AI xavfsizlikni kuchaytiradi: FVVdan energetikagacha

2025-yil 20-oktabrdagi Prezident farmoni favqulodda vaziyatlardan himoya qilish tizimini “sifat jihatidan yangi bosqich”ga olib chiqishni maqsad qildi. Oradan ko‘p o‘tmay, FVV Akademiyasida qutqaruv xizmatlari va qutqaruv tuzilmalarini takomillashtirish bo‘yicha respublika ilmiy-amaliy anjumani o‘tkazilgani — bu gap shunchaki shior emasligini ko‘rsatadi. Muhokamalarda eng ko‘p urg‘u berilgan nuqta ham juda aniq: yong‘in va portlash xavfini kamaytirish, profilaktika mexanizmlarini kuchaytirish va zamonaviy raqamli texnologiyalarni amaliyotga joriy etish.

Men bu yangilikni energetika va tabiiy resurslar kontekstida o‘qiganimda bitta xulosaga keldim: kritik infratuzilma (energetika, neft-gaz, konchilik) bilan jamoat xavfsizligi tizimlari aslida bir xil muammoga duch keladi — vaqt, aniqlik va koordinatsiya. Sun’iy intellekt (SI) esa aynan shu uchlikni yaxshilashga “tug‘ilgan”. Shuning uchun FVVdagi modernizatsiya harakati — Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini sun’iy intellekt qanday o‘zgartirmoqda degan katta hikoyaning mantiqiy davomi.

FVV qutqaruv xizmatlarini takomillashtirish nimani anglatadi?

Qisqa javob: gap faqat ko‘proq texnika yoki ko‘proq brigada haqida emas; gap “hodisa yuz bersa qanday tezroq javob beramiz?”dan tashqari, “hodisa yuz bermasligi uchun nimani oldindan ko‘ramiz?” degan yondashuvga o‘tishda.

FVV Akademiyasidagi anjumanda muhokama qilingan yo‘nalishlar uchta katta blokka yig‘iladi:

• Operatsion samaradorlik: qutqaruv xizmatlari va tuzilmalarining ishini yaxshiroq tashkil etish.
• Profilaktika: hududlar va ishlab chiqarish obyektlarida favqulodda vaziyatlarning oldini olish mexanizmlarini kuchaytirish.
• Raqamli texnologiyalar: zamonaviy raqamli yechimlar va innovatsion ilmiy yondashuvlarni amaliyotga olib kirish.

Bu yondashuv energetikada ham bir xil ko‘rinadi: avariya sodir bo‘lgandan keyin yugurish emas, avariyani ehtimol darajasida ushlash, xizmat ko‘rsatishni oldindan rejalashtirish, xavfli zonalarni real vaqt rejimida kuzatish.

Yong‘in va portlash xavfi — “kam uchraydi” degani “arzimas” emas

Energetika va resurs sanoatida yong‘in/portlash xavfi past bo‘lishi mumkin, lekin oqibat narxi juda baland. FVV muhokamalarida yong‘in va portlash xavfini kamaytirish alohida tilga olingani bejiz emas: bu masala konchilikda ham, neft-gaz infratuzilmasida ham, elektr tarmoqlarida ham eng og‘ir risklar qatorida turadi.

Amaliy xulosa: xavfsizlik bo‘yicha modernizatsiya — bu “xarajat” emas, bu risk narxini pasaytiradigan investitsiya.

Nega bu energetika va tabiiy resurslar sektori uchun signal?

Qisqa javob: davlat tizimlarida raqamli texnologiyalarni faol joriy etish boshlangan joyda, odatda sanoatning kritik segmentlarida ham xuddi shunday talab va standartlar tezroq shakllanadi.

O‘zbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektori uchta bosim ostida ishlayapti:

1. Ishonchlilik: uzilishlar, avariyalar va texnik nosozliklar narxi oshyapti.
2. Xavfsizlik: ishlab chiqarishdagi xavfli operatsiyalar (bosim, gaz, yuqori kuchlanish, shaxta) doimiy nazorat talab qiladi.
3. Samaradorlik: yoqilg‘i-energiya resurslarini tejash, ishlab chiqarish yo‘qotishlarini kamaytirish, xizmat ko‘rsatish siklini optimallashtirish.

