lekin men buni boshqacha oʻqiyman: bu qaror Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sohasini raqamlashtirish uchun ham juda amaliy “infratuzilma” yaratadi.

Energetika, neft-gaz, konchilik va kommunal tarmoqlarda muammo odatda texnologiya yoʻqligida emas. Muammo — ma’lumot tarqoqligi, hisob-kitoblarning sekinligi, shartnomalarning murakkabligi, toʻlov intizomi, va eng muhimi — shu jarayonlar ustidan real vaqt nazoratining yetishmasligi. FinTech xabi va u bilan birga rivojlanadigan AI ekotizimi aynan shu joyni “tuzatadi”.

Bu maqola “Oʻzbekistonda Energetika va Tabiiy Resurslar Sektorini Sun’iy Intellekt Qanday Oʻzgartirmoqda” turkumining navbatdagi qismi. Bu safar e’tibor markazida savol bitta: Markaziy bankdagi FinTech va innovatsiya xabi energiya va resurslar sektori uchun nimani anglatadi?

Markaziy bankdagi FinTech xab nimani o‘zgartiradi?

Javob oddiy: u startaplarni “gʻoya → mahsulot → bozor → eksport” zanjiridan tezroq oʻtkazadigan tizimni kuchaytiradi, shu bilan birga real sektor uchun ishonchli moliyaviy va huquqiy poydevor yaratadi.

Manbada aytilishicha, “Raqamli startaplar” dasturi doirasida yangi qoʻllab-quvvatlash tizimi loyihalarni gʻoyadan eksportgacha kuzatib boradi. Shuningdek, xususiy startap markazlarini tashkil etish uchun Yoshlar jamgʻarmasidan 5 yilgacha muddatga foizsiz kreditlar ( 5 mlrd soʻmgacha ) ajratilishi rejalashtirilgan.

Prezident kutilayotgan natijani ham raqam bilan aytdi: xab orqali har yili 15–20 ta startap tashqi bozorlarga chiqishi, va umumiy hisobda 1 mlrd dollargacha investitsiya jalb qilinishi mumkin.

Energetika va tabiiy resurslar nuqtayi nazaridan bu nimani anglatadi?

• Startaplar faqat “toʻlov ilovasi” emas, balki AI asosidagi sanoat yechimlari (prediktiv texnik xizmat, energiya balansini optimallashtirish, resurs tracking)ga ham tezroq investor topa oladi.
• Regulyator atrofida shakllangan ekotizim bozor ishtirokchilari uchun standartlar (ma’lumot almashish, xavfsizlik, audit izlari)ni tezroq paydo qiladi.
• FinTech xab energiya kompaniyalari uchun toʻlov-intizom va kontrakt boshqaruvini tezlashtiradigan “moliya relslari”ni yaratadi.

Energetika va resurslarda FinTech + AI: eng katta 5 ta amaliy yo‘nalish

Javob: FinTech xabi energiya sektorida AI’ni “pilot”dan “ishlab chiqarish” darajasiga olib chiqadigan 5 ta aniq yoʻnalishni tezlashtiradi.

1) Smart energy billing va qarzdorlikni AI bilan boshqarish

Kommunal energetikada eng ogʻriqli joylardan biri — hisob-kitob va qarzdorlik. AI bu yerda “chiroyli grafika” uchun emas, pul oqimini tartibga solish uchun ishlaydi:

• toʻlov intizomini segmentatsiya qilish (qaysi hudud/segmentda risk yuqori)
• kechikish ehtimolini prognozlash (oddiy risk scoring)
• toʻlovlarni eslatish va restrukturizatsiyani shaxsiylashtirish

Natija — kompaniya nafaqat yigʻimni oshiradi, balki mijoz bilan konfliktni kamaytiradi, chunki qarorlar “qoʻlda” emas, aniq signalga asoslanadi.

