AI energetika va konlarda investitsiyani tezlashtiradi

50 mlrd dollar — bu shunchaki “pul oqimi” emas, bu boshqaruv imtihoni. 2026 yilda Oʻzbekiston 50 mlrd dollar investitsiya jalb qilishni, keyingi besh yilda esa 180 mlrd dollarga chiqishni maqsad qilyapti. Davlat rahbari ta’kidlagan asosiy mezon ham juda aniq: har bir dollar texnologiya transferi, energiya, suv, yer kabi resurslardan foydalanish samaradorligi, kadrlar tayyorlash va mehnat unumdorligiga xizmat qilishi kerak.

Mana shu joyda ko‘p kompaniyalar xato qiladi: investitsiyani faqat moliya deb ko‘radi. Aslida investor uchun eng qimmat narsa — boshqariladigan risk. Energetika, neft-gaz, konchilik va metallurgiya kabi kapital talabchan tarmoqlarda riskni boshqarishning eng real yo‘li esa hozir sun’iy intellekt (AI) va ma’lumotga asoslangan operatsion boshqaruvdir.

Bu post “Oʻzbekistonda Energetika va Tabiiy Resurslar Sektorini Sun’iy Intellekt Qanday Oʻzgartirmoqda” turkumining mantiqiy davomi: investitsiya maqsadlari e’lon qilindi — endi savol bitta. Qanday qilib AI bu rejalarni energiya va tabiiy resurslar sektorida amaliy natijaga aylantiradi?

50 mlrd va 180 mlrd: investor nimani ko‘rishni xohlaydi?

Investorlar katta summalarni “g‘oya” uchun emas, prognoz qilinadigan natija uchun kiritadi. E’lon qilingan paketda “yagona oyna” elektron platformasi, maxsus soliq-huquqiy rejimlar, xalqaro standartlar, arbitraj masalalari kabi jihatlar bor — bular juda muhim. Lekin energetika va konchilikda investor savoli odatda quyidagicha boshlanadi: “Sizning aktivlaringiz qanchalik shaffof, o‘lchanadigan va optimallashtiriladigan?”

AI shu yerda “investor tiliga” tarjimon bo‘ladi:

• riskni o‘lchaydi (avariya ehtimoli, uskunaning ishdan chiqishi, ishlab chiqarish to‘xtashi),
• resurs sarfini aniq ko‘rsatadi (kVt/soat, kub metr suv, yoqilg‘i),
• ishlab chiqarish rejalarini real vaqtga yaqinlashtiradi.

Investor uchun eng yaxshi KPI — “operatsion intizom”: yo‘qotishlar nazoratda, data ishonchli, qarorlar tez.

AI investitsiya jozibasini qanday oshiradi?

Energetika va tabiiy resurslarda AI’ning ta’siri uchta “pulga aylanuvchi” yo‘nalishda ko‘rinadi:

1. OPEX (operatsion xarajat) pasayadi: energiya isrofi, rejadan tashqari ta’mir, bekor turish kamayadi.
2. CAPEX (kapital xarajat) aniqroq rejalashtiriladi: qaysi quduq, qaysi nasos, qaysi maydalagich qachon modernizatsiya qilinishi data bilan isbotlanadi.
3. ESG va compliance kuchayadi: emissiya, suv sarfi, chiqindi boshqaruvi — barchasi o‘lchanadi va auditga tayyor bo‘ladi.

Energiya, suv va yer samaradorligi: AI bu yerda “hisobchi” emas, “dispetcher”

Prezident nutqidagi eng kuchli signal — “energiya, suv, yer va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligi”. Bu gap energetika va konchilikka bevosita tegishli: energiya — xarajat, suv — cheklov, yer — ijtimoiy mas’uliyat.

Energetikada: talab prognozi va tarmoq yo‘qotishlarini kamaytirish

AI asosidagi load forecasting (talab prognozi) va tarmoq analitikasi quyidagilarga xizmat qiladi:

• pik soatlarda quvvatni to‘g‘ri taqsimlash,
• avariyalarni oldindan sezish,
• texnik yo‘qotishlar va noqonuniy ulanishlarni aniqlash,
• generator va podstansiyalarni optimal rejimda ishlatish.

