AI, sun’iy yo‘ldosh va energiya: O‘zbekiston yo‘li

O‘zbekiston ilk bor mustaqillik tarixida birinchi sun’iy yo‘ldosh va birinchi o‘zbek kosmonavti bo‘yicha ish boshlanganini e’lon qildi. Bu yangilikni ko‘pchilik “fazoga chiqish” sifatida qabul qildi. Menimcha, bu aslida boshqa narsani ham anglatadi: davlat miqyosida ma’lumotga tayangan boshqaruv va texnologik infratuzilma qurilishi tezlashyapti.

Bu mavzu bizning “Oʻzbekistonda Energetika va Tabiiy Resurslar Sektorini Sun’iy Intellekt Qanday Oʻzgartirmoqda” turkumimiz uchun juda mos. Chunki kosmos — romantika emas, avvalo o‘lchash, kuzatish, bashorat qilish. Energetika, neft-gaz va konchilik esa aynan shu uchlikka eng ko‘p muhtoj sohalar.

Prezident Shavkat Mirziyoyev parlament va xalqga murojaatida mamlakat sun’iy yo‘ldosh va kosmonavt loyihalarini boshlaganini aytar ekan, bu tashabbus “Yangi O‘zbekiston”ning ilmiy-texnik rivojiga kuchli turtki bo‘lishini ta’kidladi. Men bu yerda eng muhim signalni ko‘ryapman: sanoat va davlat xizmatlarini bir xil mantiq bilan raqamlashtirish — ya’ni real vaqt ma’lumotlari + AI.

Kosmik dastur nimani anglatadi: “prestij”dan ko‘ra “infratuzilma”

Kosmonga chiqish haqida gap ketganda ko‘pchilik birinchi navbatda ramziy tomonni ko‘radi. Lekin sanoat nuqtai nazaridan asosiy qiymat boshqa: sun’iy yo‘ldosh — bu sensorlar tarmog‘i. U yer, suv, atmosfera, issiqlik, infratuzilma holatini muntazam o‘lchab beradi.

Energetika va tabiiy resurslar uchun esa bu ma’lumotlar “chiroyli rasm” emas. Ular:

• elektr uzatish tarmoqlaridagi yo‘qotishlarni aniqlash,
• quyosh va shamol generatsiyasini aniqlik bilan prognoz qilish,
• kon va karerlarda xavfli zonalarni kuzatish,
• quvurlarda sizib chiqish riskini erta payqash,
• suv ta’minoti va sovutish tizimlari uchun resurs rejasini tuzish

kabi ishlarda bevosita iqtisodiy natija beradi.

Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari qayerda “pulga aylanadi”?

Javob oddiy: qaror qabul qilish tezligi va aniqligi oshganda. Energiya tizimida birgina noto‘g‘ri prognoz (masalan, qishki pik yuklama yoki shamol keskin pasayishi) zanjir bo‘lib ketadigan oqibatlarni keltiradi: qo‘shimcha yoqilg‘i, balanslash xarajatlari, avariyaviy o‘chirishlar, shikoyatlar.

Sun’iy yo‘ldosh esa AI bilan birga ishlaganda “reja”ni taxmin emas, modelga aylantiradi.

AI + sun’iy yo‘ldosh: energiya va konchilikda eng foydali 5 yo‘nalish

Bu bo‘limning qisqa javobi shunday: AI sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini “tasvir”dan “signal”ga aylantiradi. Tasvir ko‘rish uchun, signal esa boshqarish uchun.

1) Elektr tarmoqlarida nosozlik va yo‘qotishlarni topish

Elektr tarmoqlarida yo‘qotishlar texnik (qizish, eskirish, ortiqcha yuklama) va notexnik (hisob-kitob, noqonuniy ulanish) sabablarga ega bo‘ladi. Sun’iy yo‘ldoshdan keladigan issiqlik va infratuzilma holati bo‘yicha ma’lumotlar, dron inspeksiyasi va SCADA ko‘rsatkichlari AI’da birlashsa:

• “qayerda muammo bor?” savoli bir haftalik tekshiruv emas, bir kunlik prioritizatsiyaga aylanadi;
• brigadalar “hamma joyga” emas, eng katta risk/zarar bo‘lgan nuqtalarga boradi;
• rejalashtirilmagan uzilishlar kamayadi.

