AI energiya samaradorligi va o‘sish: ipoteka fonida

2026 yilga borib O‘zbekistonda ipoteka kreditlashiga 23 trln so‘m yo‘naltirilishi, uning ichida 2,7 trln so‘m dastlabki badal va foizlar bo‘yicha subsidiya sifatida berilishi rejalashtirilmoqda. Maksimal ipoteka miqdori ham 15% ga oshiriladi: Toshkentda 420 mln so‘mdan 483 mln so‘mga, hududlarda 330 mln so‘mdan 380 mln so‘mga. Bu raqamlar oddiy moliyaviy yangilik emas — ular ichki talab qanday “yoqilg‘i” bilan ishlashini ko‘rsatadi.

Prezidentning poslaniesida aytilgan yana bir gap menimcha muhim: aholining xarid qobiliyati ikki barobar oshgani. Bozorlar “to‘la”, talab bor, inflyatsiya yil yakunida 7,4% atrofida bo‘lishi kutilmoqda. Uyning, mashinaning ko‘payishi — hammasi odamlar qo‘lida pul aylanayotganini bildiradi.

Bu post esa bizning seriyamiz — “Oʻzbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini sun’iy intellekt qanday o‘zgartirmoqda” — kontekstida bitta qat’iy fikrni himoya qiladi: xarid qobiliyati va iqtisodiy o‘sishning keyingi bosqichi energiya samaradorligi, resurs boshqaruvi va sun’iy intellekt (AI) bilan bevosita bog‘liq. Talab oshsa, elektr, gaz, yoqilg‘i, qurilish materiallari, logistika ham bosimga tushadi. Bu bosimni “ko‘proq qazib olamiz” bilan emas, ko‘proq aqlli boshqaramiz bilan yengish kerak.

Xarid qobiliyati oshsa, energiya tizimi darhol sezadi

Javob: Uy-joy va avtomobil bozori kengaysa, energiyaga bo‘lgan talab avtomatik ko‘tariladi — va bu ishlab chiqarishdan tortib tarmoqqacha hammasiga yuk bo‘ladi.

Prezident misol keltirdi: besh yil avval yiliga 210 ming kvartira va 600 ming avtomobil sotib olingan bo‘lsa, bu yil 270 ming kvartira va 1 mln avtomobil xarid qilingan. Uy-joy bozori kengaygani — bu:

• ko‘proq isitish va sovitish (qishda gaz, yozda elektr)
• ko‘proq qurilish (sement, metall, keramika — energiya “yutuvchi” sanoatlar)
• ko‘proq liftlar, nasoslar, yoritish, servis infratuzilmasi

Avtomobil bozorining o‘sishi ham alohida signal:

• yoqilg‘i va logistika hajmi ortadi
• servis tarmoqlari kengayadi
• elektromobil ulushi oshsa, elektr tarmoqlariga yuk ko‘chadi

Qisqasi, xarid qobiliyati ko‘tarilganda energiya tizimi “orqadan” yetib olishga majbur bo‘ladi. Mana shu joyda AI keraksiz “bezash” emas — iqtisodiy zarurat.

Qurilish hajmi oshsa, energiya samaradorligi iqtisodiy masalaga aylanadi

2026 yilda qurilish ishlarini 15% oshirib 30 mlrd dollarga yetkazish rejalari aytildi. Qurilishning o‘zi bilan birga, smenali ishlab chiqarish, sement zavodlari, metall prokat, transport ham tezlashadi.

Men ko‘p loyihalarda bitta xatoni ko‘raman: energiya xarajati “tannarx ichida yo‘qolib ketadi” deb o‘ylashadi. Aslida tannarxning ichida eng boshqariladigan, tez optimallashtiriladigan bandlardan biri ham energiya.

AI inflyatsiyani “sehr” bilan tushirmaydi — xarajatni nazorat qiladi

Javob: AI narxlarni bevosita boshqarmaydi, lekin ishlab chiqarish va taqsimotdagi yo‘qotishlarni kamaytirib, tannarx bosimini pasaytiradi.