Amaliy natija oddiy: tarmoq yo‘qotishlari 1–2 foizga tushsa ham, bu yirik tizimlarda millionlab dollar tejalishi degani.

Suv boshqaruvida: kon va energetika bir xil muammo bilan yashaydi

Konchilikda suv — boyitish jarayonining “qoni”. Energetikada esa sovitish va texnologik ehtiyojlar bor. AI bu yerda:

• suv sarfi bo‘yicha real vaqt monitoring,
• sizib chiqish/leak detection,
• qayta aylantirish (recycling) samaradorligini optimallashtirish,
• suv sifatini (tuzlilik, loyqa) nazorat qilish kabi vazifalarni avtomatlashtiradi.

Men ko‘p jamoalarda bitta narsani ko‘raman: suv bo‘yicha data bor, lekin u qarorga aylanmaydi. AI’ning foydasi — data → tavsiya → amaliy buyruq zanjirini qisqartirish.

Konchilik va metallurgiya: 175 tonna oltin maqsadiga olib boradigan “raqamli yo‘l xaritasi”

Rejalarda 2030 yilga borib oltin ishlab chiqarishni 175 tonnaga yetkazish, Navoiy viloyatida 320 mln dollarlik loyiha, Muruntau va kumush konlari bo‘yicha navbatdagi bosqich, yiliga 18 mln tonna rudani qayta ishlash quvvatlari kabi aniq raqamlar bor. Bunday o‘sish “ko‘proq texnika” bilan emas, “ko‘proq nazorat” bilan ham qilinadi.

AI konchilikda qayerdan boshlaydi?

AI joriy etishda eng to‘g‘ri start — “hamma joyga AI qo‘yamiz” emas. Eng tez ROI beradigan 4 yo‘nalish bor:

1. Predictive maintenance (oldindan ta’mirlash)

• maydalagich, konveyer, nasos, transformator, ekskavator sensorlari
• vibratsiya, temperatura, tok kuchi
• natija: rejadan tashqari to‘xtash kamayadi

1. Ore grade control (ruda sifati va aralashmani boshqarish)

• geologik model + real vaqt laboratoriya natijalari
• yuklash/transport marshrutlari
• natija: boyitish samaradorligi va metall chiqishi barqarorlashadi

1. Energy optimization (energiya sarfini optimallashtirish)

• boyitish fabrikasida motorlar, tegirmonlar, kompressorlar rejimi
• natija: kVt/tonna ko‘rsatkichi tushadi

1. Safety analytics (xavfsizlik analitikasi)

• kamera, PPE aniqlash, xavfli zonaga kirish, “near-miss” tahlili
• natija: jarohatlanishlar kamayadi, sug‘urta va to‘xtash risklari pasayadi

Konchilikda AI’ning eng katta foydasi — “metallni ko‘paytirish”dan oldin “bekor turishni kamaytirish”.

“Yagona oyna” platformasi: investitsiya boshqaruvida AI nimani o‘zgartiradi?

Davlat darajasida investorlar uchun elektron “yagona oyna” platformasi ishga tushirilishi aytildi. Bu tashabbus qog‘ozdagi byurokratiyani kamaytiradi. Lekin investitsiya sikli faqat ruxsatnomalar bilan tugamaydi — loyiha bajarilishi, KPIlar, muddatlar, ta’minot zanjiri va risklar ham bor.

AI’ga tayangan “investitsiya boshqaruvi” qanday ko‘rinadi?

Agar energetika yoki konchilik kompaniyasi 2026–2030 rejalariga jiddiy yondashsa, investorga quyidagi narsani ko‘rsatishi kerak:

• Digital project control: qurilish jadvali, xarajatlar, kechikish sabablari real vaqt monitoring
• Procurement analytics: yetkazib beruvchi risklari, narx dinamikasi, alternativ komponentlar
• Compliance by design: ekologik va mehnat standartlari talablarini jarayonning o‘ziga “tikish”

Bularning barchasi AI bilan tezlashadi, chunki katta loyihalarda muammo odatda “ma’lumot yo‘q” emas — ma’lumot ko‘p, lekin tarqoq.

