2026-yil qonunlari: AI energetika va resurslarni boshqaradi

1-yanvar — ko‘pchilik uchun “kalendar yangilandi” degani. Biznes uchun esa ko‘pincha qoidalar yangilandi degani. 2026-yil boshidan O‘zbekistonda bir paket yangiliklar ishga tushyapti: hisobotlar raqamlashtiriladi, soliq nazorati riskga asoslanadi, ijtimoiy sug‘urta yangilanadi, bandlik xizmatlari qayta formatlanadi, seysmik monitoringga sun’iy intellekt kirib keladi.

Men buni shunchaki “huquqiy yangiliklar ro‘yxati” deb ko‘rmayman. Bu o‘zgarishlar, ayniqsa energetika, konchilik va tabiiy resurslar sektorida ishlaydiganlar uchun bitta katta signal: 2026-yilda yutadiganlar — ma’lumotni tez yig‘adigan, tartibga soladigan va AI yordamida qaror qabul qiladigan tashkilotlar bo‘ladi.

Quyida 2026-yil yangiliklarini energiya va resurslar nuqtayi nazaridan tahlil qilaman: qaysi bandlar bevosita ta’sir qiladi, qaysilari “bilvosita” bo‘lsa-da, operatsion xarajat, xavfsizlik va compliance’ni o‘zgartiradi, va eng muhimi — bularni AI bilan qanday boshqarish mumkin.

2026-yilning asosiy g‘oyasi: davlat “data-first” bo‘lyapti

2026-yildagi yangiliklarning umumiy yo‘nalishi aniq: davlat boshqaruvi va nazoratida ma’lumot birlamchi aktivga aylanadi. Bu ikki narsani anglatadi.

Birinchisi: biznesdan keladigan ma’lumotlar (hisobotlar, e-hisob-fakturalar, soliq ma’lumotlari) ko‘proq raqamli tizimlarda to‘planadi va avtomatik tahlil qilinadi.

Ikkinchisi: davlatning o‘zi ham (seysmik monitoring, ko‘chki xavfi, ijtimoiy yordam, bandlik) ma’lumotga tayangan holda tezroq qaror chiqarishga intiladi. Bu yerda AI “trend” emas, ish rejimi.

Energetika va resurslar sektorida bu ayniqsa seziladi, chunki bu sohada:

• xarajatlar katta (yoqilg‘i, energiya yo‘qotishlari, logistika)
• risklar yuqori (mehnat xavfsizligi, ekologiya, texnogen avariya)
• hujjat va hisob-kitoblar ko‘p (kontraktlar, schyot-fakturalar, ruxsatnomalar)

Shu sabab 2026-yil yangiliklarini “qonun o‘zgardi” deb emas, operatsion model o‘zgaryapti deb qabul qilish kerak.

Soliq va e-hisob-faktura risk tahlili: compliance endi algoritmik

2026-yildan soliq tizimida muhim burilish bor: QQS (NDS) bo‘yicha hisobga olish qoidalari o‘zgaradi va elektron hisob-fakturalar risk darajasi bo‘yicha avtomatlashtirilgan tahlildan o‘tadi.

Energetika va konchilik kompaniyalari uchun bu bevosita ta’sir qiladi, chunki ular odatda:

• katta hajmda xarid qiladi (ehtiyot qismlar, servis, kimyoviy reagentlar)
• ko‘p pudratchilar zanjiri bilan ishlaydi
• import komponentlari va logistika operatsiyalariga tayanadi

AI bu yerda qayerdan kiradi?

Riskga asoslangan soliq tahlili shuni anglatadiki, sizning hujjatlaringiz ham riskga tushishi mumkin. Eng to‘g‘ri yondashuv — “tekshiruv kelganda tayyorlanish” emas, tekshiruvga tushmaslik uchun oldindan monitoring.

Amaliy model:

1. E-invoice anomaly detection: AI yoki oddiy ML modellari e-hisob-fakturalardagi noodatiy narx sakrashi, yetkazib beruvchi profilingi, takroriy tranzaksiyalarni belgilaydi.
2. Vendor risk scoring: pudratchilarni (servis, transport, subpudrat) tarixiy kechikishlar, hujjatdagi xatolar, to‘lov intizomi bo‘yicha reytinglash.
3. Document QA: LLM (matn modeli) shartnoma, akt, invoice o‘rtasidagi moslikni tez tekshiradi: miqdor, nomenklatura, sanalar, rekvizitlar.

Qisqa qilib aytganda: 2026-yilda compliance — bu yuridik bo‘limninggina ishi emas. Bu data va AI jamoasining ham KPI’siga aylanadi.

