AI va shaffof energetika: aktivlarni himoya qilish yo‘li

2026 yil O‘zbekistonda shaffoflik bo‘yicha “katta yil” bo‘lishi kutilyapti: davlat xizmatlari va kommunal to‘lovlar, yoqilg‘i savdosi, avtomobil va ko‘chmas mulk bitimlari kabi katta oqimdagi operatsiyalar bosqichma-bosqich naqd pulsiz shaklga o‘tkazilishi aytildi. Xuddi shu kontekstda yana bir signal yangradi: prezident fuqarolarning mamlakat ichida ham, chet elda ham topgan daromad va aktivlarini “erkin va xavfsiz” ishlatishi uchun institutlar darajasida yechimlar tayyorlashni so‘radi.

Bu gaplar moliya va huquqiy islohotlar haqida. Lekin men buni energetika va tabiiy resurslar sektori uchun ham bevosita masala, deb bilaman. Sababi oddiy: iqtisodiyotdagi eng katta pul oqimlari, eng ko‘p shartnomalar va eng murakkab ta’minot zanjirlari ko‘pincha energiya, yoqilg‘i, konchilik va logistika atrofida aylanadi. Shaffoflik kuchaysa, sektor tezroq modernizatsiya bo‘ladi. Bu jarayonda esa sun’iy intellekt (AI) “qog‘ozdagi” islohotlarni amalda ishlaydigan tizimga aylantirish uchun eng kuchli vositalardan biri.

Quyida prezident tilga olgan yo‘nalishlar (naqd pulsiz hisob-kitoblar, tekshiruvlarda bodikamera, “soya”dan chiqayotgan biznesni qo‘llab-quvvatlash) fonida AI O‘zbekistonda energetika va tabiiy resurslar boshqaruvini qanday aniqroq, xavfsizroq va tejamkorroq qilishi mumkinligi haqida amaliy fikrlarimni beraman.

Islohotlarning markaziy g‘oyasi: ishonchni tiklash

Asosiy nuqta shunday: odamlar va biznes o‘z mablag‘i hamda aktivini legallashtirib, bank tizimi va rasmiy bitimlar orqali yuritishga qo‘rqmasa, kapital iqtisodiyotga kiradi. Bu esa investitsiya, kreditlash, ish o‘rinlari va budjet tushumlari degani.

Prezident nutqida bir nechta aniq indikatorlar ham aytildi:

• “Kuzatilmaydigan” (norasmiy) iqtisodiyot ulushi 45–50% atrofidan 28% gacha tushgani tilga olindi.
• 2026 yildan naqd pulsiz hisob-kitoblar doirasi kengayishi rejalashtirilgani aytildi.
• Keyingi yillarda savdo va xizmatlarda naqd pulsiz to‘lovlar ulushi 75%+ bo‘lishi maqsad qilingan.
• Rasmiy bandlikni 8 mlndan 14 mlnga oshirish ambitsiyasi qayd etildi.

Bu raqamlar energetika uchun nimani anglatadi? Energetika va yoqilg‘i bozorida “soya” qisqargani sari:

• subsidiya va kompensatsiyalar maqsadliroq bo‘ladi;
• yoqilg‘i savdosida “qo‘shib yozish” va “yo‘qotishlar” qisqaradi;
• ta’minot zanjiri bo‘yicha real vaqt monitoringi kuchayadi;
• investor va banklar uchun risklar tushadi.

Bularning hammasi ma’lumot (data)ga bog‘liq. Data esa o‘z-o‘zidan qiymat yaratmaydi. Uni ishlaydigan mexanizmga aylantiradigan narsa — AI va analitika.

Naqd pulsiz iqtisodiyot energetikada nimani o‘zgartiradi?

Naqd pulsiz hisob-kitoblar kengaysa, energetika va resurslarda eng muhim o‘zgarish — iz qoldirish (traceability) kuchayadi. Har bir tranzaksiya, shartnoma, yetkazib berish va iste’mol “raqamli iz”ga ega bo‘ladi.

Yoqilg‘i va energiya savdosida “raqamli iz” qanday foyda beradi?

Yoqilg‘i savdosida (benzin, dizel, gaz) asosiy muammo ko‘pincha narx emas, hajm: qayerda qancha kirdi, qancha sotildi, qancha yo‘qoldi. Naqd pulsiz to‘lovlar va yagona to‘lov identifikatorlari (QR va boshqalar) kengayishi bilan quyidagi imkoniyatlar ochiladi:

• Anomaliyani aniqlash: AI odatiy sotuv hajmi, vaqt, lokatsiya va inventar harakati bo‘yicha “normal model” tuzadi. Keskin chetga chiqish bo‘lsa, tizim signal beradi.
• Yoqilg‘i balansini yopish: kirim-chiqim, ombor, transport va kolonkadagi sensor ma’lumotlari to‘lovlar bilan bog‘lanadi.
• Talab prognozi: bayramlar, mavsum (qishki isitish, yozgi sayohat), haftalik sikl va sanoat yuklamasiga qarab AI talabni oldindan aytadi.

