Toshkent issiqxonalari: filtr, nazorat va AI yechimi

Toshkent shahri va Toshkent viloyatida filtrsız ko‘mir qozonxonalarida ishlayotgan issiqxonalar yopiladi — bu 2025-yil 26-dekabrdagi rasmiy bayonotdan keyin endi “muhokama mavzusi” emas, amaliy ijro masalasi. Gap faqat issiqxona biznesi haqida ham emas. Gap — qishda havo sifati, sanoatning ekologik mas’uliyati va resurslardan foydalanish madaniyati haqida.

Bu qaror menga bitta oddiy haqiqatni yana eslatadi: ekologiya talabi kuchaygan sari, raqamli nazorat va hisobdorlik ham kuchayadi. Ko‘mir tutuni ko‘zga ko‘rinadi. Lekin energetika, gaz ta’minoti, konchilik va yirik ishlab chiqarishda ham “ko‘rinmaydigan” yo‘qotishlar bor: ortiqcha yoqilg‘i sarfi, noto‘g‘ri sozlangan uskunalar, kechikkan texnik xizmat, nazoratsiz emissiya. Shuning uchun bu yangilik “issiqxona”dan ancha kengroq signaldir.

Ushbu post “Oʻzbekistonda Energetika va Tabiiy Resurslar Sektorini Sun’iy Intellekt Qanday Oʻzgartirmoqda” seriyamizning navbatdagi bo‘limi sifatida, yangi tartiblar fonida AI (sun’iy intellekt) va raqamli monitoring qanday qilib muammolarni iqtisodiy foyda bilan birga hal qilishini aniq, amaliy misollar bilan ko‘rsatadi.

Qaror nimani anglatadi: issiqxona bozori uchun emas, tizim uchun signal

Bu qaror birinchi navbatda shuni anglatadi: filtrsız emissiya endi “chidab turiladigan” risk emas. Ayniqsa kuz-qish mavsumida, inversiya va turg‘un havo paytida tutun tez to‘planadi va aholining sog‘lig‘iga bevosita ta’sir qiladi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Toshkent shahri va viloyatida taxminan 2 000 ta issiqxona bor, ular isitishda ko‘mir va gazdan foydalanadi. Ulardan “sezilarli qismi” filtrlarsiz ko‘mir qozonxonalarida ishlayotgani aytilgan. Endi esa:

• Filtrlarsiz ko‘mir qozonxonalaridan foydalanish to‘liq to‘xtatiladi
• Bunday issiqxonalar poytaxt atrofidan chiqariladi
• Isitish markazlashgan qozonxonalar orqali yo‘lga qo‘yiladi
• 200 gektardan katta agrokasterlar tashkil etiladi va kirganlarga subsidiya beriladi
• Yirik korxonalar uchun 100 mln dollar kredit liniyasi ajratilib, filtrlar, tozalash inshootlari va emissiya monitoring stansiyalariga yo‘naltiriladi

Bu yerda eng muhim qatlam — “monitoring stansiyalari” va “markazlashgan isitish”. Chunki ular har doim bir narsani talab qiladi: o‘lchov, ma’lumot, nazorat, optimallashtirish.

Nega aynan qishda muammo keskinlashadi: energetika nuqtayi nazari

Qish mavsumida ikki narsa bir vaqtning o‘zida bosimni oshiradi:

1. Issiqlik talabi keskin ko‘tariladi (uy-joy, issiqxona, sanoat)
2. Havo almashinuvi pasayadi, tutun uzoqroq turib qoladi

Ko‘mir qozonxonalaridagi filtr yo‘qligi — bu shunchaki “texnik detal” emas. Bu PM2.5, PM10, oltingugurt va azot oksidlari kabi komponentlar konsentratsiyasini oshiruvchi omil. Natija: shahar atrofida “ko‘rinib turgan” tutun, ijtimoiy norozilik, tekshiruvlar, to‘xtatishlar.

Energetika va tabiiy resurslar sektorida bu voqea quyidagicha o‘qiladi:

“Kim emissiyani real vaqt rejimida o‘lchay olmasa, tez orada ishlab chiqarishni barqaror rejalay olmaydi.”

