AI yordamida tajriba almashish: islohotlar tezlashadi

2025-yil 15–18-dekabr kunlari Oʻzbekiston delegatsiyasi Ispaniyada penitensiar muassasalarni boshqarish bo‘yicha amaliy tajribani o‘rgandi. Voqea bir qarashda faqat “ijtimoiy soha”ga tegishli ko‘rinadi. Men buni boshqacha o‘qiyman: bu Oʻzbekiston davlat tizimlarida (va xuddi shunday yirik sanoat tarmoqlarida) bir muammo borligini eslatadi — tajriba almashish bor, lekin u ko‘pincha “insonga bog‘liq”, parcha-parcha va sekin.

Bu mavzu nega bizning “Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini sun’iy intellekt qanday oʻzgartirmoqda” seriyamizga mos? Chunki neft-gaz, konchilik va energetikada eng katta yo‘qotishlar ko‘pincha texnikadan emas, hamkorlik va ma’lumot almashishning sustligidan keladi: ruxsatnomalar, auditlar, xavfsizlik protokollari, pudratchilar, laboratoriya natijalari, avariya xabarnomalari — hammasi bir-biriga ulanmasa, ishlab chiqarish ham, xavfsizlik ham yutqazadi. Ispaniyada ko‘rilgan “inson markazidagi boshqaruv” yondashuvi esa bizga bitta muhim g‘oyani beradi: tizimni inson ehtiyojiga moslash mumkin — va buning eng tez yo‘li raqamlashtirish + AI.

Ispaniya tajribasining eng kuchli signali: individga mos boshqaruv

Ispaniya tizimida delegatsiya e’tibor qaratgan jihat — har bir mahkum bo‘yicha individual baholash: xulq-atvor, ehtiyoj, xavf darajasi va rivojlanish imkoniyati asosida rejim va qo‘llab-quvvatlash dasturlari tanlanadi. Bu yondashuvning mohiyati oddiy: “hamma uchun bitta yechim” ishlamaydi.

Energetika va tabiiy resurslar sohasida ham xuddi shu: barcha konlar, quduqlar, podstansiyalar, brigadalar, pudratchilar bir xil emas. Demak, boshqaruv ham individual bo‘lishi kerak.

Bu yondashuvni AI qanday ko‘paytiradi?

Individuallashtirishni qo‘l bilan qilish qimmat. AI esa shu ishni masshtabga olib chiqadi:

• Turli manbalardan kelgan ma’lumotlarni birlashtiradi (hisobot, sensordan o‘qish, tekshiruv, shikoyat, tibbiy/psixologik ehtiyojlar kabi ijtimoiy bloklarda ham).
• Xavf va ehtiyoj profilini avtomatik yangilaydi.
• Qaror qabul qiluvchi odamga “nima uchun shunday” degan izoh bilan tavsiya beradi.

Penitensiar tizimda bu reabilitatsiya va xavfsizlikni muvozanatlashtirishga xizmat qilsa, energetikada bu HSE (health, safety, environment) va operatsion samaradorlikni birga tortadi.

“Tajriba almashishning qiymati hisobotda emas, u ish jarayoniga qanchalik tez singishida.”

Muammo: tajriba almashish ko‘pincha hujjat bo‘lib qoladi

Oʻzbekiston delegatsiyasi turli idoralardan (inson huquqlari, ichki ishlar, tashqi ishlar, muassasa rahbarlari) tarkib topgani juda to‘g‘ri. Lekin real hayotda idoralararo ishning klassik og‘rig‘i bor: har kimning ma’lumoti o‘zida, format boshqa, ruxsat darajasi boshqa, terminlar boshqa.

Natija? Tajriba almashishdan keyin ham quyidagilar tez-tez uchraydi:

• Yig‘ilishlarda kelishilgan ishlar “topshiriqlar ro‘yxati” bo‘lib qoladi.
• Ma’lumotlar fayl, skan, pdf holatida yuradi.
• Bir xil savolga turli tashkilot turlicha javob beradi.
• Nazorat va monitoring “orqadan quvib yetish” rejimida ishlaydi.

Bu holat energetika va konchilikda yanada qimmatga tushadi: bir kunlik to‘xtash, bitta avariya yoki noto‘g‘ri ruxsatnoma — real pul.

AI bu yerda nimani avtomatlashtiradi?

AI “hamma narsani biladigan robot” bo‘lishi shart emas. Eng foydali joy — hamkorlikning mexanik qismlari:

1. Hujjatlarni tushunish va tasniflash (NLP): buyruq, protokol, inspeksiya akti, texnik shart, shikoyat — hammasini bir tilda indekslash.
2. Bir xil ishni takrorlatmaslik: oldingi o‘xshash holatlar bo‘yicha “nima ishlagan” degan tavsiyalar.
3. Jarayon intizomi: kim, qachon, qaysi bosqichda ushlab turibdi — avtomatik kuzatish.
4. Risk-signallar: matndan va raqamlardan xavf alomatlarini erta aniqlash.

“Inson markazida” degani — nazoratni ko‘paytirish emas, adolatli tizim qurish

RSSdagi asosiy urg‘u — inson huquqlari, tibbiy-psixologik yordam, resotsializatsiya, genderga sezgir boshqaruv. Menimcha, bu mavzularni AI bilan bog‘lashda bitta nozik chiziq bor: texnologiya nazoratni kuchaytirib yubormasligi kerak.

