EV kreditlari va AI: zaryadlash tarmog‘i qanday o‘sadi

O‘zbekistonda elektromobil (EV) bozorini “sekin-asta o‘sadi” deb baholaydiganlar ko‘p. Men bunga qo‘shilmayman. 2025-yil oxirida e’lon qilingan 5 yillik dastur EV’lar va zaryadlash infratuzilmasi uchun aniq moliyaviy rag‘batlar beradi: mahalliy elektromobillarga 12%, import elektromobillarga 16% yillik kredit, zaryadlash stansiyalari qurmoqchi bo‘lgan tadbirkorlarga 10% kredit va yer auksionlarida bozor narxidan 2 baravar arzon start sharoitlari.

Bu yangilik transport haqida ko‘rinsa ham, aslida u energetika uchun signal: elektrga bo‘lgan talab tarkibi o‘zgaradi, tarmoqda yangi yuklamalar paydo bo‘ladi, pik soatlar keskinlashishi mumkin. Shu nuqtada bizning seriyamiz mavzusi — sun’iy intellekt (AI) energetika va tabiiy resurslar sektorini qanday o‘zgartirayotgani — amaliy qiymatga ega bo‘ladi. EV’lar ko‘paygan sari, “ko‘proq transformator qo‘yamiz” yondashuvi yetmaydi. AI bilan boshqariladigan smart grid, zaryadlashni rejalashtirish va dinamik tariflar real yechimga aylanadi.

Quyida dastur nimani anglatishi, energetika tizimiga qanday ta’sir qilishi va AI EV zaryadlash infratuzilmasini qanday optimallashtirishi bo‘yicha aniq, amaliy qarashlarni beraman.

2025–2030 EV dasturi nimani o‘zgartiryapti?

Javob: Dastur EV sotib olish va zaryadlash stansiyasi qurishdagi eng katta to‘siq — boshlang‘ich kapital va operatsion xarajatlar noaniqligini — kamaytiryapti.

Yangilikdagi asosiy bandlar:

• Avtokreditlar:
  • Mahalliy elektromobillar: 12%
  • Import elektromobillar: 16%
• Zaryadlash stansiyalari uchun tadbirkorlarga:
  • Imtiyozli kredit: 10%
  • Yer auksionlari: 2 baravar arzon shartlarda olish imkoniyati
• Elektr energiyasi xarajati bo‘yicha kompensatsiya:
  • Maxsus stansiyalarda zaryadlanganda, 1 kVt·soat 300 so‘mdan yuqori qismi bo‘yicha kompensatsiya
• Elektromobil taksilari uchun qo‘shimcha imtiyozlar

Bu raqamlar “bozor o‘zi hal qiladi” emas, balki bozorni tezlashtirish strategiyasi. Ayniqsa, 10% kredit + yer sharoitlari zaryadlash biznesini ko‘proq investorlar uchun hisob-kitob qilsa bo‘ladigan loyihaga aylantiradi.

Nega energetika nuqtayi nazaridan bu muhim?

EV’lar ko‘payishi bilan elektr iste’moli umumiy ko‘rinishda oshadi, lekin muhimroq jihat — iste’molning vaqt bo‘yicha taqsimoti. Odamlar ishda, uyda yoki savdo markazida qachon zaryadlaydi? Kim tezkor (DC), kim sekin (AC) zaryadlaydi? Shaharlar kesimida yuklama qanday “siljiydi”? Bu savollarga javob AI talab prognozi va tarmoq simulyatsiyasi bilan ancha aniq bo‘ladi.

EV’lar ko‘payganda tarmoqda uchta og‘riqli nuqta paydo bo‘ladi

Javob: Eng katta risklar — pik yuklama, lokal tiqilishlar va tarif/kompensatsiya mexanizmini noto‘g‘ri sozlash.

1) Pik yuklamaning keskinlashuvi

Kechki payt uyga kelganda ko‘pchilik bir vaqtda zaryadlashni boshlasa, ayniqsa ko‘p qavatli uylar va mahallalarda transformator punktlari bosim ostida qoladi. Bu muammo faqat “quvvat yetishmasligi” emas — bu boshqarilmagan talab muammosi.

2) Lokal “tiqilishlar” (bottleneck)

Tarmoq umumiy quvvat bo‘yicha yomon bo‘lmasligi mumkin, lekin alohida tuman yoki kvartalda kabel/TP cheklovi tufayli zaryadlash stansiyasi “qog‘ozda foydali”, amalda esa tez-tez cheklanadi.

