Mahallalar uchun 2026 byudjet: AI bilan samaradorlik

500 milliard soʻm — bu shunchaki “yana bir byudjet bandi” emas. 2026 yilda deputatlar o‘z saylov okruglarida loyihalarni amalga oshirish uchun aynan shuncha mablag‘ oladi. Ustiga-ustak, deputatlar tashabbusi bilan “yashil hududlar” va bog‘lar yaratishga har bir hudud uchun qo‘shimcha 330 million so‘m yo‘naltirilishi aytildi. Bularning barchasi 9 mingdan ortiq mahallani rivojlantirishga qaratilgan 8,5 trillion so‘mlik katta dastur ichida ko‘rilmoqda.

Menimcha, bu yerda eng katta savol “qancha ajratildi?” emas, “qanday sarflanadi?” degani. Mahalladagi yo‘l, elektr, suv, transport, maktab va poliklinika — hammasi bir-biriga ulangan tizim. Energetika va tabiiy resurslar nuqtayi nazaridan qarasak, noto‘g‘ri tanlangan loyiha yoki noto‘g‘ri joyda qurilgan infratuzilma keyingi 10–15 yil davomida yuqori yo‘qotish (pul, vaqt, energiya) degani.

Shu post “Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini sun’iy intellekt qanday o‘zgartirmoqda” turkumidagi mantiqiy davom: AI (sun’iy intellekt) mahalla rivoji uchun ajratilayotgan mablag‘larning energiya samaradorligini oshirishi, resurs taqsimotidagi xatolarni kamaytirishi va natijani o‘lchab berishi mumkin.

500 milliard so‘m nimani anglatadi: mahalla — infratuzilma, energiya va xizmatlar tuguni

Bu mablag‘larning amaliy qiymati shundaki: mahallalardagi “kundalik og‘riqlar” — yo‘lning yomonligi, elektr uzilishi, suv bosimi pasligi, jamoat transporti yetishmasligi — bevosita iqtisodiy faollikka uriladi.

Bir oddiy misol: kichik tikuvchilik sexi yoki sovutkichli ombor (meva-sabzavot) barqaror elektrsiz ishlamaydi. Barqaror elektr bo‘lmasa, tadbirkor kredit olganda ham risk baland bo‘ladi. Demak, mahalla rivoji — bu faqat “obodonlashtirish” emas, bu ish o‘rinlari va daromadning asosi.

Prezident mahalladagi yo‘l, elektr va suv ta’minoti bo‘yicha aholi islohotlarni aynan shular orqali baholashini ta’kidladi. Bu juda to‘g‘ri: odamlar strategiyani emas, natijani ko‘radi.

AI bu yerda nimaga kerak?

• Muammo ko‘p, mablag‘ cheklangan. AI yordamida ustuvorlikni aniqroq tanlash mumkin.
• Energiya va suv tarmoqlarida yo‘qotishlar “ko‘rinmas” bo‘ladi. AI ularni ko‘rinadigan qiladi.
• Loyihalarning ta’siri (impact) ko‘pincha o‘lchanmaydi. AI o‘lchashni tizimlashtiradi.

AI bilan byudjetni “adolatli va aniq” taqsimlash: qog‘ozdan signalga o‘tish

Eng to‘g‘ri yondashuv: mablag‘ni “kim ko‘proq so‘radi” tamoyili bilan emas, kimga qayerda eng katta ijtimoiy va iqtisodiy ta’sir bo‘lishi tamoyili bilan yo‘naltirish.

Qaysi ma’lumotlar kerak bo‘ladi?

Mahallalar kesimida qaror qilish uchun AI odatda quyidagi ma’lumotlarni “bitta stol”ga jamlaydi:

• Elektr uzilishlari soni va davomiyligi (SAIDI/SAIFI kabi ko‘rsatkichlar bo‘lmasa ham, lokal statistikalar)
• Transformator va past kuchlanish tarmoqlaridagi yuklama
• Suv bosimi, avariya holatlari, yo‘qotishlar
• Aholi soni, mavsumiy migratsiya, yangi uy-joy qurilishi
• Maktab/poliklinika sig‘imi, transport oqimi
• Tadbirkorlik subyektlari soni, elektrga talab yuqori bo‘lgan faoliyatlar ulushi

AI shuni yaxshi qiladi: turli manbadan kelgan ma’lumotlarni bir modelga solib, “qayerda nimaga pul bersak, eng ko‘p foyda beradi” degan reyting chiqaradi.