FVVdagi anjumanda aytilgan “zamonaviy raqamli texnologiyalar” iborasi aynan shu uch yo‘nalishda energetikaga ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri taalluqli. SI bu yerda “robot” emas; SI — qaror qabul qilish tezligini oshiradigan, xatoni kamaytiradigan va resursni to‘g‘ri taqsimlaydigan analitik mexanizm.

Bir xil mantiq: dispetcherlikdan dala brigadasigacha

Qutqaruv xizmatida voqeani qabul qilish → baholash → resurs yuborish → joyida boshqarish zanjiri bor. Energetikada ham xuddi shunday:

• SCADA/telemetriya signali keladi
• nosozlik ehtimoli baholanadi
• brigada yuboriladi
• joyida xavfsiz izolyatsiya va tiklash ishlari bajariladi

SI bu zanjirni qisqartiradi, chunki u:

• signalni “shovqin”dan ajratadi
• ustuvorlikni belgilaydi
• eng yaqin va mos resursni tavsiya qiladi

Qutqaruv tizimlarida SI qanday ishlaydi (va energiyaga qanday ko‘chadi)?

Qisqa javob: SI bir vaqtning o‘zida uch ishni qiladi — prognoz, koordinatsiya, va nazorat.

Quyidagi misollar FVV modernizatsiyasi ruhiga mos, va energetika/konchilikda ham real natija beradigan yo‘nalishlar.

1) Prognoz va erta ogohlantirish: “oldindan ko‘rish” amaliyoti

FVV konteksti: favqulodda vaziyatlarning oldini olish mexanizmlarini kuchaytirish.

Energetika va resurslarda:

• transformatorlarda qizib ketishni termal anomaliyalar orqali erta aniqlash
• gaz sizib chiqishiga xos sensor naqshlarini SI bilan topish
• shaxtalarda ventilyatsiya va metan ko‘rsatkichlarini birga tahlil qilish

Bu yerda asosiy g‘oya bitta: alohida sensorlar emas, sensorlar “muloqoti” muhim. SI ko‘p manbali ma’lumotdan bitta risk ballini chiqarib bera oladi.

2) Resurslarni optimallashtirish: real vaqt rejimida “kim qayerga boradi?”

FVV konteksti: qutqaruv xizmatlari samaradorligini oshirish.

Energetika va resurslarda:

• avariya joyiga eng yaqin brigadani emas, eng mos brigadani yuborish (malaka, jihoz, xavfsizlik ruxsatnomasi)
• ehtiyot qismlar zaxirasini nosozlik ehtimoliga qarab omborlar bo‘yicha qayta taqsimlash
• navbatchilik grafigini xavf mavsumiyligiga moslash (qishki pik yuklama, muzlash, shamol)

Dekabr oxiri — aynan shu mavsum: elektr va issiqlik tizimlari maksimal bosimda ishlaydi. Demak, operatsion intizom va prognoz qanchalik kuchli bo‘lsa, uzilishlar shunchalik kam bo‘ladi.

3) Xavfsizlik nazorati: video va matnli ma’lumotlardan risk aniqlash

FVV konteksti: yong‘in va portlash xavfini kamaytirish.

Energetika va resurslarda:

• PPE (kaska, ko‘zoynak, kamar) talablari bajarilishini videoanalitika bilan kuzatish
• issiq ishlar (welding/cutting) ruxsatnomalarini tekshirishda hujjat aylanishini avtomatlashtirish
• “near-miss” (deyarli sodir bo‘lgan hodisa) hisobotlaridan eng ko‘p takrorlanayotgan sabablarni SI yordamida ajratish

Men ko‘p joylarda bitta muammoni ko‘raman: xavfsizlik bo‘yicha ma’lumot bor, lekin u “o‘qilmaydi”. SI ma’lumotni o‘qib beradi — trend, sabab, prognoz ko‘rinishida.

Snippet uchun jumla: SI xavfsizlikda odamni almashtirmaydi, lekin odamning ko‘rish maydonini kengaytiradi.

