Ochiqlik siyosati: Energetikada SI uchun signal

26-dekabr kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev “Oʻzbekiston hech qachon ochiqlik siyosatidan chekinmaydi” deb qat’iy bayon qildi va soʻz hamda matbuot erkinligini ustuvor vazifa sifatida yana bir bor ta’kidladi. Siyosiy bayonot sifatida bu muhim. Lekin men buni energetika va tabiiy resurslar sektori uchun yana bir narsaning signali deb ham koʻraman: ma’lumotga tayanadigan boshqaruv va manfaatdor tomonlar bilan doimiy muloqot endi “qoʻshimcha ish” emas, asosiy ishlab chiqarish intizomiga aylanayapti.

Bu post “Oʻzbekistonda Energetika va Tabiiy Resurslar Sektorini Sun’iy Intellekt Qanday Oʻzgartirmoqda” seriyamizning mantiqiy davomidir. Seriyada odatda quduqdan tortib dispetcherlikgacha bo‘lgan texnologik jarayonlar haqida gaplashamiz. Bugun esa boshqacha burchak: ochiqlik siyosati va SI (sun’iy intellekt) amaliyoti bir-birini qanday kuchaytiradi, va neft-gaz, konchilik hamda energetika kompaniyalari bundan qanday foyda oladi.

Ochiqlik siyosati SI uchun nimani anglatadi?

Ochiqlik siyosati SI’ni “tezroq joriy qilish” shiori emas. U SI’ning ishlashi uchun zarur bo‘lgan uchta shartni mustahkamlaydi: ishonch, shaffof jarayon, hisobot berish madaniyati.

Prezident soʻz erkinligi va matbuot erkinligi ustuvorligini aytar ekan, amalda jamiyat va biznes uchun shunday signal beradi: qarorlar, rejalashtirish va natijalar haqida gapirish, savol berish, tanqidni eshitish — tizimning bir qismi.

Energetika va tabiiy resurslarda esa SI ikki sababga ko‘ra aynan shuni talab qiladi:

• SI ma’lumotdan “oziqlanadi”. Ma’lumot sifati, manbasi, izohi va o‘lchov metodikasi aniq bo‘lmasa, algoritm “aqlli” bo‘lib qolmaydi.
• SI qaror qabul qilish tezligini oshiradi. Tez qaror — tez xato riski ham degani. Shuning uchun tekshiruv, audit izi (audit trail), shaffof KPI va mas’uliyat zonalari kerak.

Qisqa qilib aytganda: ochiqlik siyosati SI’ning institutsional poydevorini qalinlashtiradi. Texnologiya o‘zi yetmaydi.

Fuqarolik jamiyati va manfaatdor tomonlar: SI yordamida aloqani kuchaytirish

Prezident fuqarolik jamiyati institutlari islohotlar samaradorligida muhim rol o‘ynashini alohida urg‘uladi. Bu gap energetika kompaniyalari uchun juda amaliy ma’noga ega: jamoatchilik bilan ishlash (public relations emas, real muloqot) endi ishlab chiqarish risklari qatorida turadi.

Energetika kompaniyalari uchun “manfaatdor tomonlar xaritasi” ancha keng

Neft-gaz va konchilikda manfaatdor tomonlar faqat regulator yoki investor emas:

• mahalliy aholi va mahalla tuzilmalari
• ekologik NNTlar va tadqiqotchi guruhlar
• pudratchilar va ta’minot zanjiri
• mehnat xavfsizligi bo‘yicha organlar
• OAV va blogerlar

Bu guruhlarning savollari ko‘pincha bir xil: havoga chiqindi qancha, suv sarfi qanday, avariya risklari qanday boshqarilyapti, kompensatsiya va ijtimoiy loyihalar qanday taqsimlanyapti.

SI bu yerda nimani “avtomatlashtiradi”?

SI’ni faqat geologiya yoki prediktiv texnik xizmat (predictive maintenance) bilan bog‘lash odatiy. Ammo ochiqlik kun tartibida SI’ning boshqa ishlatilishi juda tez qiymat beradi:

1. Murojaatlar tahlili va yo‘naltirish: call-markaz, telegram bot, email va qabulxona orqali kelgan murojaatlarni mavzu bo‘yicha ajratish, tezkor javob yo‘lini belgilash.
2. Reputatsiya riskini erta aniqlash: ochiq manbalardan signal yig‘ib, “qaysi hududda, qaysi masala bo‘yicha norozilik kuchaymoqda” degan savolga javob berish.
3. Hisobotlarning o‘qilishini oshirish: murakkab texnik hisobotlarni oddiy tilda izohlovchi qisqa xulosalar, vizual “dashbord”lar, savol-javob formatida tushuntirish.