Amaliy natija qanday ko‘rinadi?

Mahallalar “A, B, C” toifaga ajratiladi (bu siyosiy emas, texnik tasnif):

• A-toifa: avariya ko‘p, energiya sifati yomon, iqtisodiy zarar yuqori — birinchi navbat
• B-toifa: o‘rta holat — tezkor, arzon ta’mir bilan yaxshilanadi
• C-toifa: katta qurilish shart emas, asosan monitoring va xizmat sifati

Bu yondashuv deputat uchun ham qulay: u “men shuni qildim” demaydi, “ma’lumot shuni ko‘rsatdi, shuning uchun shuni qildik” deydi. Bu ishonchni oshiradi.

Energetika va tabiiy resurslar uchun eng katta foyda: yo‘qotishlarni kamaytirish va talabni boshqarish

Mahalla dasturining “yashirin” energetik qiymati bor: mahallalarda tarmoq yo‘qotishlarini kamaytirish va talabni to‘g‘ri boshqarish katta pulni “qaytaradi”.

1) Elektr tarmog‘ida yo‘qotishlar va noqonuniy ulanishlar

AI asosidagi anomaliya tahlili (oddiy qilib aytganda, “g‘alati holatni ushlash”) quyidagilarni tez topadi:

• Hisoblagich ko‘rsatkichlari bilan yuklama profilining mos kelmasligi
• Mahalla bo‘yicha “normaldan” keskin farq qiluvchi iste’mol
• Transformatorga tushayotgan real yuklama va billing o‘rtasidagi tafovut

Bu yo‘nalish energetika uchun eng “quruq” ROI beradi: yo‘qotish pasaysa, tizimning naqd oqimi yaxshilanadi, investitsiya qaytimi tezlashadi.

2) Qish mavsumida pik yuklama: dekabr–fevral realligi

Bugun — 2025 yil dekabr oxiri. Qishda mahallalardagi eng og‘riqli masala elektr sifati va uzilishlar bo‘lib turadi. Ayniqsa:

• elektr isitish qurilmalari ko‘paygan hududlar
• eski tarmoq, eski transformatorlar
• yangi massivlar

AI bu vaziyatda talab prognozi qiladi:

• ertaga/haftaga qaysi hududda yuklama oshadi
• qaysi liniyada qizish/avariya riski ko‘tariladi

Natijada resurslar (brigada, ehtiyot qismlar, reja uzilishlari) “ko‘r-ko‘rona” emas, aniq joyga ketadi.

3) Suv va issiqlik tizimlari: energiya samaradorligi ko‘pincha shu yerda ketadi

Suv ta’minoti nasoslari elektrni ko‘p yeydi. Issiqlik tizimlarida ham yo‘qotishlar bor. AI bilan:

• nasoslar ish rejimi optimallashtiriladi
• avariya ehtimoli oldindan baholanadi
• texnik xizmat “kalendarga qarab” emas, real holatga qarab rejalashtiriladi

Bu — tabiiy resurslar (suv) va energiya resurslari (elektr/gaz) bir nuqtada uchrashadigan joy.

“Yashil zonalar” mablag‘i: AI bilan haqiqiy ekologik ta’sirni o‘lchash

330 million so‘m atrofidagi “yashil hudud” tashabbuslari ko‘pincha yaxshi niyat bilan boshlanadi, lekin ikki muammo bor:

1. Qayerga ekish kerakligi ilmiy tanlanmaydi (suv tanqisligi, tuproq, issiq “orollar”)
2. Parvarish va monitoring yo‘q — ko‘chatning 1–2 yilda qurib qolishi

AI bu yerda “romantik” emas, pragmatik vosita:

• daraxt ekish joylarini issiqlik xaritasi, shamol yo‘nalishi, chang manbalari bo‘yicha tanlash
• sug‘orish rejasini ob-havo prognozi va namlik sensori bilan bog‘lash
• yashil hududning real ta’sirini (harorat pasayishi, soyali zona, chang kamayishi) kuzatish

Mahalliy energetika bilan bog‘lanishi: ko‘kalamzorlashtirish shahar issiqlik orolini kamaytirsa, yozda konditsioner yuklamasi pasayadi. Bu pik yuklamani yumshatadi.

