AI na Mobile Money: Kukuza Kilimo cha Mwani Zanzibar

Asilimia kubwa ya wakulima wadogo wa mwani Zanzibar bado wanauza mazao yao kwa mfumo usio na kumbukumbu thabiti: bei hutangazwa mdomo kwa mdomo, vipimo hutofautiana, na malipo huchelewa. Hapo ndipo mradi mpya wa Seaweed Socio-Enterprise Programme (SESEP) uliozinduliwa na Zanzibar Maisha Bora Foundation (ZMBF) unakuwa zaidi ya “mradi wa kilimo”—unakuwa fursa halisi ya kuunganisha Blue Economy na fintech, hasa malipo ya simu.

Nimeona miradi mingi ya kuongeza uzalishaji ikikwama kwenye kitu kimoja: pesa. Sio tu upungufu wa mtaji, bali ukosefu wa mfumo wa malipo unaoaminika, unaoleta uwazi, na unaotoa motisha ya kuwekeza kwenye ubora. SESEP inalenga changamoto za msingi za sekta ya mwani—uzalishaji mdogo, hasara baada ya kuvuna, thamani ndogo (value addition) na soko lisilo imara—na hizi ndizo sehemu ambazo AI kwenye fintech na mobile payments Tanzania inaweza kuleta matokeo ya haraka.

SESEP ni nini, na kwa nini inagusa moja kwa moja fintech?

SESEP ni mpango wa miaka mitatu (awamu ya majaribio) unaolenga kuimarisha uzalishaji wa mwani, kuongeza thamani, na kuboresha upatikanaji wa masoko. Kwa mujibu wa maelezo ya uzinduzi, SESEP inalenga hasa wanawake na vijana, na unatarajiwa kunufaisha zaidi ya watu 5,000 kupitia ajira na ujasiriamali.

Hii inagusa fintech kwa sababu mwani ni biashara ya mzunguko wa mara kwa mara: kupanda, kutunza, kuvuna, kukaushwa, kupimwa, kusafirishwa, na kulipwa. Kila hatua ikichelewa au ikikosa uwazi, mkulima hupoteza kipato.

Changamoto za “kifedha” zilizo ndani ya changamoto za kilimo

Watu wengi wakisikia “uzalishaji mdogo” hufikiria mbegu au mbinu tu. Lakini mara nyingi uzalishaji mdogo unatokana na:

• Kutokuwepo kwa mtaji wa mzunguko (working capital) kununua kamba, vifaa vya kukausha, au kuboresha maeneo ya kufugia.
• Hatari ya bei na soko: mkulima akihofia atalipwa lini au kwa bei gani, hataki kuongeza uzalishaji.
• Upimaji na grading isiyoeleweka: kama ubora haupimwi kwa uwazi, mkulima hana sababu ya kuboresha.

Fintech yenye akili bandia (AI) inaweza kuingilia hapa kwa njia ya malipo, mikopo, bima ndogo, na ufuatiliaji wa thamani.

Mobile money kama “miundombinu” ya soko la mwani

Jibu la haraka: malipo ya simu ndiyo njia rahisi zaidi ya kubadilisha mwani kutoka biashara ya makubaliano ya mdomo kuwa biashara yenye rekodi, mikataba, na uwezo wa kukua.

SESEP imesisitiza mambo kama contract farming na market linkages. Haya yakifanyika bila mfumo wa kidijitali, bado kutakuwa na:

• mzozo wa madai (nani alileta kilo ngapi?)
• kuchelewa kwa malipo
• gharama kubwa za uendeshaji kwa wanunuzi (buyers)

Mfumo unaofanya kazi: malipo ya hatua kwa hatua (milestone payments)

Badala ya kulipa mwisho wa msimu tu, wanunuzi au viwanda vinaweza kutumia malipo ya hatua kupitia mobile money:

1. Advance ndogo kwa pembejeo (kamba, vifaa) baada ya mkulima kuthibitishwa kwenye mfumo.
2. Malipo ya sehemu baada ya uthibitisho wa uvunaji na ukaguzi wa ubora.
3. Malipo ya mwisho baada ya kupokea na kupima mzigo.

Hii hupunguza presha kwa mkulima na pia hupunguza hatari kwa mnunuzi.

Sentensi ya kubeba hoja: Malipo ya simu yanapopangwa kwa hatua, yanafanya “contract farming” iwe ya kuaminika—na kuifanya iwe ya kuvutia kwa mkulima na mnunuzi.