Men ko‘p loyihalarda shuni ko‘rganman: kompaniya “hammasi joyida” deb o‘ylaydi, lekin shikoyatlar matnini tizimli tahlil qilsangiz, bir xil muammo qayta-qayta chiqaveradi — masalan, chang, yuk mashinalari shovqini, yoki suv bosimi. SI bu signallarni “ovozli” qiladi.

Xalqaro hamkorlik kontekstida SI: standartlar, audit va “ma’lumot tilining” mosligi

Ochiqlik siyosati xalqaro hamkorlikni kengaytirish uchun qulay fon yaratadi. Energetika va tabiiy resurslarda esa hamkorlikning bahosi ko‘pincha bitta savolga borib taqaladi: sizning ma’lumotlaringizga ishonsa bo‘ladimi?

Hamkorlar nimani kutadi?

Xalqaro investorlar, texnologik hamkorlar va banklar odatda quyidagilarni ko‘rishni xohlaydi:

• KPI va texnik ko‘rsatkichlarning izchil metodikasi
• ESG metrikalar (emissiya, suv, chiqindi, xavfsizlik) bo‘yicha tekshiriladigan jarayon
• axborot xavfsizligi va ma’lumotga kirish siyosati
• ichki audit va incident management

Bu yerda SI ikkita yo‘nalishda yordam beradi:

• Data governance: ma’lumot lug‘ati, atributlar, o‘lchov birliklari, sensor kalibrovkasi, versiyalashni tartibga solish.
• Compliance automation: talablar ro‘yxatini (masalan, ichki standartlar) nazorat qilish, chetlanishlarni aniqlash va mas’ulga biriktirish.

Bu “qog‘ozbozlik” emas. Aynan shunday tartib SI modelining aniqligini oshiradi. Model noto‘g‘ri ma’lumot bilan ishlasa, hatto eng zo‘r data scientist ham yordam berolmaydi.

Qisqa amaliy misol: metan yo‘qotishlari va hisobot

Neft-gazda metan yo‘qotishlarini kamaytirish bo‘yicha ko‘p gapiriladi. SI quyidagicha qiymat beradi:

• sensorlar va inspeksiya ma’lumotlarini birlashtirish
• anomal oqim yoki bosimdan “leak” ehtimolini taxmin qilish
• brigadani optimal yo‘nalish bo‘yicha yuborish
• bajarilgan ishni foto/video va dalolatnoma bilan “audit izi”da saqlash

Natija ikki tomonlama: ishlab chiqarish yo‘qotishlari kamayadi va tashqi hisobotlar ishonchliroq bo‘ladi. Ochiqlik siyosati shunday amaliyotlarni normal holga aylantiradi.

Davlat buyurtmalari va raqamlashtirish: sanoat uchun parallel dars

RSS matnida yana bir muhim detail bor: fuqarolik jamiyati institutlariga beriladigan ijtimoiy buyurtmalar tizimi raqamlashtirilishi, moliyalashtirish hajmi 2 baravar oshirilishi aytildi, shuningdek 5 yillik strategiya ishlab chiqilishi rejalashtirilmoqda.

Bu energetika kompaniyalari uchun “parallel dars”:

• raqamlashtirish shaffoflikni talab qiladi (kimga, nima uchun, qanday natija bilan)
• strategiya KPI va monitoringni talab qiladi
• moliyalashtirish oshishi esa nazorat kuchayishini bildiradi

Xuddi shunday mantiq sanoatda ham ishlaydi. Agar siz SI’ga budjet ajratsangiz, ertaga rahbariyat bitta savol beradi: qanday o‘lchaymiz?

SI loyihalarida eng ko‘p uchraydigan xato

Ko‘p kompaniyalar SI’ni “pilot”da chiroyli ko‘rsatadi, keyin ishlab chiqarishga olib chiqa olmaydi. Sabab odatda texnik emas:

• ma’lumot egaligi (kim mas’ul?) noaniq
• OT/IT integratsiya rejasi yo‘q
• xavfsizlik talablari kech esga olinadi
• foyda KPI’lari (tejalgan vaqt, kamaygan to‘xtash, yo‘qotish) kelishilmagan

Ochiqlik va hisobdorlik kun tartibi kuchaysa, bunday “pilot teatr” uzoq yashamaydi. Bu yaxshi yangilik.