Men ko‘p ko‘rgan xato: kompaniya AI model oladi, lekin “qaysi ma’lumot bilan oziqlantiramiz?” degan savol ochiq qoladi. Sun’iy yo‘ldosh dasturi bu muammoni strategik darajada yengillashtiradi — doimiy, keng qamrovli data paydo bo‘ladi.

2) Quyosh va shamol energetikasida qisqa muddatli prognoz

Qish fasli (dekabr–fevral) energiya tizimi uchun “stress test”. Pik iste’mol, ob-havo o‘zgaruvchanligi, tarmoqlarda yuklama yuqori.

AI bu yerda ikki ishni zo‘r qiladi:

1. Nowcasting: 0–6 soatlik prognoz (bulutlanish, shamol tezligi, radiatsiya)
2. Dispatch optimizatsiya: qaysi generatsiyani qachon ishga tushirish arzon va xavfsiz

Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari prognozning kirish parametrlari sifatini oshiradi. Sifat oshsa — balanslash xarajati tushadi. Bu “chiroyli texnologiya” emas, budjet.

3) Konchilikda xavfsizlik: yer ko‘chishi va deformatsiya nazorati

Kon va karerlarda xavfsizlik bo‘yicha eng qimmat narsa — hodisadan keyin “tahlil” qilish. To‘g‘ri yondashuv: oldindan ogohlantirish.

Sun’iy yo‘ldosh interferometriyasi (yer yuzasi siljishi), geologik sensorlar, meteorologik ma’lumotlar va texnika harakati loglari AI bilan birlashsa:

• xavfli slope/uchastkalar reytingi tuziladi;
• ish jadvali va transport yo‘nalishi qayta optimallashtiriladi;
• “to‘xtatish qarori” hissiyotga emas, risk ballga tayanadi.

Bu turkumda biz ko‘p aytamiz: AI’ning eng tez ROI beradigan joyi — xavfsizlik. Chunki bitta yirik hodisaning narxi (jarohat, to‘xtash, texnika shikasti, reputatsiya) ko‘pincha bir necha yillik IT budjetdan ham katta.

4) Neft-gaz va suv infratuzilmasida sizib chiqishni bilvosita aniqlash

Quvur tizimlarida sizib chiqishni faqat bosim datchigi bilan tutish ba’zan kechikadi. AI esa bir nechta qatlamni birlashtiradi:

• yer usti namligi va o‘simlik qoplami o‘zgarishi
• issiqlik anomaliyasi
• bosim/oqim profili
• texnik xizmat tarixi

Natijada “sızib chiqish bo‘lishi mumkin” degan signal lokatsiya va ehtimollik bilan chiqadi. Brigada esa “ko‘r-ko‘rona” emas, aniq nuqtaga boradi.

5) Energiya samaradorligi: yirik obyektlarda issiqlik yo‘qotishlari

Sanoat korxonalari, issiqlik markazlari va hatto omborlar uchun issiqlik yo‘qotishlari oddiy ko‘zga ko‘rinmaydi. Issiqlik xaritalari va AI anomaliya detektori bilan:

• izolyatsiya muammolari;
• noto‘g‘ri ishlayotgan issiqlik almashinish uskunalari;
• ortiqcha sarf bo‘layotgan uchastkalar

tez topiladi. Qishda bu ayniqsa dolzarb: har bir tejalgan megavatt soat — tizim barqarorligi.

“Kosmonavt”dan keyingi real savol: kadrlar va ekotizim

Kosmik dasturda eng qiyin joy raketa emas — ekotizim. Ya’ni muhandis, data mutaxassisi, operator, standart, xavfsizlik protokoli, buyurtmachi va yetkazib beruvchi zanjiri.

