AI energiya va konchilikda investitsiyani tezlashtiradi

2026 yil uchun $50 mlrd investitsiya maqsadi va kelgusi 5 yilda $180 mlrd jalb qilish rejasi — shunchaki katta raqamlar emas. Bu Oʻzbekiston uchun bitta savolni juda keskin qoʻyadi: bu pul qayerga, qanday samaradorlik bilan va qaysi texnologiyalar hisobiga ishlaydi?

Menimcha, javobning markazida sun’iy intellekt (AI) turadi. Chunki davlat darajasida “har bir dollar” energiya, suv, yer va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishi kerakligi aytilayotgan boʻlsa, buni amalda oʻlchab, boshqarib, doimiy yaxshilab boradigan eng kuchli vosita — ma’lumotlar va AI.

Bu post “Oʻzbekistonda Energetika va Tabiiy Resurslar Sektorini Sun’iy Intellekt Qanday Oʻzgartirmoqda” turkumining davomi. Bu safar gap AI’ni “trend” sifatida emas, balki investitsiya jalb qilish sharti sifatida ko‘rish haqida.

Investitsiya maqsadi: pul emas, unumdorlik poygasi

Oʻzbekiston 2026 yilda iqtisodiyotni “texnologik va innovatsion o‘sish modeli”ga oʻtkazishni rejalashtiryapti. Prezident nutqidagi eng amaliy signal shu: investor faqat kapital emas, texnologiya va kompetensiya ham olib kelishi kerak.

Bu yondashuv energetika va tabiiy resurslar sektorida ayniqsa toʻgʻri ishlaydi. Nega?

• Energetikada yoʻqotishlar, avariyalar, notoʻgʻri prognozlar juda qimmat turadi.
• Konchilikda texnika toʻxtashi (downtime), xavfsizlik hodisalari, past qayta ishlash samaradorligi rentabellikni “yeydi”.
• Suv va yer resurslaridan foydalanishdagi noaniqliklar (o‘lchov, monitoring, audit) investor uchun risk.

AI investor uchun bir narsani aniq qiladi: riskni hisoblash mumkin bo‘ladi. Hisoblanadigan risk esa — boshqariladigan risk.

“Har bir dollar” talabi AI’ga nega olib keladi?

Agar siz energiya tejamkorligini oshirmoqchi bo‘lsangiz, avval energiya qayerda yo‘qolayotganini bilishingiz kerak. Agar suvni tejamoqchi bo‘lsangiz, iste’mol profili, sizib chiqishlar va nasoslar rejimini real vaqt rejimida ko‘rishingiz kerak. Bu esa:

1. sensorlar (IoT),
2. ma’lumotlar platformasi,
3. AI asosidagi tahlil va prognoz

uchligini talab qiladi.

Qisqa qilib aytganda: AI — resurs samaradorligini “hisobot”dan “boshqaruv”ga aylantiradi.

Energetikada AI: yoʻqotishlar va avariyalarni pulga aylantirmaslik

Energetika tizimida AI’ning eng tez qaytadigan (ROI) yoʻnalishi — prognoz va optimallashtirish. Bu katta CAPEX talab qilmaydi; ko‘pincha mavjud SCADA/EMS/DMS ma’lumotlari ham start uchun yetadi.

1) Talab prognozi va generatsiyani rejalashtirish

Elektr talabini soatbay aniqroq prognoz qilish:

• qimmat “pik” ishlab chiqarishni kamaytiradi,
• yoqilg‘i sarfini optimallashtiradi,
• tarmoq barqarorligini oshiradi.

Qishda (dekabr–fevral) pik yuklama muammosi kuchayadi. 2025 yil oxiri bo‘layotgan bir paytda 2026 yil qishiga tayyorgarlik uchun AI asosidagi prognozlash va dispetcherlik qarorlarini qo‘llab-quvvatlash tizimi “tez yutadigan” loyihalardan.

2) Tarmoqdagi texnik yoʻqotishlar va noqonuniy ulanishlar

AI anomaliya aniqlash (anomaly detection) orqali:

• hisoblagichdagi noodatiy iste’mol profilini,
• transformator yuklama nomutanosibligini,
• tarmoq uchastkasida “kutilmagan” yoʻqotishlarni

tez topadi.

