AI energetikani tezroq isloh qiladi: 2025 saboqlari

2025-yil yakunlari bo‘yicha Parlament va xalqga yo‘llangan murojaatda bitta fikr aniq eshitildi: yil oson bo‘lmadi, lekin islohotlar to‘xtamaydi. Men bu gapni “siyosiy shior” sifatida emas, balki juda amaliy signal sifatida o‘qiyman: iqtisodiyot o‘sayotgan bo‘lsa, energiya va tabiiy resurslar tizimi ham shuncha tez, shuncha aniq ishlashi shart.

Raqamlar ham shuni ko‘rsatadi. 2025-yilda O‘zbekiston YAIM ilk bor 145 mlrd dollardan oshdi, eksport **23%**ga o‘sib 33,4 mlrd dollarga yetdi, oltin-valyuta zaxiralari 60 mlrd dollardan yuqoriga chiqdi, jalb qilingan investitsiyalar 43,1 mlrd dollar bo‘ldi. Energetika bo‘yicha esa: elektr ishlab chiqarish 85 mlrd kVt·soatga yetdi (2016-yilda 60 mlrd kVt·soat edi).

Bu dinamika bir narsani talab qiladi: energiya, suv va qazib olish zanjiri raqamli boshqaruvga o‘tmasa, o‘sish qimmatga tushadi — yo‘qotishlar, avariyalar, “qo‘lda boshqarish” va noto‘g‘ri rejalash tufayli. Shu yerda sun’iy intellekt (AI) “chiroyli trend” emas, islohotlarning tezligini ushlab turadigan operatsion mexanizmga aylanadi.

Islohotlar energiya tizimiga bitta talab qo‘yadi: aniqlik

Islohotlar haqida gap ketganda ko‘p odam “qonun”, “institut”, “byudjet”ni o‘ylaydi. Energetika va tabiiy resurslarda esa islohotning kundalik o‘lchovi boshqacha: tarmoq yo‘qotishlari, avariya soni, ta’minot uzilishi, ishlab chiqarish tannarxi, suv sarfi va prognoz aniqligi.

2025-yil murakkab bo‘lgani alohida urg‘ulandi: global logistika uzilishlari, xomashyo va moliyaviy resurslar narxining oshishi, xavfsizlik risklari. Bu sharoitda energetika kompaniyalari uchun “xatoga joy” kamayadi. Demak, qarorlar:

• tezroq,
• ko‘proq ma’lumotga tayangan,
• va inson xatosini kamaytiradigan bo‘lishi kerak.

AI aynan shu uchta muammoni bir paketda yechadi.

AI nimani “aniq” qiladi?

AI’ni energetikada amaliy ishlatishning eng foydali tomoni — u boshqaruvni “sezgi”dan “o‘lchov”ga olib keladi:

1. Talab prognozi: qaysi hududda qachon pik bo‘lishini aniqroq aytadi.
2. Ishlab chiqarish rejalash: issiqlik, quyosh, shamol va import/eksport balansini optimallashtiradi.
3. Texnik xizmat: “buzilgandan keyin” emas, “buzilishdan oldin” ta’mirlashga o‘tkazadi.

Bu narsalar oddiy ko‘rinadi. Lekin ular yig‘ilib, energiya tizimining “asabi”ni o‘zgartiradi.

85 mlrd kVt·soat: AI bilan yo‘qotishlar va uzilishlarni pasaytirish yo‘li

Elektr ishlab chiqarish hajmi 85 mlrd kVt·soatga chiqqani — katta ko‘rsatkich. Lekin energetikada katta raqamlar bilan birga doim bitta savol turadi: shu energiyaning qancha qismi iste’molchiga sifatli yetib boryapti?

Menimcha, 2026–2027 uchun eng tez qaytadigan (ROI tez) AI yo‘nalishlari quyidagilar:

Aqlli tarmoq (smart grid): yo‘qotishlarni amalda kamaytirish

AI asosidagi smart grid ikki ishni yaxshi qiladi: anomaliyani topadi va yuklamani qayta taqsimlaydi.