2) Neft-gaz va konchilikda supply chain moliyalashtirish

Neft-gaz servis kompaniyalari, pudratchilar, transport va ehtiyot qismlar zanjiri — katta “kapital yutuvchi” tizim. FinTech instrumentlari (faktoring, invoice financing, dinamik diskont) AI bilan qoʻshilganda:

• shartnoma va aktlardan ma’lumotlarni avtomatik ajratib olish
• toʻlov muddatlarini optimallashtirish
• yetkazib beruvchi riskini real vaqt baholash

Bu, ayniqsa, yil yakuni (dekabr) va yangi yil oldidan budjetlar yopiladigan paytda juda dolzarb: likvidlik hamma uchun bir paytning oʻzida muammo boʻladi.

3) Resurslarni kuzatish: “tonna qayerdan keldi?” savoliga javob

Tabiiy resurslar sektorida shaffoflik bo‘lmasa, samaradorlik ham bo‘lmaydi. Bu yerda FinTech xabi ikki yoʻl bilan yordam beradi:

• raqamli hujjatlashtirish (kontrakt, yuk xati, laboratoriya natijalari, sertifikatlar)
• audit izini buzilmaydigan qilib yuritish (bu har doim blokcheyn degani emas; ba’zan oddiy loglar va tartib ham yetarli)

AI esa anomaliyalarni topadi: masalan, bir kon uchastkasida chiqarish hajmi hisobotlarda oshib, logistika ma’lumotlarida oshmasa — bu signal.

4) Energiya trading va balanslashda algoritmik qarorlar

Elektr energiyasi balanslash, rejalashtirish, pik soatlarda yuklama — bular AI’ning “nonushtasi”. Lekin bu modellarning natijasi pulga aylanadi faqat bitta shart bilan: hisob-kitob va settlement tez va aniq boʻlsa.

Markaziy bank atrofidagi FinTech infratuzilma:

• tezkor toʻlovlar
• raqamli identifikatsiya
• risk nazorati

kabi elementlarni standartlashtirsa, AI modellari real operatsion jarayonlarga kirib boradi.

5) Sanoat xavfsizligi: sug‘urta va risk modellarini “aqlli” qilish

Konchilik va neft-gazda risk — bu faqat texnika masalasi emas, bu moliya ham. AI videoanalitika, sensorlar va texnik xizmat tarixidan foydalanib:

• avariya ehtimolini prognozlaydi
• xavfsizlik KPI’larini hisoblaydi
• sug‘urta riskini aniqroq narxlashga zamin yaratadi

FinTech tomoni esa buni mahsulotga aylantiradi: usage-based insurance, avtomatik claim, riskga bogʻlangan tariflar.

Nega aynan Singapur tajribasi muhim?

Javob: Singapur mutaxassislarining jalb qilinishi Oʻzbekiston uchun “tezroq oʻrganish” mexanizmi — ayniqsa regulyatsiya, sandbox va investorlar bilan ishlash madaniyati bo‘yicha.

Singapur FinTech ekotizimi kuchli bo‘lishining sababi faqat kapital emas. Menimcha, uchta omil hal qiluvchi:

1. Regulyator bilan dialog: yangi mahsulotlar bozorni buzmaydigan qilib sinovdan oʻtadi.
2. Standartlar va compliance: startaplar boshidan “korporativga tayyor” bo‘lib quriladi.
3. Eksport mentaliteti: mahsulot bir shahar uchun emas, mintaqa uchun qilinadi.

Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sohasiga AI yechimlarini kiritishda aynan shu tajriba kerak: sensordan tortib to toʻlovgacha bo‘lgan zanjirda ishonch bo‘lmasa, raqamli transformatsiya to‘xtab qoladi.

Qonun “Muqobil investitsiya fondlari” haqida: real sektor uchun signal

Javob: venchur fondlari va startaplar huquqiy himoyasini kuchaytirish — energetika AI loyihalariga “uzoq pul” kirishining eng toʻgʻri yoʻli.