Shaffof to‘lovlar — nazorat emas. Bu resurslarning “qayerga ketayotganini” bilish imkoniyati.

Kommunal to‘lovlar va tarmoq boshqaruvi

Kommunal to‘lovlar naqd pulsiz bo‘lsa, bu faqat kassadagi navbatni kamaytirmaydi. U tarmoq operatsiyasini ham yaxshilaydi:

• Debitorlikni boshqarish: AI to‘lov intizomi bo‘yicha segmentatsiya qiladi, xabarnoma strategiyasini shaxsiylashtiradi.
• Yo‘qotishlarni topish: to‘lovlar, hisoblagich ko‘rsatkichlari va tarmoq yuklamasi mos kelmasa, texnik yoki tijorat yo‘qotish ehtimoli oshadi.
• Energiya tejamkorligi dasturlari: AI qaysi hududda qaysi turdagi iste’mol “og‘ir” ekanini aniqlab, tejamkorlik choralarini aniq yo‘naltiradi.

“Soya” iqtisodiyotini qisqartirish: AI bilan uchta amaliy mexanizm

Prezident 2026 yilda “soya” iqtisodiyotini qisqartirishda jiddiy burilish bo‘lishini aytdi. Menimcha, bu burilish uchta AI yo‘nalishi bilan tezroq va og‘riqsizroq bo‘ladi.

1) Riskka asoslangan nazorat (hamma joyni tekshirish emas)

Energetika va resurslarda tekshiruv ko‘p bo‘lsa, halol o‘yinchilar ham charchaydi, ish sekinlashadi. AI yondashuvi boshqacha: hammani tekshirish o‘rniga, risk yuqori bo‘lgan nuqtalarni tanlash.

Praktik misollar:

• shartnomalardagi narxlarning bozor diapazonidan keskin chetga chiqishi;
• bir xil yetkazib beruvchidan takroriy, g‘alati tuzilgan lotlar;
• transport yo‘nalishi bilan “kirim-chiqim” mos kelmasligi;
• bir hududda iste’mol va to‘lov dinamikasining g‘ayritabiiy tafovuti.

Natija: nazorat “ko‘p” bo‘ladi, lekin maqsadli bo‘ladi.

2) Ta’minot zanjiri bo‘yicha monitoring: kon–ombor–transport–sotuv

Neft-gaz, ko‘mir yoki kon mahsulotlari bo‘ladimi — qiymat yo‘qotishlar odatda zanjirning “o‘rtasida” yashirinadi. AI esa zanjirni birlashtiradi:

• IoT sensorlari (og‘irlik, bosim, oqim, GPS) ma’lumotlari
• ERP va ombor tizimlari
• to‘lovlar va shartnoma ma’lumotlari

Bu uchchov bir joyga tushsa, “qog‘ozda hammasi joyida” degan bahona ishlamaydi.

3) Hujjat va shartnomalarda AI: tezlik + intizom

Ko‘p kompaniyalarda eng katta “tormoz” — hujjat aylanishi. AI yordamida:

• shartnoma bandlaridan riskli joylarni avtomatik ajratish;
• hisob-faktura va dalolatnomalardagi mos kelmasliklarni topish;
• xaridlar bo‘yicha “bitta yetkazib beruvchiga qaramlik”ni ko‘rsatish;
• tender hujjatlaridagi texnik talablar adolatli yozilgan-yozilmaganini tahlil qilish

mumkin.

Bu yerda asosiy shart: modelni “jazolash uchun” emas, tizim intizomini yaxshilash uchun qo‘llash.

Bodikamera talabi: xavfsizlikka AI qo‘shilsa nima bo‘ladi?

17 turdagi tekshiruvlarda bodikameradan foydalanish majburiy bo‘lishi aytildi. Bu korrupsiyaga qarshi chora sifatida ko‘riladi. Energetika va resurslarda bu yana bir muhim yo‘nalishga xizmat qilishi mumkin: mehnat xavfsizligi.

AI bilan videoanalitika quyidagilarni avtomatik kuzatadi:

• PPE (kaska, ko‘zoynak, maxsus kiyim) bor-yo‘qligi
• xavfli zonaga ruxsatsiz kirish
• balandlikda ishlash qoidalariga rioya
• yonuvchan hududlarda noto‘g‘ri harakatlar

Bu “nazorat”dan ko‘ra ko‘proq baxtsiz hodisani oldini olish instrumenti. Konchilik va neft-gazda bitta katta hodisa nafaqat inson hayotiga, balki ishlab chiqarish to‘xtashi va reputatsiyaga ham qimmatga tushadi.