• Noqonuniy ulanishlar va texnik yo‘qotishlar: iste’mol profilidagi “g‘alati” o‘zgarishlarni model darhol ko‘radi.
• Transformator va liniya yuklamasi: qizib ketish yoki haddan tashqari yuklama bo‘lsa, tizim avariya bo‘lishidan oldin ogohlantiradi.

Natija shunchaki “raqam” emas. Natija — qishda uzilishlar kamayadi, yozda konditsionerlar davrida tarmoq “yiqilib” qolmaydi.

Predictive maintenance: avariya emas, reja

Energetikada eng qimmat narsa — favqulodda to‘xtash. AI sensordan kelayotgan tebranish, temperatura, tok kuchi kabi signallarni birlashtirib:

• podstansiya uskunasining nosozlik ehtimolini baholaydi;
• qaysi detal “riskli” ekanini ajratadi;
• brigadani qaysi hududga birinchi yuborishni tavsiya qiladi.

Bu yondashuv odatda tez boshlanadi: avval 1–2 hududda pilot, keyin butun tarmoqqa.

Suv ta’minoti va resurs boshqaruvi: AI faqat elektr emas

Murojaatda suv bo‘yicha ham aniq raqamlar bor: 2025-yilda ichimlik suvi ilk bor 715 ming xonadonga yetib borgan, qariyb 2,3 mln aholi suv ta’minotida yaxshilanishni his qilgan. Sug‘orish suvi ham “og‘ir” hududlarda 470 ming xonadongacha kengaygan.

Bu yerda muammo oddiy: infratuzilma kengaygani sari nazorat va hisob murakkablashadi. AI’ning kuchli taraflari suvda ham juda amaliy:

Oqishlarni topish: “yer ostidagi yo‘qotish”ni ko‘rish

Suv tarmog‘ida eng katta dard — ko‘zga ko‘rinmaydigan oqish. AI quyidagilar bilan ishlaydi:

• bosim sensorlari,
• akustik datchiklar,
• iste’mol hisoblagichlari,
• GIS xaritalar.

Model qaysi segmentda oqish bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Brigada “butun mahallani kovlash” o‘rniga aniq nuqtaga boradi.

Sug‘orishda AI: suv sarfini nazorat qilish

Sun’iy intellekt, masofaviy zondlash va ob-havo ma’lumotlari bilan birlashganda:

• ekin ehtiyojiga mos sug‘orish grafigini taklif qiladi,
• suv berishdagi “ortiqcha”ni qisqartiradi,
• suv talash bo‘ladigan mavsumlarda adolatli taqsimot uchun dalil beradi.

Bu tabiiy resurslarni boshqarishdagi islohotlarning eng “yerga yaqin” ko‘rinishi.

Konchilik va neft-gazda AI: xavfsizlik va tannarx masalasi

O‘zbekistonning tabiiy resurslar sektori (konchilik, neft-gaz, geologiya) katta investitsiya va katta risklar bilan ishlaydi. Shu sabab AI’ni bu yerda uch yo‘nalishda ko‘rish kerak: xavfsizlik, unumdorlik, tannarx.

Xavfsizlik: hodisani kutish emas

Kompyuter ko‘rishi (computer vision) kameralar oqimidan foydalanib:

• shaxsiy himoya vositalari (kaska, ko‘zoynak, jilet) taqilgan-taqilmaganini;
• xavfli zonaga kirishni;
• texnika va odam masofasini

real vaqt rejimida aniqlaydi. Bu “inspektor yetib kelguncha” emas, hodisa sodir bo‘lishidan oldin ishlaydi.

Qazib olish samaradorligi: geologik modelni tez yangilash

Geologik ma’lumotlar ko‘p, lekin tartibsiz bo‘lishi mumkin: yadro namunalari, seysmik, laboratoriya natijalari, tarixiy qazish ma’lumotlari. AI bu ma’lumotlarni birlashtirib:

• ruda tanasini aniqroq segmentlaydi,
• qazish ketma-ketligini yaxshilaydi,
• boyitish fabrikasida rudaning sifat o‘zgarishiga moslashadi.

Tannarx pasayishi ko‘pincha “bitta katta loyiha”dan emas, o‘nlab kichik optimizatsiyalardan yig‘iladi.