3) Kompensatsiya va tariflar noto‘g‘ri signal berishi

300 so‘m/kVt·soatdan yuqori qismini kompensatsiya qilish — aholiga yordam, bozorda ishonch.

Lekin bitta nozik jihat bor: agar kompensatsiya pik soatlarda ham bir xil ishlasa, u tarmoq uchun zararli xulqni rag‘batlantirishi mumkin. To‘g‘ri sozlangan tizim esa aksincha: odamni pikdan tashqarida zaryadlashga undaydi.

Bu yerda AI juda “oddiy” foyda beradi: qachon qaysi joyda subsidiyani qanday ishlatish kerakligini dalil bilan ko‘rsatadi.

AI zaryadlash infratuzilmasini qanday qilib daromadli va barqaror qiladi?

Javob: AI zaryadlash stansiyalarini joylashtirishdan tortib, real vaqt rejimidagi quvvat taqsimotigacha bo‘lgan butun zanjirni optimallashtiradi.

AI-1: Stansiya joylashuvi — “qayerga qo‘ysak navbat bo‘lmaydi?”

Zaryadlash stansiyasini “ko‘p mashina yuradigan ko‘chaga” qo‘yish — 2015-yilcha fikr. 2025-yilda to‘g‘ri savol boshqa: qayerda grid cheklovi kam, talab yuqori va to‘lov qobiliyati yetarli?

AI bu yerda quyidagi ma’lumotlarni birlashtiradi:

• Yo‘l oqimi va parking zichligi
• Aholi va biznes markazlarining “tortish kuchi”
• Elektr tarmog‘ining lokal cheklovlari
• Raqobatchi stansiyalar joylashuvi
• Mavsumiylik (qish/sayohat mavsumi) va hafta kunlari

Natija: investor uchun kamroq xato lokatsiya, energetik uchun esa kamroq lokal overload.

AI-2: Zaryadlashni real vaqt rejimida boshqarish

Bir nechta porti bo‘lgan stansiyada ham muammo bor: hamma bir vaqtda ulansa, tarmoq chegarasidan chiqib ketishi mumkin.

AI asosidagi charging management system quyidagilarni qiladi:

• Stansiya ichida quvvatni portlar bo‘yicha adolatli taqsimlaydi
• Tarmoq signali kelganda (masalan, mahalla TP’da yuklama oshsa) quvvatni vaqtincha pasaytiradi
• Foydalanuvchiga “20 daqiqada 60%” yoki “60 daqiqada 90%” kabi variantlarni aniq narx bilan ko‘rsatadi

Bu yondashuv “foydalanuvchi tajribasi”ni ham yaxshilaydi: odam qancha kutishini bilsa, norozilik kamayadi.

AI-3: Talab prognozi va smart grid rejalashtirish

Energetika kompaniyalari uchun eng qimmat xato — noto‘g‘ri investitsiya rejasi. AI bilan talab prognozi:

• Tumanlar kesimida EV sonining o‘sishini
• Zaryadlash odatlarini (uy/ish/jamoat)
• DC vs AC ulushini
• Pik soat va mavsumiy yuklamani

oldindan ko‘rsatadi. Shunda tarmoq modernizatsiyasi “hamma joyga bir xil” emas, aniq joyga aniq quvvat bo‘ladi.

AI-4: Energiya narxi va kompensatsiyani “aqlli” sozlash

Agar davlat kompensatsiyani ham, tariflarni ham bir xil bersa, tizim ko‘p pul sarflab, kam natija olishi mumkin.

AI-analitika asosida:

• kompensatsiyani pikdan tashqari soatlarda kuchaytirish,
• ayrim zonalarda (tarmoq bo‘g‘in bo‘lgan joylarda) vaqtinchalik cheklash,
• taksi parklariga alohida “dispecherlik zaryadlash” oynalarini berish

kabi mexanizmlar iqtisodiy va texnik tomondan ancha to‘g‘ri ishlaydi.

Yaxshi siyosat odamni EV sotib olishga undaydi. Yaxshi boshqaruv esa EV’ni tarmoqqa muammo qilmaydi.

Biznes uchun imkoniyatlar: zaryadlash stansiyasi endi faqat “rozetka” emas

Javob: Zaryadlash stansiyasi eng tez o‘sadigan formatda energiya-servis va ma’lumot-servis biznesiga aylanadi.