Shuning uchun “inson markazidagi AI”ni amaliy qoida qilib olish lozim:

• Minimal ma’lumot prinsipi: faqat zarur bo‘lgan ma’lumot yig‘iladi.
• Izohlanadigan tavsiyalar: model nima uchun shunday dedi — tushunarli bo‘lishi shart.
• Audit izi: kim qaror qildi, qaysi ma’lumotga tayandi — keyin tekshirish mumkin bo‘lsin.
• Bias (adolat) testlari: gender va boshqa sezgir guruhlar bo‘yicha xatolarni muntazam tekshirish.

Energetika va tabiiy resurslarda ham shunga o‘xshash: AI xavfsizlikda yordam beradi, lekin brigadaga “qora quti” buyruq beradigan tizim xodim ishonchini yemiradi. Ishonch bo‘lmasa, tizim ishlamaydi.

Oʻzbekiston uchun amaliy yo‘l xaritasi: tajriba almashishdan “tizim almashish”ga

Ispaniyaga o‘quv tashrifi yaxshi. Lekin eng katta foyda tashrifdan keyin boshlanadi — tajribani standart jarayonga aylantirish kerak. Buni men 4 qadamga ajrataman.

1) “Yagona ish lug‘ati”ni yaratish

Har bir sohada terminlar turlicha: hatto “xavf”, “incident”, “tekshiruv” tushunchalari ham idoraga qarab o‘zgaradi. AI uchun esa bu juda muhim: model ma’lumotni to‘g‘ri o‘qishi uchun umumiy ontologiya kerak.

Energetika misolida: quduq nosozligi, korroziya, gaz sizishi, LOTO (lockout/tagout), permit-to-work — bitta standart katalog.

2) Idoralararo ma’lumot almashish qatlamini qo‘yish

Masala “bitta katta baza”da emas. Masala — almashish protokoli va ruxsatlar boshqaruvida.

• Kim nimani ko‘radi?
• Qachon anonimlashtiriladi?
• Qachon faqat agregat ko‘rsatkichlar yetadi?

Bu qatlam bo‘lmasa, hamkorlik yana “telegramda yuborilgan fayl”ga qaytadi.

3) AI yordamchi: hujjat, protokol, o‘quv materialini ishga bog‘lash

O‘quv tashrifidan keyin odatda prezentatsiyalar qoladi. AI yordamchi esa ularni ishlaydigan bilim bazasiga aylantiradi:

• “Bu holatga o‘xshash Ispaniya amaliyoti bormi?”
• “Bizning reglamentning qaysi bandi bilan mos keladi?”
• “Qaysi bo‘limlar update talab qiladi?”

Bu yondashuv energetikada ham foydali: standart operatsion protseduralar (SOP), HSE yo‘riqnomalari, audit natijalari bir tizimga tushadi.

4) KPIlarni to‘g‘ri tanlash: tezlik + sifat

Ko‘pchilik digital loyihada faqat “qancha hujjat raqamlashtirildi”ni o‘lchaydi. Bu yetmaydi.

Tavsiya qiladigan KPIlar:

• Idoralararo so‘rovga javob vaqti (kun emas, soatlarda)
• Takroriy tekshiruvlar ulushi (pasayishi kerak)
• Incidentlarni erta aniqlash foizi (pre-incident signallar)
• Xodimlar ishonchi (so‘rovnoma orqali)

“People also ask” savollariga qisqa javoblar

AI tajriba almashishda eng tez qayerda foyda beradi?

Eng tez foyda hujjatlarni tartiblash va qidirish, uchrashuv protokollaridan topshiriq chiqarish, o‘xshash holatlarni topish va standart tavsiyalar berishda ko‘rinadi.

AI xavfsizlikni oshiradimi yoki xavf qo‘shadimi?

Ikkalasi ham bo‘lishi mumkin. Xavfsizlik oshishi uchun AI izohlanadigan, audit qilinadigan va minimal ma’lumot prinsipi asosida qurilishi shart.

Nega bu energetika va konchilikka tegishli?

Chunki bu tarmoqlar ko‘p tashkilotli ekotizim: operator, pudratchi, regulator, laboratoriya, logistika. Hamkorlik sust bo‘lsa, samaradorlik ham, HSE ham tushadi.

2026-yilga kirishda to‘g‘ri savol: “Qanday tizim tezroq o‘rganadi?”

Dekabr oxiri odatda reja va byudjet fasli. Menimcha, 2026 rejalashda eng to‘g‘ri savol “yana qaysi davlatga delegatsiya yuboramiz?” emas. Savol shunday: bizning tashkilotlararo tizimlarimiz yangi tajribani qanchalik tez yutadi?

Ispaniyada ko‘rilgan inson markazidagi boshqaruv — Oʻzbekiston uchun kuchli yo‘nalish. Endi buni masshtablash kerak. Energetika va tabiiy resurslar sektorida AI allaqachon ishlab chiqarish, prognoz va texnik xizmatni optimallashtirishda ishlayapti. Keyingi katta qadam — hamkorlikni avtomatlashtirish va ma’lumot almashishni intizomga keltirish.

Agar siz davlat tashkiloti, energetika kompaniyasi yoki yirik pudratchi sifatida 2026-yilda “tizimlararo ishlash”ni tezlatmoqchi bo‘lsangiz, men birinchi pilot sifatida shuni tanlardim: o‘quv tashriflari, inspeksiya aktlari va ichki reglamentlarni yagona AI-qidiruv va topshiriq monitoringi bilan bog‘lash. Natijani 60–90 kunda ko‘rish mumkin.

Sizning tashkilotingizda eng ko‘p vaqtni qaysi “kelishish” jarayoni yeb qo‘yyapti: hujjat almashishmi, ruxsatnoma olishmi, auditmi, yoki HSE bo‘yicha tasdiqlashlarimi?