AI nazorati: raqamli davlat va energetika uchun signal

2026-yildan Oʻzbekistonda “Elektron hukumat” tubdan yangilanadi: 1000+ davlat xizmati, 240 ta ma’lumotlar bazasi, 5000+ funksiyalar va vakolatlar, hamda 100 mingdan ortiq davlat xizmatchilarining vakolatlari bitta yagona platformaga yigʻiladi. Eng ko‘zga tashlanadigan jihat — murojaatlarni taqsimlash va ijro muddatlarini nazorat qilishni sun’iy intellekt (AI) bajaradi.

Prezidentning “AI’ni aldab bo‘lmaydi” degan gapi ko‘pchilikda davlat xizmatlari haqida tasavvurni o‘zgartirdi. Men bu fikrni yanada kengroq ko‘raman: bu faqat “navbatlar kamayadi” yoki “ariza tez ko‘riladi” degani emas. Bu — hisobot, javobgarlik va ma’lumotga asoslangan boshqaruv madaniyatining majburiy standartga aylanishi.

Energetika va tabiiy resurslar sektori uchun esa bu xabar alohida signal: davlatning o‘zi AI asosidagi boshqaruv modeliga o‘tayotgan bo‘lsa, neft-gaz, elektr tarmoqlari va konchilikdagi raqamli transformatsiya ham “xohish” emas, operatsion zaruratga aylanadi.

Yagona raqamli platforma nimani o‘zgartiradi?

Qisqa javob: platforma davlat xizmatlarini “alohida-alohida idoralar” logikasidan “bir oynali, ma’lumotga ulangan jarayonlar” logikasiga o‘tkazadi.

Bugungi muammo tanish: fuqarodan yoki biznesdan ma’lumot so‘raladi, keyin u ma’lumot boshqa idorada borligi ma’lum bo‘ladi; mas’ul ijrochi aniq ko‘rinmaydi; muddatlar cho‘ziladi; natijada ishonch pasayadi. Yangi yondashuvning mohiyati shuki, har bir masala bo‘yicha ijrochi, muddat va resurslar bitta joyda ko‘rinadi.

Bu yerda energetika va resurs boshqaruvi bilan parallel juda aniq: tarmoqda ham eng qimmat narsa — ko‘rinuvchanlik (visibility). Qayerda yo‘qotish bor? Qayerda avariya xavfi oshgan? Qaysi podstansiyada yuklama kritik? Qaysi kon uchastkasida uskunaning holati yomonlashgan? Ko‘rinmaydigan joyda odatda ikki narsa ko‘payadi: xarajat va risk.

“Proaktiv xizmat” nimani anglatadi?

Qisqa javob: fuqarodan “yana bir ariza” kutish o‘rniga, tizim voqeani ko‘rib, xizmatlarni bir zanjirda ishga tushiradi.

Manbada berilgan misol juda amaliy: fuqaro yangi uy qurib, kadastr hujjati uchun murojaat qilsa, platforma suv, elektr va gaz ulash masalalarini ham bir vaqtning o‘zida ko‘rib chiqadi. 2026-yilda shunday proaktiv va kompleks xizmatlar soni 100 taga yetkazilishi aytilgan.

Energetika kompaniyalari uchun bu fikrning “biznes tarjimasi” shunday: mijoz “aloqaga chiqmaguncha” kutish — eskicha yondashuv. To‘g‘ri yo‘l — proaktiv servis:

• “To‘lov kechikyapti” degan signalni ko‘rib, mijozga mos to‘lov rejasi taklif qilish
• Tarmoqqa tushayotgan yuklama o‘sishini oldindan ko‘rib, avariya bo‘lishidan oldin brigadani yo‘naltirish
• Gaz bosimi yoki elektr kuchlanishidagi og‘ishlarni AI bilan erta aniqlab, nosozlikni “katta muammo”ga aylantirmaslik

“AI’ni aldab bo‘lmaydi”: bu iboraning real ma’nosi

Qisqa javob: AI pora olmaydi, charchamaydi va “ko‘rmay qoldim” demaydi, lekin u hamma narsani o‘zi hal qilmaydi — u nazorat intizomini majbur qiladi.