1% aylanmadan soliq: kichik pudratchilar bilan ishlash osonlashadi

Aylanmasi 1 mlrd so‘mgacha bo‘lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar va o‘zini o‘zi band qilganlar uchun aylanmadan soliq stavkasi 1% bo‘lishi belgilangan.

Bu resurslar sektori uchun nimani anglatadi?

• kichik servis brigadalari, ustalar, lokal logistika xizmatlari bilan ishlash ko‘payishi mumkin
• shaffof aylanma va to‘lov intizomi kuchaysa, ta’minot zanjiri barqarorroq bo‘ladi

AI yondashuvi: ko‘plab kichik pudratchilar paydo bo‘lganda, procurement’ni “qo‘lda” boshqarish qimmatlashadi. Spend analytics va avtomatik toifalash (category classification) 2026-yilning real tejamkorligi.

Hisobotlar yagona portalda: energetikada “single source of truth” shart

2026-yildan biznes 14 ta davlat organi uchun 105 turdagi majburiy hisobotni yagona tizim orqali yubora oladi. Shu bilan birga statistik hisobot shakllaridan 17 tasi qisqartirilgani aytilgan.

Bu yangilikning eng katta foydasi — faqat “kamroq forma” emas. Asosiy yutuq: kompaniya ichida ham bitta haqiqat manbasi (single source of truth) qurish imkoniyati.

Energetika va tabiiy resurslarda bu ayniqsa muhim:

• ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari (quvvat, yo‘qotishlar, downtime)
• EHS (mehnat xavfsizligi va ekologiya) ko‘rsatkichlari
• ta’mirlash-jadval va aktivlar holati

AI bilan hisobotni “tayyorlash” emas, “yig‘ish” avtomatlashtiriladi

Ko‘p kompaniyalar hisobotni oxirida “tayyorlaydi”. 2026-yilda yutadiganlar esa hisobotni kunlik jarayonda “yig‘adi”. Buning uchun oddiy, ammo ishlaydigan stack:

• sensor/SCADA/IoT ma’lumotlarini data warehouse’ga yig‘ish
• ERP + buxgalteriya + procurement ma’lumotlarini birlashtirish
• LLM yordamida izohlar va tushuntirish xatlarini tez tayyorlash (lekin raqamlar — faqat verifikatsiyalangan manbadan)

Natija: audit va tekshiruvlarda vaqt yutish, ichki nazoratning kuchayishi, boshqaruv qarorlarining tezlashishi.

Qishloq xo‘jaligi nasoslari uchun elektr xarajatining 50% qoplanishi: tarmoqqa yuklama va prognoz masalasi

2026-yildan yem-xashak va moyli ekinlar yetishtiradigan xo‘jaliklar nasoslari uchun elektr energiyasi xarajatlarining 50%ini davlat qoplaydi.

Bu band to‘g‘ridan-to‘g‘ri “energetika kompaniyalariga imtiyoz” emas, lekin elektr tarmog‘i uchun muhim oqibatlari bor:

• irrigatsiya mavsumida iste’mol profili o‘zgaradi
• ayrim hududlarda pik yuklama oshadi
• hisob-kitoblar va subsidiyani verifikatsiya qilish talabi kuchayadi

AI qo‘llanadigan 3 nuqta

1. Load forecasting: hududiy tarmoq operatorlari uchun iste’mol prognozi (ob-havo, ekin kalendari, nasoslar aktivligi).
2. Loss detection: texnik va tijorat yo‘qotishlarini aniqlash (anomaliya, nolegal ulanish ehtimoli).
3. Subsidy verification analytics: subsidiyaga mos keladigan iste’molni avtomatik segmentlash.

Menimcha, bu band 2026-yilda energetika kompaniyalari uchun “yangi daromad”dan ko‘ra ko‘proq operatsion intizom talab qiladi. AI bu intizomni arzonlashtiradi.

Seysmik va ko‘chki monitoringi: AI xavfsizlikni real vaqtga olib chiqadi

2026-yilda eng qiziqarli texnologik yangiliklardan biri — kuchli zilzilalarni prognozlashda AI’dan foydalanish (birinchi bosqichda Toshkentda). Shuningdek:

• tarixiy-madaniy meros obyektlarining seysmobardoshliligi monitoringi
• A-373 va M-39 tog‘li uchastkalarida ko‘chki xavfi zonalarini doimiy kosmik monitoring

Bu, bir qarashda, “transport va madaniyat” mavzusi. Lekin resurslar sektori uchun bu bevosita:

• konlarga boradigan yo‘llar logistikasiga
• tog‘-kon hududlaridagi ishchilar xavfsizligiga
• quvurlar, yuqori bosimli uskunalar, omborlar risk boshqaruviga

“AI prognoz qiladi” degani nimani anglatadi?