Bu fikr issiqxona bilan cheklanmaydi. Gaz-kompressor stansiyalari, sement zavodlari, metallurgiya, kon boyitish fabrikalari — hammasida “o‘lchamagan narsangizni boshqara olmaysiz” qoidasi ishlaydi.

AI bu yerda qayerga kiradi: nazorat + optimallashtirish

AI’ni ko‘p joyda noto‘g‘ri tushunishadi: go‘yoki u faqat “chat” yoki “robot” degani. Aslida, ekologiya va energetikada AI odatda uchta vazifani bajaradi:

1. Emissiyani aniqlash (sensorlar, kamera, laboratoriya o‘lchovi)
2. Sababini topish (qaysi qozon, qaysi rejim, qaysi yoqilg‘i partiyasi)
3. Oldindan boshqarish (qachon texnik xizmat, qachon rejimni o‘zgartirish)

1) Emissiya monitoringi: “hisobot uchun” emas, boshqaruv uchun

Agar korxona emissiya monitoringini faqat tekshiruvdan o‘tish uchun o‘rnatsa, u pulni behuda sarflaydi. To‘g‘ri yondashuv: monitoringni operatsion boshqaruv paneliga aylantirish.

AI bilan qo‘llaniladigan amaliy sxema:

• Har bir manbaga (qozon, pech, truba) sensordan oqim
• Data quality nazorati (shovqin, nosozlik, uzilish)
• Anomaliya aniqlash (normadan chetga chiqish)
• Operatorga ogohlantirish: “qozon #3 da yonish samaradorligi tushdi” yoki “filtr bosim farqi ko‘tarildi”

Bunday tizim issiqxonada ham ishlaydi, yirik sanoatda ham.

2) Yonish samaradorligini AI bilan oshirish: ko‘mir/gaz sarfi real tejashga aylanadi

Eng katta iqtisodiy effekt ko‘pincha “katta modernizatsiya”dan emas, sozlashdan chiqadi. AI quyidagilarni optimallashtiradi:

• Yonish uchun havo-yoqilg‘i nisbati
• Qozon yuklamasi (load)
• Issiqlik almashinuvi va yo‘qotishlar
• Turli yoqilg‘i partiyalariga mos rejim

Natija ikki tomondan keladi:

• yoqilg‘i sarfi kamayadi (energiya tejaladi)
• emissiya barqarorlashadi (jarima va to‘xtash riski kamayadi)

Issiqxona uchun bu, masalan, bir mavsumda yonilg‘iga ketgan xarajatning sezilarli ulushini “qaytarib berishi” mumkin. Sanoatda esa bu ko‘pincha millionlab so‘mlik yoki million dollarlik farq.

3) Predictive maintenance: filtr va uskunani “sinib qolmasidan oldin” tuzatish

Filtrlar o‘rnatishning o‘zi yetmaydi. Ular:

• vaqtida tozalanmasa
• filtrlovchi elementlar almashtirilmasa
• ventilyatorlar balansdan chiqsa

…samarasi keskin tushadi.

AI asosidagi predictive maintenance yondashuvi oddiy: sensorlardan kelayotgan signal (bosim farqi, harorat, vibratsiya) bo‘yicha model “normal” holatni o‘rganadi va og‘ish paydo bo‘lsa, texnik xizmat oynasini taklif qiladi. Bu “to‘xtab qolish”dan ko‘ra ancha arzon.

Markazlashgan qozonxona va agrokasterlar: raqamli boshqaruvsiz ishlamaydi

Davlat agrokasterlar (200+ gektar) va markazlashgan isitishni aytayotgan bo‘lsa, amalda quyidagilar paydo bo‘ladi:

• issiqlikni taqsimlash (kimga qancha, qachon)
• tarif va hisob-kitob (adolatli billing)
• pik yuklama paytida rejimni ushlab turish
• avariya va yo‘qotishlarni tez topish

Bu esa “oddiy dispetcherlik” bilan qiyin. Shuning uchun bu joyda AI + IoT + SCADA uchligi juda mantiqiy.

Men bu modelni “kommunal issiqlik”ning issiqxona versiyasi deb bilaman: issiqlik ishlab chiqarish markazlashadi, lekin iste’mol juda tarqoq. Tarqoq tizimni boshqarish uchun esa ma’lumot kerak.