2026 yilda energiya va resurs kompaniyalari uchun 90 kunlik AI reja

Katta strategiyalar chiroyli ko‘rinadi. Amaliyot esa 90 kunda boshlanadi. Energetika, neft-gaz yoki konchilik korxonasi uchun men ishlaydigan yondashuv quyidagicha:

1–30 kun: data inventarizatsiya va “bitta haqiqat manbai”

• SCADA/EMS, laboratoriya, ERP, CMMS, GIS, sensorlar ro‘yxati
• eng ishonchli 20–30 ta signalni tanlash
• data sifatini o‘lchash: yo‘qolish, kechikish, takroriylik

31–60 kun: 1 ta pilot, 1 ta KPI

• bitta sex yoki uchastka
• bitta KPI: masalan, “rejadan tashqari to‘xtash soati”, “kVt/tonna”, “yoqilg‘i sarfi”
• model + operator interfeysi + jarayon egasi (ownership)

61–90 kun: operatsion joriy etish

• navbatchilik reglamenti (kim qachon nima qiladi)
• model monitoring (drift, noto‘g‘ri signal)
• iqtisodiy effektni hisoblash (tejalgan soat, tejalgan energiya)

Bu yondashuv investor bilan suhbatda ham ishlaydi: siz “AI qilish niyati”ni emas, AI orqali boshqariladigan KPIni ko‘rsatasiz.

Eng ko‘p beriladigan savollar (qisqa va aniq)

AI joriy etish uchun avval hamma joyni raqamlashtirish shartmi?

Yo‘q. 100% raqamlashtirishni kutish — loyihani cho‘zishning eng oson yo‘li. Avval eng muhim aktivlar va eng katta yo‘qotishlar turgan joydan boshlanadi.

AI ish o‘rinlarini qisqartiradimi?

Ba’zi rutin vazifalar kamayadi, lekin energetika va konchilikda AI odatda xavfsizlik, ishonchlilik va unumdorlikni oshiradi. Bu esa malakali operator, data muhandis, texnolog va dispetcherga talabni kuchaytiradi.

Investorlar AI’ni “must” deb biladimi?

Katta kapital talab qiladigan tarmoqlarda ha. Ayniqsa, energiya samaradorligi, avariya riski va ESG hisobotlari bo‘yicha. AI bo‘lmasa ham bo‘ladi, lekin AI bo‘lsa risk arzonlashadi.

Energetika va tabiiy resurslarda AI — 180 mlrd maqsadning amaliy tilidir

E’lon qilingan investitsiya maqsadlari Oʻzbekiston uchun katta imkoniyat: sanoat va infratuzilmada 782 ta yangi loyiha, eksportni 40 mlrd dollarga yetkazish, yuqori va o‘rta texnologiyali tarmoqlar ulushini oshirish. Lekin energetika va konchilikda bitta qoidani chetlab bo‘lmaydi: o‘sish nazoratsiz bo‘lsa, xarajatlar tezroq o‘sadi.

Sun’iy intellekt nazoratni kuchaytiradi: energiya sarfi, suv balansi, uskunalar ishonchliligi, xavfsizlik, ishlab chiqarish intizomi — bularning barchasi investor ko‘radigan tilga aylanadi. Agar siz 2026 yilda investitsiya jalb qilmoqchi bo‘lsangiz, AI’ni “kelajak rejasi” emas, operatsion standart sifatida ko‘rsatishingiz kerak.

Kelasi postlarda shu turkum doirasida aniqroq ketamiz: energetikada AI uchun eng foydali 10 ta use-case, konchilikda predictive maintenance uchun data ro‘yxati, va 6 oyda o‘lchanadigan ROI model.

Sizning korxonangizda qaysi yo‘qotish ko‘proq: energiya isrofi, bekor turish, yoki sifat tebranishi? Shu savolga javob AI’ni qayerdan boshlashni aytadi.