Amaliy tilda: AI ko‘p manbali signallarni (seysmik stansiyalar, geologik indikatorlar, sun’iy yo‘ldosh kuzatuvi, ob-havo) birlashtirib, erta ogohlantirish va risk xaritasini tez yangilashga yordam beradi.

Energetika va konchilik kompaniyalari 2026-yilda quyidagilarni o‘z EHS tizimiga kiritishi kerak:

• real vaqt risk dashboard
• evakuatsiya va to‘xtatish protokollarini raqamlashtirish
• ish ruxsatnomalari (permit-to-work)ni risk darajasiga bog‘lash

Men ko‘p joyda shuni ko‘rganman: “xavfsizlik qoidalari bor”, lekin ular real vaqtda ishlamaydi. AI’ning qiymati — qoidani sensor va geoma’lumot bilan bog‘lab, uni operatsiyaga aylantirish.

Ijtimoiy sug‘urta va bandlikdagi yangiliklar: HR ham “data function” bo‘lib boryapti

2026-yildan davlat ijtimoiy sug‘urtasi bo‘yicha qonun kuchga kiradi va homiladorlik, tug‘ruq hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqalarini to‘lash tartibi yangilanadi. Bandlik tizimida esa “bandlik organlari — ish beruvchining hamkori” tamoyili avval Toshkentda, keyin butun mamlakatda joriy etiladi.

Energetika va konchilikda bu nimani o‘zgartiradi?

• kadrlar aylanishi va malaka bo‘yicha data’ni yaxshiroq yuritish shart
• tibbiy ko‘riklar, xavfli ish joylari bo‘yicha nazorat kuchayadi
• davlat bilan almashiladigan ma’lumotlar ko‘payadi

AI yondashuvi:

• Workforce planning: smenalar, malaka matritsasi, obyektlar bo‘yicha ishchi kuchi taqsimoti.
• Safety training personalization: hodisalar statistikasi asosida treningni “hamma uchun bir xil” emas, riskga mos qilish.

Bu yerda maqsad oddiy: kadrlar masalasini faqat “hujjat” sifatida emas, ishlab chiqarish barqarorligi sifatida boshqarish.

2026 uchun amaliy “AI yo‘l xaritasi”: 90 kunda boshlasa bo‘ladigan ishlar

Katta transformatsiya ko‘pchilikni cho‘chitadi. Lekin 2026-yil talablariga moslashish uchun juda ham ulkan loyihadan boshlash shart emas. Men tavsiya qiladigan minimal, ammo samarali yo‘l xarita:

1) 2 haftada: data inventarizatsiya

• hisobotlar qayerdan yig‘iladi?
• e-invoice, ERP, SCADA, EHS ma’lumotlari kimda?
• qaysi ma’lumot “oltin manba”?

2) 30 kunda: compliance va hisobot uchun data pipeline

• invoice va shartnoma ma’lumotlarini yagona formatga keltirish
• pudratchilar reyestri va risk scoring
• audit uchun “traceability”: raqam qayerdan kelganini ko‘rsatish

3) 60–90 kunda: 2 ta AI use-case’ni production’ga chiqarish

Energetika/resurslar uchun eng tez ROI beradiganlari:

1. E-invoice risk monitoring (anomaliya + vendor scoring)
2. Asset downtime prediction (ta’mirlash jurnaliga va sensorlarga asoslangan)

Shu ikki loyihaning o‘zi 2026-yil o‘zgarishlari fonida compliance xarajatini pasaytiradi va operatsion samaradorlikni oshiradi.

2026-yilga qarab: qoidalar ko‘paymayapti, “nazorat uslubi” o‘zgaryapti

2026-yildan kuchga kiradigan yangiliklarning eng muhim tomoni — ular turli sohalarga tegishli ko‘rinsa ham, bitta nuqtada tutashadi: jarayonlar raqamlashtiriladi va risk avtomatik baholanadi. Energetika va tabiiy resurslar sektori esa bu o‘zgarishni eng tez sezadigan segment.

Agar siz 2026-yilni tinch o‘tkazmoqchi bo‘lsangiz, “AI joriy qilamiz” degan shior yetmaydi. Sizga quyidagilar kerak: ma’lumot tartibi, integratsiya, monitoring, va bitta-ikkita amaliy AI yechim.

Seriyamizning keyingi postida men bitta aniq savolni ochaman: energetika va konchilik kompaniyasi e-hisob-faktura risk tahlilini 30 kunda qanday ishga tushiradi — minimal jamoa, minimal budjet bilan. Sizning kompaniyangizda 2026-yilda eng ko‘p “og‘riq” qaysi joyda bo‘ladi: hisobot, soliq, xavfsizlik, yoki aktivlar downtime’i?