Poslanieda inflyatsiya omili alohida tilga olindi va yil yakunida 7,4% bo‘lishi kutilayotgani aytildi. Energetika va resurslar sektori bu yerda markazda turadi, chunki elektr, gaz, yoqilg‘i qimmatlashsa, u hamma narsaga “o‘tadi”: qurilish materialidan tortib transportgacha.

AI yordamida real sektorda quyidagi mexanizmlar ishlaydi:

• Predictive maintenance (oldindan nosozlikni topish): turbina, nasos, kompressor, konveyer kabi uskunalarda to‘xtashlar kamayadi. To‘xtash kamaysa — ishlab chiqarish barqaror, tannarx pastroq.
• Process optimization (jarayonni optimallashtirish): pech harorati, bosim, aralashma, yuklama kabi parametrlarda “eng arzon” rejim topiladi.
• Loss detection (yo‘qotishlarni aniqlash): tarmoqlarda noqonuniy ulanish, texnik yo‘qotish, hisob-kitobdagi xatolikni tez topish.

Bu uchlik (nosozlik + rejim + yo‘qotish) bir joyga kelganda, energiya resurslari “kamroq sarflanadi” degani emas — xuddi shu hajm ko‘proq qiymat beradi degani.

AI qayerdan boshlanishi kerak? “Pilot”ni to‘g‘ri tanlang

AI’ni hamma joyga bir yo‘la tiqishtirish odatda pulni kuydiradi. Amaliy yo‘l:

1. Eng ko‘p energiya yutadigan uchta uchastkani tanlang (masalan, kompressor stansiyasi, pech, nasoslar parki).
2. Sensor ma’lumotlari sifatini tekshiring: oqim, bosim, vibratsiya, harorat, elektr sarfi.
3. Bitta aniq KPI qo‘ying: masalan, “to‘xtashlarni 20% kamaytirish” yoki “kWh/tonnani 5% pasaytirish”.

Ipoteka va iste’mol kreditlari energiya talabini tezlashtiradi

Javob: Kreditlash kengaysa, qurilish va iste’mol o‘sadi; bu esa energiya ishlab chiqarish va tarmoqlarni aqlli boshqarishga majbur qiladi.

2026 yilda iste’mol kreditlari 125 trln so‘m bo‘lishi reja qilinyapti (joriy yildagi 104 trln so‘mdan yuqori). Uy-joy qurilishi esa 2026 yilda 140 ming kvartirali ko‘p qavatli uylar bilan qo‘llab-quvvatlanishi aytildi.

Bu — energiya sektori uchun ikki tomonlama chaqiriq:

• Talab prognozi murakkablashadi. Qaysi tumanda nechta uy topshiriladi? Qachon ko‘chib kirish boshlanadi? Qaysi mavsumda pik bo‘ladi?
• Tarmoq investitsiyasi bosimi ortadi. Transformator, podstansiya, quvurlar, hisoblagichlar — hammasi sinxron bo‘lishi kerak.

AI bu yerda “raqamli ofis” emas, rejalashtirish dvigateli sifatida ishlaydi: qurilish rejalari, demografiya, iste’mol profillari, ob-havo, tarif va ishlab chiqarish cheklovlarini qo‘shib, tarmoqqa real prognoz beradi.

Smart grid va smart metering: foyda eng tez chiqadigan joy

Elektr va gaz tarmoqlarida AI’ning eng tez qaytadigan qo‘llanilishi odatda shular:

• iste’molni segmentlash (uy-joy, kichik biznes, sanoat)
• pik soatlarni oldindan ko‘rish
• avariya ehtimolini baholash
• hisob-kitobdagi anomaliyani topish

Bu “katta laboratoriya” talab qilmaydi. To‘g‘ri ma’lumot va intizomli joriy etish yetadi.

“Bozor 20 mlrd dollar bo‘ldi” — lekin risklar ham o‘sadi

Javob: O‘sishning narxi bor: kredit riski, aktiv pufagi xavfi va to‘lov intizomi masalalari AI asosidagi risk-analitika bilan boshqarilishi kerak.