Manbada prezident venchur fondlari, startaplar va FinTech rivoji uchun bozor ishtirokchilarining huquqlari qonun bilan mustahkamlanishi kerakligini aytadi va parlamentni Hukumat bilan birga “Muqobil investitsiya fondlari toʻgʻrisida” qonunni ishlab chiqishga chaqiradi.

Energetika va konchilikdagi AI loyihalarining muammosi shunda: ular ko‘pincha 2–3 oyda o‘zini oqlamaydi.

• IoT sensor tarmog‘i
• data platforma
• modelni o‘qitish
• integratsiya va OT (operational technology) xavfsizligi

Bularning hammasi vaqt va kapital soʻraydi. Muqobil investitsiya fondlari bo‘yicha aniq qoidalar paydo bo‘lsa, investorlar “oddiy ilova” emas, sanoat AIga ham tinchroq kiradi.

Kuchli FinTech ekotizimi — bu banklar uchun emas, butun iqtisodiyot uchun “ishonch qatlamini” yaratadi.

Energetika kompaniyalari 2026 ni kutib o‘tirmasligi kerak: amaliy reja

Javob: hozirdan 90 kunlik tayyorgarlik rejasi tuzsangiz, xab ochilganda “tomoshabin” emas, hamkor bo‘lasiz.

Men ko‘rgan eng ko‘p xato: kompaniyalar innovatsiya xabiga “tayyor mahsulot” soʻrab keladi, lekin ma’lumotlari tayyor emas.

90 kunlik minimal reja

1. Use-case roʻyxati: 10 ta gʻoya emas, 2 ta pul beradigan muammo tanlang (masalan, billing qarzdorligi yoki uskunaga texnik xizmat).
2. Data inventarizatsiya: qaysi tizimda nima bor (SCADA, ERP, billing, GPS, laboratoriya). Kim egasi?
3. Integratsiya nuqtalari: API bormi? Fayl almashinuvi bormi? Real vaqt kerakmi?
4. Model uchun KPI: “aniqlik” emas, biznes KPI (yoʻqotish kamayishi, downtime kamayishi, yigʻim oshishi).
5. Xavfsizlik va ruxsatlar: OT/IT segmentatsiya, loglar, audit talablari.

Startap bilan ishlashda 3 ta qat’iy qoida

• Pilotni 6–10 haftaga sigʻdiring: uzoq pilot — bu pilot emas, bu charchoq.
• Bitta mas’ul egasi bo‘lsin: IT ham, ishlab chiqarish ham “meniki emas” demasligi uchun.
• Toʻlov shartini oldindan belgilang: pilot muvaffaqiyatli bo‘lsa, kengaytirish byudjeti qayerdan chiqadi?

2026–2027 uchun eng ehtimoliy natija: “bankdan tashqariga” chiqadigan innovatsiya

Javob: Markaziy bankdagi FinTech ofisi va Innovatsion xab bir necha yil ichida eng ko‘p foydani banklarga emas, energetika va tabiiy resurslar sektoriga olib kelishi mumkin.

Sabab oddiy: aynan shu sohalarda tranzaksiyalar katta, aktivlar qimmat, yo‘qotishlar sezilarli. AI bu yerda “tahlil” emas, operatsion tejam beradi; FinTech esa uni iqtisodiy modelga aylantiradi.

Agar siz energetika, neft-gaz, konchilik yoki ularga xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyada ishlasangiz, men bitta fikrni qat’iy aytaman: AI transformatsiyasi modeldan boshlanmaydi — ma’lumot va hisob-kitob intizomidan boshlanadi. FinTech xabi aynan shu intizomni tezroq shakllantirishi mumkin.

Kelasi qadam: kompaniyangiz uchun 2 ta use-case tanlang va ularga mos data manbalarini xaritalang. Xab ishga tushganda sizga “gʻoya” emas, “tayyor pilot” kerak bo‘ladi.

Sizning jamoangiz uchun eng real birinchi loyiha qaysi: smart billing, supply chain moliyalashtirish, resurs tracking, yoki prediktiv texnik xizmat?