Prezidentning urg‘usi ikki nuqtaga borib taqaladi:

1. Ijro intizomi: murojaat kimga tushdi, qachon ko‘riladi, nima resurs kerak — hammasi iz qoldiradi.
2. Formalizmga qarshi kurash: “hisobot bor, natija yo‘q” uslubi kamayadi, chunki jarayon va natija o‘lchanadi.

Bu yerdagi eng muhim xulosa: AI shaffoflikni kuchaytiradi, chunki jarayonni raqamli iz (digital trace) bilan bog‘laydi. Energetikada ham xuddi shunday. Masalan, yo‘qotishlarni kamaytirish yoki balansni tuzatish bo‘yicha “reja” yetarli emas — o‘lchov, izchillik, audit bo‘lishi kerak.

Menimcha, energetika va konchilikda AI’ni “aldash”ning eng ko‘p uchraydigan ko‘rinishi pora emas — ma’lumot sifati:

• sensor ishlamaydi, lekin “normal” deb yuritiladi
• hisobotda ko‘rsatkich “yumshatib” beriladi
• turli bo‘limlarda bir ko‘rsatkichning turli talqini yuradi

Shu sababli davlat platformasi kabi yirik tizimlardan olinadigan eng katta saboq: AI loyihasi birinchi navbatda data loyihasi.

Davlatning AI modeli energiya kompaniyalariga qanday standart qo‘yadi?

Qisqa javob: davlat AI orqali xizmat va nazoratni markazlashtirsa, xususiy sektor ham tez orada shu darajadagi hisobot, izlenish (traceability) va xizmat sifati talabiga duch keladi.

Yangi platforma test rejimida Namangan va Surxondaryo viloyatlari, Toshkent shahri hamda ularning tuman va mahallalarida sinovdan o‘tkazilishi aytilgan. Sinovga qurilish, adliya, oliy ta’lim va soliq organlari jalb etilishi ham bejiz emas: bu idoralar ma’lumot almashinuvi va ruxsat/ro‘yxat jarayonlari ko‘p bo‘lgan sohalar.

Energetika va tabiiy resurslar sektorida esa xuddi shunday “ko‘p bo‘g‘inli” jarayonlar bor:

• yangi ulanish (texnik shartlar → loyiha → montaj → qabul → hisobga olish)
• texnik ko‘rik va xavfsizlik auditlari
• konlarda ruxsatnomalar va mehnat muhofazasi talablari
• ekologik monitoring va hisobotlar

Davlat xizmatlari proaktivlashsa, kompaniyalardan ham kutiladigan narsa oshadi: “bizga ariza kelsa ko‘ramiz” emas, “tizim signal berganida harakat qilamiz”.

Regulyator bilan ishlash ham o‘zgaradi

Qisqa javob: raqamli platformalar ko‘paygan sari regulyator bilan muloqot “hujjat”dan ko‘ra “ma’lumot oqimi”ga aylanadi.

Masalan, ekologik ko‘rsatkichlar, texnik xavfsizlik, iste’molchi murojaatlari bo‘yicha ma’lumotlar standartlashsa, regulyator ham tezroq tahlil qiladi. Natijada kompaniyalar uchun ikki yo‘l qoladi:

• Data boshqaruvini kuchaytirib, talablarni oldindan bajarish
• Yoki “qo‘lda boshqariladigan” jarayonlar tufayli kechikishlar va risklarni ko‘tarib yurish

Men birinchisini tanlashni maslahat beraman. Chunki ikkinchi yo‘l 2026’dan keyingi boshqaruv muhitida juda qimmatga tushadi.

Energetika va tabiiy resurslarda AI’ni amaliy joriy qilish: 90 kunlik reja

Qisqa javob: kattaroq “platforma” qurishdan oldin, 2–3 ta aniq use case tanlab, data va jarayon intizomini yo‘lga qo‘ying.