Prezident uy-joy va avtomobil bozorini 20 mlrd dollar deb baholadi va bu xarid qobiliyati o‘smasdan mumkin emasligini ta’kidladi. Bu fikrning mantiqi bor. Lekin o‘sib borayotgan kreditlash doim risk olib keladi — buni izohlarda ham ko‘rish mumkin: qarzdorlik, qaytarilmagan kreditlar, bank balansidagi “yomon” aktivlar haqida xavotirlar bor.

Men bu yerda qat’iy pozitsiyadaman: o‘sish kreditni ko‘paytirish bilan emas, riskni aniq o‘lchash bilan barqaror bo‘ladi. Energetika va resurslar sektori ham shundan manfaatdor, chunki banklar riskdan qo‘rqsa, infratuzilma loyihalari qimmatlashadi.

AI risk-analitikasi nimalarni yaxshilaydi:

• qarzdor profilini real to‘lov odati bilan baholash
• daromad “barqarorligi”ni (mavsumiylik, soha) hisoblash
• geolokatsiya va tarmoq ma’lumotlari asosida kommunal to‘lov intizomini prognoz qilish

Bu moliyaviy sektor misoli bo‘lib tuyulishi mumkin, lekin natija bitta: arzonroq kapital → ko‘proq energiya modernizatsiyasi → barqarorroq o‘sish.

Energetika va tabiiy resurslarda AI: 2026 uchun amaliy yo‘l xaritasi

Javob: Eng real natija beradigan yo‘l — 12 oy ichida 3 ta yo‘nalishda AI pilotlarini ishga tushirib, keyin masshtablash.

Agar siz energetika, neft-gaz, konchilik yoki ularga xizmat qiladigan pudratchi bo‘lsangiz, 2026 yil uchun men tavsiya qiladigan minimal, ammo kuchli reja:

1) Ishlab chiqarish: nosozlikni oldindan aytish

• Maqsad: to‘xtashlar va favqulodda ta’mirni kamaytirish
• Kerak bo‘ladi: vibratsiya/harorat/oqim sensorlari, texnik xizmat tarixi
• Natija: barqaror ishlab chiqarish, kamroq yo‘qotish

2) Tarmoqlar: yo‘qotish va anomaliyani aniqlash

• Maqsad: texnik va tijorat yo‘qotishlarni qisqartirish
• Kerak bo‘ladi: smart metering, SCADA/dispatch ma’lumotlari, billing integratsiya
• Natija: tushum va nazorat yaxshilanadi

3) Rejalashtirish: talab prognozi va yuklama balanslash

• Maqsad: pik yuklamani boshqarish, investitsiyani to‘g‘ri joyga yo‘naltirish
• Kerak bo‘ladi: tarixiy iste’mol, ob-havo, qurilish rejalari, tariflar
• Natija: keraksiz quvvat qurish kamayadi, servis sifati oshadi

Snippet uchun bitta jumla: “Aholi xarid qobiliyati oshgani sari eng katta daromad AI’dan emas, AI bilan boshqarilgan energiya samaradorligidan keladi.”

Amaliy CTA: o‘sishni energiya bilan “bo‘g‘mang”

Prezident aytgan raqamlar — ipoteka limitlarining 15% ga oshishi, 2026 yilda 23 trln so‘mlik ipoteka resursi, uy-joy va avtomobil xaridlarining ko‘payishi — bularning bari ichki talab kuchayishini ko‘rsatadi. Ichki talab kuchaysa, energiya tizimi ham tezroq va aqlliroq ishlashi shart.

Agar siz kompaniyada operatsion samaradorlik, ishlab chiqarish, energetika boshqaruvi yoki raqamli transformatsiya uchun javobgar bo‘lsangiz, bitta savol bilan boshlang: bizning eng katta energiya yo‘qotishimiz qayerda — uskunadami, tarmoqdami, yoki rejalashtirishdami?

Keyingi qadam oddiy: 30 kunlik diagnostika qiling, bitta KPI tanlang, bitta pilotni ishga tushiring. O‘sish ketayapti. Uni energiya tanqisligi yoki keraksiz tannarx bilan sekinlatish — eng qimmat xato.