Mahallada AI joriy etishning 90 kunlik yo‘l xaritasi (realistik model)

Ko‘p tashkilotlar AI’ni “katta platforma”dan boshlaydi, keyin to‘xtab qoladi. Men ko‘rgan ishlaydigan yondashuv — kichik pilot.

1–30 kun: Ma’lumot inventarizatsiyasi va bitta muammo tanlash

• Mahalladagi 3 ta og‘riq nuqtasini ro‘yxatlash (elektr uzilishi, suv, yo‘l)
• Qaysi data borligini tekshirish (dispecherlik, billing, ariza/shikoyatlar)
• Bitta aniq use case tanlash: masalan, “qaysi ko‘chada transformator yuklamasi kritik?”

31–60 kun: Oddiy model va dashboard

• Mahallalar kesimida “risk reytingi” (qizil/sariq/yashil)
• 5–7 ta KPI: uzilishlar soni, avariya murojaatlari, yo‘qotishlar, bajarilgan ishlar
• Deputat va ijrochi uchun bitta sahifalik vizual hisobot

61–90 kun: Qaror va natijani o‘lchash

• 2–3 ta texnik chora (liniya ta’miri, transformator almashtirish, balanslash)
• “Oldin” va “keyin” taqqoslash
• Keyingi kvartalga kengaytirish rejasi

Bu yondashuv LEADS maqsadi uchun ham yaxshi: tizim ko‘zga ko‘rinadigan natija bersa, keyingi bosqich uchun investor, bank yoki hamkor bilan gaplashish osonlashadi.

Ko‘p so‘raladigan savollar: “AI mahallada ishlaydimi o‘zi?”

AI uchun juda ko‘p ma’lumot shartmi?

Yo‘q. Boshlash uchun eng yaxshi manba — mavjud operatsion ma’lumotlar: uzilish jurnali, murojaatlar, billing, brigada chiqishlari. Katta “smart city” tizimi shart emas.

AI deputat ishini “almashtiradimi”?

Almashtirmaydi. AI deputatga siyosiy mas’uliyatni emas, texnik aniqlikni beradi: qayerga sarflasak, natija tezroq ko‘rinadi.

Xavf qayerda?

Eng katta xavf — model emas, boshqaruv: ma’lumot sifati, mas’uliyat taqsimoti, KPI’ni to‘g‘ri qo‘yish. Shular bo‘lmasa, eng yaxshi algoritm ham foyda bermaydi.

Mahalla rivoji — energetikani raqamli boshqarish uchun eng yaxshi “poligon”

Mahallalar uchun 2026 yilda ajratilayotgan 500 milliard so‘m va 8,5 trillion so‘mlik umumiy dastur O‘zbekistonda infratuzilmani yangilashning katta to‘lqinini anglatadi. Men bu jarayonda eng muhim narsa deb “bir martalik qurilish”dan “doimiy boshqaruv”ga o‘tishni bilaman. Bu o‘tishning eng tez yo‘li esa — sun’iy intellekt yordamida resurslarni rejalash, avariyani oldindan ko‘rish va natijani raqam bilan isbotlash.

Turkumimizning katta mavzusi — AI energetika va tabiiy resurslar sektorida ishlab chiqarish, xavfsizlik va samaradorlikni oshiryapti. Mahalla darajasida ham xuddi shu mantiq ishlaydi: energiya sifati yaxshilansa, tadbirkorlik yuradi, xizmatlar ishlaydi, odamlar islohotni “his qiladi”.

Keyingi qadam oddiy: 2026 uchun mahalla loyihalarini tanlashda “qaysi loyiha chiroyli?” degan savolni emas, “qaysi loyiha energiya, suv va xizmatlar sifatini eng tez yaxshilaydi?” degan savolni birinchi o‘ringa qo‘ying. Sizning hududingizda AI bilan boshlash mumkin bo‘lgan bitta eng og‘riqli muammo qaysi?