Energetika va konchilikda ham aynan shu muammo bor. AI pilot loyihalar ko‘payadi, lekin ishlab chiqarish darajasiga chiqishi sekinlashadi, chunki:

• ma’lumotlar tarqoq (SCADA alohida, texnik xizmat alohida, geodata alohida)
• data sifatiga mas’ul “egasi” yo‘q
• modelni ishlab chiqarishga chiqarish (MLOps) yo‘lga qo‘yilmagan

Kosmik tashabbusni men bir signal sifatida qabul qilaman: davlat miqyosida data-intizom kuchayadi. Bu esa tabiiy resurslar sektoriga ham bosim beradi: “ma’lumotni yig‘, tozalab saqla, qarorni isbotla”. Men buni ijobiy trend deb bilaman.

Amaliy yo‘l xaritasi: energiya kompaniyasi nimadan boshlasin?

Agar siz energetika, neft-gaz yoki konchilik kompaniyasida qaror qabul qilsangiz, “sun’iy yo‘ldosh keladi, keyin ko‘ramiz” deyish kech. Hozirning o‘zida 90 kunlik reja bilan boshlash mumkin:

1. 1 ta biznes muammo tanlang: yo‘qotishlar, avariya, prognoz, xavfsizlik yoki servis.
2. Data inventarizatsiya qiling: qaysi tizimda nima bor, kim mas’ul, yangilanish chastotasi qanday.
3. Geospatial qatlam qo‘shing: obyektlar (transformator, quvur, kon uchastkasi) uchun yagona koordinata/ID.
4. Oddiy modeldan boshlang: anomaliya detektsiya yoki risk scoring. “Murakkab” model shart emas.
5. Operatsion integratsiya qiling: model natijasi brigada topshirig‘iga, texnik xizmat rejasiga yoki диспетчер paneliga tushsin.

Bu yerda oltin qoida bor: AI faqat dashboard bo‘lib qolsa, foyda bermaydi. U ish jarayonini o‘zgartirishi kerak.

Davlat strategiyasi va sanoat: bitta mantiq, turli tezlik

Prezidentning sun’iy yo‘ldosh va kosmonavt haqidagi bayonoti davlatning texnologiyaga tikayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, o‘sha kunlarda davlat boshqaruvida “yangi raqamli model” va AI haqida ham gap ketgani trendni yanada aniq qiladi: algoritmga tayanadigan boshqaruv.

Energetika va tabiiy resurslar sektori bu trenddan chetda qola olmaydi. Sababi oddiy:

• iste’mol oshyapti, tizim murakkablashyapti;
• generatsiya diversifikatsiyasi kuchayyapti (quyosh, shamol, gaz, import/eksport);
• xavfsizlik va ekologiya talablari qat’iylashyapti.

Bularning hammasi “ko‘proq odam” bilan emas, ko‘proq aniqlik bilan boshqariladi. Aniqlik esa data + AI’dan keladi.

AI kosmosga olib chiqadimi? Ha. Lekin avval yerda tartib kerak

Bir o‘zbek kosmonavti orbitaga chiqqanida, bu albatta tarixiy lahza bo‘ladi. Lekin men uchun undan ham qiziq savol: biz shu paytgacha sanoatda to‘planayotgan ma’lumotlardan nechog‘li foydalanyapmiz?

Bu turkumning katta g‘oyasi shunday: sun’iy intellekt energetika va tabiiy resurslarda “qimmat o‘yinchoq” emas, operatsion intizom. Sun’iy yo‘ldosh tashabbusi esa bu intizomni kuchaytiradigan katalizator bo‘lishi mumkin.

Agar siz kompaniyangizda AI’ni amaliy natijaga aylantirmoqchi bo‘lsangiz, bitta joydan boshlang: eng og‘riqli muammo + eng toza data + eng tez joriy etiladigan jarayon. Qolganini tizimning o‘zi tortib ketadi.

Savol shunchaki “fazoga chiqamizmi?” emas. Savol: AI yordamida energiya va resurslarni shunchalik aniq boshqara olamizmi-ki, fazodagi ambitsiyalarimiz yerda ham real natijaga aylansin?