“Raqamli texnologiya”ni noto‘g‘ri tushunish: eng ko‘p uchraydigan xatolar

Qisqa javob: ko‘pchilik SI’ni bir dona platforma yoki bot deb o‘ylaydi; aslida u data, jarayon va mas’uliyatni qayta sozlashdir.

Energetika va tabiiy resurslar kompaniyalari (va davlat tizimlari) raqamli transformatsiyada odatda quyidagi xatolarga yo‘l qo‘yadi:

1. Data sifati e’tibordan chetda qoladi. Sensorlar bor, lekin kalibrovka, vaqt sinxroni, metama’lumot yo‘q.
2. Jarayon o‘zgarmaydi. SI tavsiya beradi, lekin qaror qabul qilish reglamenti yangilanmagan.
3. “Bir martalik loyiha” yondashuvi. Pilot qilinadi, keyin ekspluatatsiya egasi (owner) tayinlanmaydi.

To‘g‘ri yondashuv: 90 kunlik amaliy reja

Agar siz energetika, neft-gaz yoki konchilikda rahbar bo‘lsangiz, FVVdagi modernizatsiya mantiqidan kelib chiqib, SI bo‘yicha ishni shunday boshlasangiz bo‘ladi:

1. Eng og‘ir riskni tanlang (1 ta). Masalan, gaz sizishi, yuqori kuchlanishli avariya, shaxta ventilyatsiyasi.
2. 3 ta ma’lumot manbasini ulang. Sensor + texnik xizmat jurnali + hodisa/near-miss hisobotlari.
3. Bitta KPI belgilang. Masalan, “avariyaga javob berish vaqti -15%” yoki “rejalashtirilmagan to‘xtash -10%”.
4. Dispetcher va brigada uchun bitta ekran. Murakkab dashboard emas, 5 ta aniq signal.

Bu yondashuv LEADS uchun ham ishlaydi: sizda “kattakon transformatsiya” emas, o‘lchanadigan natijaga olib boradigan kichik, aniq loyiha paydo bo‘ladi.

Ko‘p so‘raladigan savollar (energetika nuqtayi nazaridan)

SI qutqaruv xizmatlarida qanchalik tez natija beradi?

Javob: eng tez natija koordinatsiya va ustuvorlikda chiqadi. Real vaqt rejimidagi resurs taqsimoti odatda 1–3 oyda seziladi, chunki bu ko‘proq jarayon va routing masalasi.

SI xavfsizlikda xodimlarni “nazorat qilish”ga aylanib ketmaydimi?

Javob: aylanib ketishi mumkin, agar maqsad noto‘g‘ri qo‘yilsa. To‘g‘ri qoida shunday: SI intizom uchun emas, jarohatlanish ehtimolini pasaytirish uchun ishlaydi. Shunda xodimlar ham qarshilik qilmaydi.

Energetika va konchilikda qaysi SI yo‘nalishidan boshlagan ma’qul?

Javob: eng katta zarar keltiradigan “to‘xtashlar” va eng og‘ir xavfsizlik risklaridan. Odatda predictive maintenance (oldindan texnik xizmat) va HSE analitikasi birinchi bo‘ladi.

FVV anjumani ko‘rsatgan katta dars: texnologiya siyosatga aylanyapti

FVV Akademiyasidagi anjuman, Prezident farmoni ijrosi doirasida, qutqaruv xizmatlari samaradorligini oshirish va raqamli yondashuvlarni amaliyotga joriy etishni markazga qo‘ydi. Men buni Oʻzbekistonda sun’iy intellekt strategiyasi “faqat biznesga” emas, kritik tizimlarga ham kirib borayotganining belgisi deb ko‘raman.

Energetika va tabiiy resurslar sektori uchun bu juda qulay pallа: talab ham bor, data ham ko‘payyapti, kadrlar bozorida ham SI savodxonligi oshyapti. Eng muhimi — xavfsizlik va ishonchlilik bo‘yicha jamiyatning kutishi keskin yuqori.

Agar siz 2026-yilga reja qilayotgan bo‘lsangiz, men bitta savolni stolga qo‘yishni tavsiya qilaman: bizda riskni oldindan ko‘radigan tizim bormi, yoki hali ham “hodisa bo‘lsa keyin” ishlayapmizmi?