Bu yerda investor ko‘radigan narsa oddiy: pul oqimi. Tarmoq yoʻqotishlari kamayishi — daromadni “qog‘ozda” emas, kassada ko‘rsatadi.

3) Prediktiv servis: avariya emas, reja bo‘yicha ta’mir

Gaz turbinalari, nasoslar, kompressorlar, transformatorlar — bularning barchasi vibro, temperatura, tok/voltaj signallari orqali “kasallik”ni oldindan bildiradi. AI shu signallarni o‘qib:

• qachon detal ishdan chiqishini,
• qaysi agregatda risk yuqoriligini,
• qaysi brigada qachon chiqishini

rejalashtiradi.

Natija: to‘xtab qolish kamayadi, ehtiyot qismlar zaxirasi aqlli boshqariladi, xavfsizlik oshadi.

Konchilik va metallurgiyada AI: 175 tonna oltin maqsadi uchun “raqamli kon” shart

Maqsadlar juda konkret: 2030 yilga borib oltin ishlab chiqarishni 175 tonnaga yetkazish, Navoiyda ruda qazib olish va qayta ishlash quvvatlarini oshirish, Muruntau va kumush konlari bosqichlari, Almalykda katta metallurgiya kompleksi.

Bunday katta ishlab chiqarish rejalarida AI’ning roli “qiziqarli tajriba” emas. Bu ishlab chiqarish intizomi.

1) Ruda sifatini tez baholash va boyitishni optimallashtirish

Konchilikda eng og‘riqli masalalardan biri — ruda tarkibi o‘zgaruvchanligi. Agar siz boyitish fabrikasiga noto‘g‘ri “mix” bersangiz:

• reagent sarfi oshadi,
• energiya ko‘proq ketadi,
• chiqindidagi metall yo‘qotilishi ortadi.

AI geologik model, laboratoriya natijalari, onlayn analizatorlar va tarixiy partiya ma’lumotlarini birlashtirib, feed-forward boshqaruvni beradi: “qaysi blokdan qancha qazib olamiz, qaysi liniyaga yuboramiz”.

2) Avtopark va marshrut optimallashtirish

Ekskavator–samossval siklida 5–10% samaradorlik o‘sishi ko‘pincha:

• navbatlarni kamaytirish,
• ortiqcha bo‘sh yurishni qisqartirish,
• yoqilg‘i sarfini pasaytirish

hisobiga keladi. AI real vaqt koordinatalari va yuk holatini olib, dispetcherga “qaysi samossval qayerga” degan qarorni avtomatlashtiradi.

3) Xavfsizlik: hodisa sodir bo‘lgandan keyin emas

Kompyuter ko‘rishi (computer vision) orqali:

• PPE (kaska, ko‘zoynak)ga rioya,
• xavfli zonaga kirish,
• transport yo‘laklaridagi xavfli yaqinlashuv

aniqlanadi. Bu investorning ESG talablariga ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob beradi: xavfsizlik KPI’lari raqamli va auditga tayyor bo‘ladi.

“Yagona oyna” platformasi: AI uchun ham signal

Davlat investorlarga yer ajratish, kategoriya o‘zgartirish, ruxsatnomalar, infratuzilmaga ulanish bo‘yicha elektron “yagona oyna” platformasini yo‘lga qo‘yishini aytyapti.

Bu yangilikning AI bilan bog‘liq “yashirin” foydasi bor: raqamli jarayonlar ko‘paygan sari standartlashtirilgan ma’lumot paydo bo‘ladi. Standart ma’lumot bo‘lsa, quyidagilar tezlashadi:

• loyiha monitoringi (schedule/cost),
• energiya va suv iste’moli auditi,
• ruxsat jarayonlarida risk skoring,
• korrupsiya va kechikishlarni anomaliya sifatida ko‘rish.

Men ko‘p loyihalarda shuni ko‘rganman: AI’dan ko‘ra avval data intizomi yutadi. “Yagona oyna” — data intizomiga turtki.