Ko‘p kompaniyalar AI’ni “katta transformatsiya” deb ko‘radi va shu yerda xato qiladi. Davlat platformasi ham bosqichma-bosqich qonunchilik va testlar bilan ketayotgani aytildi. Xususiy sektorda ham eng oqilona yo‘l — bosqichli joriy etish.

1) Use case tanlash (1–2 hafta)

Eng tez ROI beradigan yo‘nalishlar:

• Predictive maintenance: nasos, kompressor, turbina, kon uskunalarida nosozlikni oldindan aniqlash
• Yo‘qotishlarni aniqlash: elektr tarmoqlarida texnik/texnik bo‘lmagan yo‘qotishlarni segmentlash
• Xavfsizlik: CCTV va sensorlar orqali PPE (kaska, ko‘zoynak) nazorati, xavfli zonaga kirishni aniqlash
• Murojaatlar triage: call-markaz va onlayn murojaatlarni AI bilan tasniflash, SLA nazorat

2) Data audit va “bitta haqiqat manbai” (3–6 hafta)

• KPI’lar lug‘atini (data dictionary) kelishib oling
• SCADA/EMS, billing, CRM, EAM/CMMS ma’lumotlarini bog‘lash xaritasini chizing
• Eng ko‘p xato chiqadigan 10 ta maydonni topib, tozalash qoidalarini yozing

3) Jarayon nazorati va javobgarlik (6–12 hafta)

Davlat yondashuvidagi eng kuchli fikr — “kim javobgar, qachon, nima resurs bilan”. Shu tamoyilni ichki boshqaruvga ko‘chiring:

• har bir hodisa (avariya, shikoyat, og‘ish) uchun owner tayinlash
• SLA va eskalatsiya zanjiri
• oddiy dashboard: “bugun ochildi / yopildi / kechikdi / takrorlandi”

Bu kichik ko‘rinadi, lekin aynan shunday “mayda” intizom keyin AI’ni ishlatadigan poydevorni yaratadi.

Eng ko‘p beriladigan savollar (qisqa javoblar)

AI nazorati korrupsiyani to‘liq yo‘q qiladimi?

Yo‘q, lekin korrupsiya uchun imkon oynasini keskin toraytiradi. Eng katta ta’sir — jarayon izini qoldirishi va anomaliyalarni ko‘rsatishi.

AI xato qilsa kim javob beradi?

Baribir odamlar. Shu sababli davlat ham “qonunchilik bosqichma-bosqich o‘zgaradi” deyapti. Energetikada ham human-in-the-loop (odam nazorati) modeli kerak.

Qaysi risklar eng real?

Uchtasi: ma’lumot sifati, kiberxavfsizlik, kadrlar yetishmasligi. Bu uchalasini boshidan rejalashtirmasangiz, eng yaxshi algoritm ham foyda bermaydi.

Energetika rahbarlari uchun asosiy xulosa: endi “ko‘rinmay qolish” qiyin bo‘ladi

Davlat boshqaruvida AI’ga tayangan yagona platforma — bu navbatdagi IT loyiha emas. Bu javobgarlik arxitekturasi. Agar 2026-yilda davlat xizmatlari muammolarni proaktiv hal qilishga o‘tsa, energetika va tabiiy resurslar kompaniyalari ham mijoz, regulyator va hamkorlar oldida shunga yaqin standartda ishlashiga to‘g‘ri keladi.

Shu blog seriyamiz — “Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini sun’iy intellekt qanday o‘zgartirmoqda” — doirasida men bitta pozitsiyani qat’iy aytaman: AI strategiyasi hisobotni chiroyli qilish uchun emas, operatsiyani boshqarish uchun kerak. Va operatsiya boshqaruvini data’siz, intizomsiz qilib bo‘lmaydi.

Agar siz energetika, neft-gaz yoki konchilikda ishlasangiz, hozir o‘zingizga bitta savol bering: sizning tashkilotingizda “bitta masala bo‘yicha ijrochi–muddat–resurs” hammasi ko‘rinadigan joy bormi? 2026-yilga borib bu savol “yaxshi bo‘lardi” emas, “shart”ga aylanadi.