Yirik korxonalar uchun 100 mln dollar liniya: eng katta xato nimada bo‘ladi?

Bunday kredit liniyalari chiqqanda, bozor odatda ikki turga bo‘linadi:

• “Tez o‘rnatib, tekshiruvdan o‘tamiz” deganlar
• “Tizimni ishlab chiqarish samaradorligiga bog‘laymiz” deganlar

Birinchisi ko‘pincha quyidagi xatolarni qiladi:

• arzon sensor, yomon kalibrovka → noto‘g‘ri data
• data arxitekturasi yo‘q → hisobotlar qo‘lda
• “monitoring” bor, lekin qaror qabul qilish jarayoniga ulanmagan

Ikkinchisi esa kreditni aktivga aylantiradi: compliance + tejamkorlik + reputatsiya.

Agar siz energetika, gaz, konchilik yoki yirik ishlab chiqarish kompaniyasida qaror qabul qilayotgan bo‘lsangiz, men tavsiya qiladigan “to‘g‘ri ketma-ketlik”:

1. Emissiya va energiya sarfi bo‘yicha bazaviy audit (qayerda yo‘qotish bor?)
2. 3–5 ta asosiy nuqtaga real vaqt monitoring
3. AI asosida anomaliya va predictive maintenance
4. Keyin — filtr/inqirozli uchastkalarni modernizatsiya

Shunda AI “bezash” emas, investitsiyaning miyasi bo‘ladi.

Amaliy savol-javob: bozorda eng ko‘p so‘raladigan 4 savol

AI emissiyani o‘lchaydimi yoki faqat tahlil qiladimi?

Ikkalasi ham. O‘lchovni sensorlar beradi, AI esa signalni tozalaydi, anomaliyani topadi, sabab bog‘lanishini ochadi.

Filtr o‘rnatish yetarlimi?

Yo‘q. Filtr — bu uskunaning borligi. Natija esa doimiy xizmat, sozlash va monitoring bilan keladi.

Markazlashgan qozonxona issiqxonaga qimmat tushmaydimi?

Agar billing va taqsimot shaffof bo‘lmasa — ha, norozilik chiqadi. Shu sababli raqamli hisob-kitob va real iste’mol o‘lchovi (smart metering) shart.

AI loyihasi qachon o‘zini oqlaydi?

Eng tez qaytadigan yo‘nalishlar odatda: yoqilg‘i tejalishi, to‘xtab qolishlarni kamaytirish, jarima va majburiy to‘xtatish riskini pasaytirish. Qaytish muddati ko‘pincha oylar bilan o‘lchanadi, yillarga cho‘zilmaydi — lekin faqat data sifati yaxshi bo‘lsa.

Bu qarordan keyingi real imkoniyat: “toza havo” va “toza hisob” birga yuradi

Toshkent va viloyatidagi ko‘mirli issiqxonalar bo‘yicha qat’iy qaror — ekologiya tarafidan kutilgan qadam. Lekin uning biznes va boshqaruv tomoni ham bor: endi ko‘proq sanoat subyektlari o‘z emissiyasini isbotlashga majbur bo‘ladi.

Bu seriyamizning umumiy g‘oyasiga juda mos: sun’iy intellekt O‘zbekistonda energetika va tabiiy resurslar sektorini o‘zgartirayotgani — shunchaki trend emas, regulyator talabi va iqtisodiy bosimning mantiqiy javobi.

Agar siz korxona egasi, direktor, bosh muhandis yoki ESG/ekologiya bo‘yicha mas’ul bo‘lsangiz, 2026-yilga eng foydali savol shunaqa eshitiladi: “Bizda emissiya va energiya samaradorligi bo‘yicha qarorlar data asosidami?”

Agar javob noaniq bo‘lsa, demak ishni kichikdan boshlash kerak: monitoring → tahlil → optimallashtirish. Qaysi uchastkadan boshlash ma’qul, qanday sensorlar kerak, data arxitekturasi qanday bo‘lishi kerak — shu joyda tajribali AI/IoT jamoasi eng ko‘p qiymat qo‘shadi.