2026 uchun amaliy yo‘l xaritasi: investor ko‘radigan 6 ta AI use-case

Agar siz energetika yoki konchilik kompaniyasi bo‘lsangiz va 2026 yildagi investitsiya oqimidan ulush olishni xohlasangiz, men quyidagi ketma-ketlikni tanlardim. Ular tez natija beradi va “kengaytirsa bo‘ladigan” arxitektura yaratadi.

1. Energiya monitoringi + AI anomaliya (zavod/kon/kompressor stansiyasi darajasida)
2. Prediktiv servis (eng qimmat 20 ta aktivdan boshlang)
3. Ishlab chiqarish rejalashtirishda AI prognoz (talab, xomashyo, logistika)
4. Boyitish/eritish jarayonida AI optimallashtirish (metall yo‘qotilishini kamaytirish)
5. Xavfsizlik uchun computer vision (PPE va xavfli zona)
6. ESG va resurs samaradorligi uchun avtomatik hisobot (auditor va investor uchun)

Tez-tez beriladigan savol: “AI’ni qayerdan boshlash kerak?”

Javob oddiy: ma’lumot bor joydan. Dastlab “hammasini raqamlashtiramiz” deb katta platforma qurishga tushib ketmang. 8–12 haftalik pilot tanlang, KPI’ni oldindan yozib qo‘ying (masalan, downtime soatlari, yoqilg‘i sarfi, tarmoq yo‘qotishi). Keyin kengaytiring.

Kadrlar masalasi: texnologiya emas, odat

Prezident nutqida xodimlarni yangi texnologiyalarga o‘qitish alohida urg‘u bilan aytildi. Bu bejiz emas. AI loyihalari ko‘pincha “model” emas, operatsion odatlar sabab to‘xtaydi:

• brigada ma’lumot kiritmaydi,
• sensor ishlamay qoladi,
• KPI “bonus”ga ulangan emas,
• IT va ishlab chiqarish bir-birini tushunmaydi.

Shuning uchun AI joriy etishda eng kuchli kombinatsiya: OT (operatsion texnologiyalar) + IT + ishlab chiqarish rahbariyati.

Investitsiya, eksport va AI: bitta zanjir

2026 yilda eksportni $40 mlrdga yetkazish, tayyor va yarim tayyor mahsulot ulushini 55%+ qilish maqsadi qo‘yilyapti. Bu yerda AI yana paydo bo‘ladi.

Tayyor mahsulot ulushi oshishi uchun:

• sifat barqaror bo‘lishi kerak,
• tannarx nazorat qilinishi kerak,
• energiya sarfi prognoz qilinishi kerak,
• ishlab chiqarish uzluksiz ishlashi kerak.

Bularning hammasi AI’ning “ish joyi”. Eksport bozorida eng yomon narsa — partiya sifati o‘zgarib ketishi yoki yetkazib berish kechikishi. AI esa aynan shu tavakkalni kamaytiradi.

Keyingi qadam: 2026 investitsiya to‘lqiniga tayyorlanish

Oʻzbekiston $50 mlrd (2026) va $180 mlrd (5 yil) maqsadlarni qo‘yayotgan ekan, energetika va tabiiy resurslar sektori bir narsani tan olishi kerak: AI’ni kechiktirish — tannarxni oshirish va investor ishonchini yo‘qotish degani.

Agar siz rahbar bo‘lsangiz, bugun qilinadigan eng to‘g‘ri ish — 2026 yilning 1-choragiga bitta “tez natija beradigan” AI loyihani tanlash va uni ishlab chiqarish KPI’lariga bog‘lash. Agar siz investor bo‘lsangiz, eng yaxshi signal — kompaniyaning AI’ni “prezentatsiya” emas, operatsion boshqaruv sifatida qo‘llay boshlagani.

Kelasi postlarda men aynan shu turkum doirasida energetika, konchilik va neft-gaz uchun AI arxitekturasi, data platforma va pilotdan masshtabga o‘tish bo‘yicha aniq shablonlarni yozaman. Sizning kompaniyangizda eng og‘riqli joy qayer: energiya yo‘qotishimi, downtime’mi yoki xavfsizlikmi?