AI islohotlarga qanday “ko‘prik” bo‘ladi? Uchta amaliy ssenariy

Prezident “qanday bo‘lmasin islohotlar davom etadi” dedi. Men energiya va tabiiy resurslar rahbarlari uchun bu gapni uch ssenariyga tarjima qilaman.

1) Ishlab chiqarishni optimallashtirish — investitsiyani himoya qilish

2025-yilda investitsiyalar 43,1 mlrd dollar bo‘lgan bo‘lsa, infratuzilmadan maksimal foyda olish shart. AI bu yerda:

• uskunaning ishlash koeffitsientini (availability) oshiradi,
• rejalashtirilmagan to‘xtashlarni qisqartiradi,
• yoqilg‘i sarfini nazorat qiladi.

2) Avtomatlashtirish — kadrlar yetishmovchiligi va inson xatosiga javob

Energetika va konchilikda malakali muhandis, dispetcher, texnik brigada rahbari “tez ko‘payib qolmaydi”. AI esa:

• dispetcherga qaror variantlarini beradi,
• navbatchi muhandis uchun “erta ogohlantirish” yaratadi,
• nazoratni standartlashtiradi.

Bu odamlarni almashtirish emas. Bu odamning xatosini qimmatga tushmaydigan qilish.

3) Innovatsiya portfeli — pilotlardan tizimga

Ko‘p tashkilotlarda AI pilotlari bor, lekin sanoat miqyosiga chiqmaydi. Sabab odatda texnik emas, boshqaruv: ma’lumot sifati, KPI, egalik, kiberxavfsizlik.

AI’ni islohotlarning “qismi”ga aylantirish uchun quyidagi tartib ishlaydi:

1. 1–2 yuqori ta’sirli use-case tanlang (yo‘qotish, avariya, prognoz).
2. Ma’lumotlar ro‘yxatini tuzing: qaysi sensor, qaysi SCADA, qaysi hisoblagich.
3. KPI’ni oldindan kelishib oling: masalan, uzilish davomiyligi, yo‘qotish foizi, texnik xizmat xarajati.
4. 90 kunlik pilot qiling, keyin scale.

Ko‘p so‘raladigan savollar (amaliy javoblar)

AI joriy qilish uchun avval hamma joyni raqamlashtirish shartmi?

Yo‘q. Eng foydali yondashuv — qisman raqamlashtirilgan joydan boshlash: podstansiyalar, katta iste’molchilar, suv tarmog‘ining eng ko‘p avariya beradigan segmentlari.

AI loyihalarida eng katta xato nima?

Eng katta xato — modelni “yakuniy mahsulot” deb o‘ylash. Asl mahsulot: model + ma’lumot oqimi + operatsion jarayon + javobgar rol.

Energetikada AI xavfsizmi?

Ha, agar kiberxavfsizlik va segmentatsiya to‘g‘ri qilinsa. AI tizimi dispetcherlik boshqaruviga “to‘g‘ridan-to‘g‘ri buyruq” bermasdan, avval tavsiya rejimida ishlashi ham ko‘p joyda yaxshi start bo‘ladi.

2026 uchun aniq next-step: “AI tayyorgarlik” auditi

Dekabr oxiri — ko‘pchilik reja va byudjetni yopadigan payt. Shuning uchun hozir eng to‘g‘ri qadam: AI tayyorgarlik auditi.

U 2–4 hafta ichida quyidagi savollarga javob beradi:

• Qaysi yo‘nalishda eng tez natija bor: tarmoq yo‘qotishimi, avariyami, prognozmi, suv oqishimi?
• Qaysi ma’lumotlar bor, qaysilari yo‘q, sifati qanday?
• Qaysi KPI rahbariyat uchun “haqiqiy” va o‘lchanadigan?
• Qaysi risklar (kiberxavfsizlik, integratsiya, kadr) birinchi bo‘lib yopilishi kerak?

Islohotlar davom etadi, bu aniq. Savol boshqa: energetika va tabiiy resurslar sektori bu tezlikka yetadimi? Menimcha, yetadi — agar AI’ni PR loyihasi sifatida emas, ishlab chiqarish intizomi sifatida ko‘rsak.

Sizning tashkilotingizda AI eng tez qayerda natija beradi: elektr tarmog‘idami, suv tarmog‘idami yoki konchilikdagi xavfsizlikdami?