Energetika va tabiiy resurslarda SI’ni joriy qilish uchun 5 amaliy qadam

Bu bo‘limni ataylab amaliy qilaman — 2026 rejalari tuzilayotgan paytda aynan shu narsa kerak bo‘ladi.

1. Bitta muammoni tanlang, “hammasini SI qilamiz” demang. Masalan: kompressor stansiyada to‘xtashlarni 15% kamaytirish yoki konveyer nosozligini erta aniqlash.
2. Ma’lumot inventarizatsiyasi qiling. Qaysi sensorlar bor, kalibrovka qachon, tarixiy arxiv qayerda, data gaplar (bo‘shliq) qayerda.
3. Modeldan oldin jarayonni tartibga soling. Incidentlarni qayd etish, xizmat ko‘rsatish jurnali, ehtiyot qismlar harakati — bular SI’ning tayanchi.
4. Manfaatdor tomonlar uchun “tushunarli” hisobot formatini yarating. Texnik va jamoatchilik tili orasida tarjimon bo‘ling: grafik, qisqa xulosa, KPI.
5. Axborot xavfsizligini boshida qo‘shing. OT segment, kirish huquqi, loglar, modelga kim tuzatish kiritadi — hammasi oldindan.

Snippet uchun bitta jumla: “Energetikada SI muvaffaqiyati algoritm emas, ma’lumot va hisobdorlik intizomidan boshlanadi.”

“Ochiqlik” SI davrida qayerda sinovdan o‘tadi?

Amaliy savol: ochiqlik siyosati kuchayganda energetika kompaniyasi qayerda eng ko‘p sinovdan o‘tadi? Menimcha, uch joyda:

1) Avariya va incident kommunikatsiyasi

Tezkor, faktlarga asoslangan, keyin tekshiruv natijasi bilan yangilanadigan kommunikatsiya bo‘lmasa, bo‘shliqni mish-mish to‘ldiradi. SI bu yerda incident timeline’ni avtomatik yig‘ish, loglarni tahlil qilish va rasmiy bayonot uchun faktlarni tayyorlashda yordam beradi.

2) Ekologik monitoring

Sensorlar ko‘payadi, data oqimi oshadi. SI anomaliyani ko‘rsatadi, lekin model xulosasi tushuntiriladigan bo‘lishi kerak (explainable AI). “Nega shunday dedi?” degan savolga javob bo‘lmasa, ishonch yo‘q.

3) Ijtimoiy loyihalar va mahalliy qiymat

Mahalliy bandlik, ta’lim, infratuzilma kabi yo‘nalishlarda natijani o‘lchash talab qilinadi. SI loyiha portfelini baholash, so‘rovlar tahlili, ehtiyoj xaritasini tuzishda real yordam beradi.

Seriyamiz kontekstida: texnologiya + ochiqlik = tezroq ishlab chiqarish intizomi

Bu seriyada biz SI’ni ko‘pincha quyidagi yo‘nalishlarda ko‘ramiz: prediktiv ta’mirlash, geologik modellashtirish, ishlab chiqarishni optimallashtirish, xavfsizlik. Ochiqlik siyosati esa shu texnologik yo‘nalishlarni “yopiq laboratoriya”dan chiqarib, tashkilotning kundalik boshqaruviga olib kiradi.

Menimcha, aynan shu yerda Oʻzbekistonning energiya va tabiiy resurslar sektori yutadi: SI natijasi rahbariyat panelida qolmaydi, u muloqot, audit, hamkorlik va ishonch tizimiga ulanadi.

Agar siz neft-gaz, konchilik yoki elektr energetikada qaror qabul qiluvchi bo‘lsangiz, 2026 yil uchun eng to‘g‘ri savol shunday: SI’ni qayerga qo‘yamiz emas, qaysi ma’lumot va muloqot jarayonlarini SI’ga tayyorlaymiz?

Agar xohlasangiz, keyingi postda bitta aniq “use case”ni — masalan, konchilikda xavfsizlik kameralaridan SI orqali xavfli xatti-harakatlarni aniqlash yoki gaz taqsimotida yo‘qotishlarni topish — Oʻzbekiston sharoitiga mos KPI, data roʻyxati va joriy etish rejasi bilan “parchalab” beraman. Sizning kompaniyangiz uchun qaysi use case hozir eng og‘riqli?