Tadbirkorlar uchun 10% kredit va yer sharoitlari fonida, men amaliy tomondan uchta yo‘nalishni ajratgan bo‘lardim:

1) Stansiya operatori + AI boshqaruv

Oddiy operator elektr sotadi. Kuchli operator esa:

• bandlik prognozi,
• navbatni boshqarish,
• dinamik narx,
• texnik xizmatni oldindan rejalashtirish (predictive maintenance)

bilan bir xil aktivdan ko‘proq tushum qiladi.

2) Fleet (taksi, kuryer, korporativ park) uchun “zaryadlash-as-a-service”

Elektromobil taksilari uchun imtiyozlar bo‘lsa, taksi parklari ham tezroq EV’ga o‘tadi. Ularning talabi oddiy: mashina ko‘chada ko‘p bo‘lsin, zaryadlash esa “ko‘rinmas” jarayon bo‘lsin.

AI bu yerda marshrut + zaryadlash vaqtini birga optimallashtiradi:

• qaysi mashina qachon zaryadga kiradi,
• qaysi stansiya eng yaqin va arzon,
• qaysi vaqtda pikdan qochish kerak.

3) Energetika kompaniyalari bilan integratsiya

Stansiya operatori va tarmoq operatori alohida ishlasa, har kim o‘z muammosini yechadi. Integratsiya bo‘lsa, tizim yutadi:

• tarmoq cheklovlarini API orqali olish,
• demand response dasturlarida qatnashish,
• lokal energiya saqlash (BESS) bilan pikni silliqlash.

Bu yo‘nalishlar “AI’ga sarmoya”ni oqlaydi. Chunki foyda faqat texnik emas — navbat kamayadi, xizmat sifati oshadi, kutilmagan uzilishlar qisqaradi.

Odamlar ko‘p so‘raydigan savollar (va qisqa javoblar)

Javob: EV kreditlari va kompensatsiya foydali, lekin eng yaxshi natija — to‘g‘ri zaryadlash odati va aqlli boshqaruv bilan chiqadi.

EV sotib olsam, eng katta tejam qayerda bo‘ladi?

Ko‘pincha tejam yoqilg‘ida emas, balki texnik xizmat va ekspluatatsiya barqarorligida bo‘ladi: kamroq harakatlanuvchi detal, kamroq servis.

Zaryadlash stansiyalari yetishadimi?

Yetishadi yoki yo‘q — faqat son bilan o‘lchanmaydi. Muhim ko‘rsatkichlar:

• qaysi joyda,
• qaysi quvvatda,
• qaysi soatlarda band.

Shuning uchun AI asosidagi joylashuv va boshqaruv birinchi kundanoq kerak.

Tarmoq ko‘taradimi?

Ko‘taradi, agar rejalashtirish “ko‘r-ko‘rona” bo‘lmasa. Talab prognozi, lokal cheklovlarni ko‘rish va pikni boshqarish — bu yerda hal qiluvchi.

Energetika va AI: bu post seriyamizda nimani isbotlaydi?

Bu seriyada men doim bitta fikrni takrorlayman: AI eng ko‘p foyda beradigan joy — resurs tanqis bo‘lgan tizimlar. Elektr tarmog‘i aynan shunday: quvvat, kabel, transformator, vaqt — hammasi cheklangan. EV kreditlari va zaryadlash stansiyalari uchun rag‘batlar esa tarmoqqa yangi talab keltiradi. Demak, AI’ni “keyinroq” emas, hozir joriy qilish oqilona.

Agar siz energetika, neft-gaz, konchilik yoki infratuzilma loyihalarida ishlasangiz, bu yangilikni shunchaki transport siyosati deb qabul qilmang. Bu — energiya iste’moli profilining o‘zgarishi. Va bu o‘zgarishni boshqaradiganlar bozorda yutadi.

Keyingi qadam sifatida kompaniyangiz (yoki loyihangiz) uchun bitta amaliy ishni tavsiya qilaman: EV zaryadlash bo‘yicha 12 oylik talab prognozi + 3 ta stansiya lokatsiyasi bo‘yicha data-driven feasibility tayyorlang. Raqamlar bilan gaplashsangiz, investor ham, tarmoq operatori ham sizni jiddiy qabul qiladi.

Sizningcha, O‘zbekistonda EV infratuzilmasi tezroq o‘sishi uchun eng muhim omil qaysi: moliya (kredit), tarmoq quvvati, yoki AI asosidagi boshqaruv?