Fuqarolar aktivlari xavfsizligi va resurslar boshqaruvi: bitta mantiq

Prezident fuqarolarning daromad va aktivlarini xavfsiz ishlatishi uchun institutlar darajasida chora ishlab chiqishni so‘radi. Energetika va resurslarda “aktiv” deganda esa:

• quduqlar va konlar
• quvur va tarmoq infratuzilmasi
• elektr stansiyalar
• transport va omborlar
• litsenziyalar, kvotalar va shartnomalar

tushuniladi. Ularning xavfsizligi ham bir xil tamoyilga borib taqaladi: aniqlik, izchillik, kuzatuvchanlik.

AI bu yerda ikki narsani bir vaqtda qiladi:

1. Samaradorlikni oshiradi (yo‘qotish, nosozlik, bekor turish kamayadi).
2. Ishonchni oshiradi (hisobotlar aniq, audit izlari kuchli, talqinlar kamroq).

Men ko‘p joyda shuni ko‘rganman: ishonch oshsa, hatto eng konservativ boshqaruv ham raqamli tizimlarga o‘tishga tayyorroq bo‘ladi.

2026 uchun amaliy yo‘l xaritasi: energetika kompaniyasi nimadan boshlaydi?

Agar siz neft-gaz, energetika ta’minoti, yoqilg‘i savdosi yoki konchilikda ishlasangiz, “AI qilamiz” degan umumiy niyat yetarli emas. Quyidagi 6 qadam real natija beradi.

1. Ma’lumot inventarizatsiyasi: qaysi tizimda qanday data bor (ERP, SCADA, billing, GPS, ombor, HR).
2. Bir dona ustuvor use-case tanlang: masalan, yoqilg‘i balansidagi yo‘qotishlarni topish yoki texnik xizmatni prediktiv qilish.
3. KPI ni oldindan belgilang: 90 kunda nima o‘zgaradi? (yo‘qotish %i, avariya soni, debitorlik kuni, bekor turish soati)
4. Data sifatini tozalang: AI’ning yarmi — data intizomi. Bu zerikarli, lekin majburiy.
5. Pilot → masshtab: bitta hudud/ombor/filialda sinab ko‘ring, keyin yoying.
6. Compliance va audit izlari: model qarorlari tushuntiriladigan bo‘lsin (kimga qachon qanday signal berdi).

“Raqamli iz” bo‘lsa, bahs kamayadi. Bahs kamayganda esa tezlik oshadi.

Qisqa savol-javob (odamlar ko‘p so‘raydiganlar)

AI shaffoflikni oshirsa, hamma narsa nazoratga aylanib ketmaydimi?

Nazorat elementlari bo‘ladi, lekin to‘g‘ri dizayn qilinganda asosiy foyda — jarayonni yaxshilash. Masalan, anomaliya aniqlash “aybdor topish” uchun emas, yo‘qotish manbasini tez topish uchun ishlaydi.

Energetikada AI uchun eng tez ROI qaysi?

Ko‘pincha uchta yo‘nalish tez natija beradi:

• yoqilg‘i va inventar yo‘qotishlarini aniqlash,
• prediktiv texnik xizmat (nosozlikdan oldin ta’mir),
• debitorlik va to‘lov intizomini yaxshilash.

AI joriy etish uchun katta data-markaz shartmi?

Yo‘q. Ko‘p loyiha “katta infratuzilma”dan emas, to‘g‘ri use-case va toza datadan boshlanadi. Keyin asta-sekin arxitektura kattalashadi.

Energetika shaffof bo‘lsa, investor ham, iste’molchi ham yutadi

Prezident ko‘targan mavzu — fuqarolarning aktivlarini erkin va xavfsiz ishlatishi, naqd pulsiz iqtisodiyot va “soya”ni qisqartirish — bir qarashda energetikaga aloqasizdek. Aslida esa bu bir xil zanjirning bo‘lagi: ishonch → shaffoflik → investitsiya → modernizatsiya.

O‘zbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini sun’iy intellekt qanday o‘zgartirmoqda, degan seriyamizda men bitta fikrni doim takrorlayman: AI’ning eng katta qiymati faqat avtomatlashtirishda emas, tizimni adolatli va tushunarli qilishda. 2026 yilda naqd pulsiz hisob-kitoblar kengayishi va tekshiruv intizomi kuchayishi kutilayotgan bir paytda, AI bu jarayonni tezlashtiradi va eng muhimi — amaliy natijaga aylantiradi.

Agar siz kompaniyangizda shaffoflikni kuchaytirish bilan birga ishlab chiqarish samaradorligini ham ko‘tarishni xohlasangiz, bitta savoldan boshlang: qaysi jarayonda “raqamli iz” bor, lekin undan hali hech qanday qaror chiqmayapti? Odatda eng yaxshi AI loyihasi aynan o‘sha joyda yotadi.