AI kwenye fintech: namna ya kupunguza hasara na kuongeza mapato ya mkulima

AI haina maana ya roboti. Kwa mazingira ya mwani Zanzibar, AI mara nyingi ni models za kutabiri, uchambuzi wa miamala, na automation ya mawasiliano zinazoweza kuendeshwa ndani ya programu za kifedha au mifumo ya malipo.

1) AI kwa mikopo midogo ya mnyororo wa thamani (value chain credit)

Wakulima wengi wana historia ndogo ya benki. Lakini wana historia ya:

• miamala ya mobile money
• marudio ya mauzo (seasonality)
• ushahidi wa malipo kutoka kwa wanunuzi (kama mfumo wa SESEP utadijitali)

AI inaweza kutumia data hii kutengeneza credit score ya kimazingira (alt-data scoring) na kutoa:

• mikopo ya pembejeo
• mikopo ya vifaa vya kukausha/kufungasha
• overdraft ndogo wakati wa kusubiri malipo

2) AI kwa “bei ya haki” na uwazi wa grading

Moja ya vitu vinavyovunja moyo mkulima ni kubadilishiwa bei bila maelezo. Mfumo wa kidijitali unaweza kuweka:

• viwango vya ubora (grade A/B/C)
• bei kwa kila grade
• sababu za kushushwa grade (unyevu, uchafu, urefu wa nyuzi)

AI inaweza kusaidia kwa kutambua viashiria vya ubora kupitia data rahisi ya ukaguzi (hata kama si picha), na kuonyesha mkulima nini cha kuboresha ili apate grade ya juu msimu ujao.

3) AI kwa kuzuia udanganyifu (fraud) na kulinda malipo

Kadri biashara inavyokua, udanganyifu unaongezeka: akaunti bandia, madai ya uzito usio sahihi, au “double payment.” AI kwenye mifumo ya malipo inaweza:

• kugundua miamala isiyo ya kawaida
• kuzuia malipo maradufu
• kubaini mawakala/akaunti zinazopokea malipo mengi kwa muundo unaotia shaka

Hii inalinda fedha za mradi, wanunuzi, na wakulima halali.

Ujasiriamali wa thamani (value addition): pesa ipo kwenye usindikaji

Jibu la moja kwa moja: Zanzibar haitapata mapato makubwa ya mwani kwa kuuza malighafi pekee; mapato hupanda kwenye bidhaa za thamani zaidi.

SESEP imeweka wazi lengo la value addition. Hapa ndipo fintech na AI zinaongeza kasi:

Njia 3 za kufadhili value addition bila kuua mtiririko wa fedha

1. Invoice/receivables financing: kikundi cha wakulima au kiwanda kidogo kikipata oda, kinapata fedha ya kuanza uzalishaji kwa kutumia mkataba/oda kama dhamana.
2. Asset financing: vifaa vya kukaushia, kusaga, kufungasha vinanunuliwa kwa mpango wa kulipa kidogo kidogo (pay-as-you-earn).
3. Group wallets na controls: vikundi vya wanawake/vijana vinapokea mapato kwenye pochi ya kikundi yenye sheria za matumizi (kwa mfano, asilimia fulani inaenda akiba ya matengenezo ya vifaa).

AI inaweza kuonyesha cashflow forecast rahisi: mwezi gani kuna mapato mengi, lini kuweka akiba, lini kukopa.

Mwaka mpya unakuja: kwa nini Desemba ni muda mzuri wa kupanga mifumo

Tarehe ni 26 Desemba 2025—wengi wako kwenye mapumziko, lakini kwa biashara hii ni kipindi kizuri kupanga msimu ujao. Ukiweka mfumo wa malipo, usajili wa wakulima, na utaratibu wa grading mapema, msimu unapoanza hutapoteza wiki 4–8 kujaribu “kurekebisha” mambo.

Hili ni somo pana kwenye mfululizo wetu wa “Jinsi AI Inavyo Badilisha Sekta ya Fintech na Malipo ya Simu Nchini Tanzania”: teknolojia ikichelewa kuingia kwenye operesheni, gharama ya mabadiliko hupanda na watu hupoteza imani.

Muundo wa utekelezaji: nini kifanyike ili SESEP ipate matokeo ya haraka

Jibu la haraka: msingi ni usajili sahihi, malipo ya kidijitali, na data ndogo lakini safi.

Hatua 1: Usajili wa mkulima unaozalisha rekodi

Usajili usiwe “jina tu.” Uwe na:

• kitambulisho (aina yoyote inayokubalika kisheria)
• eneo la shamba la mwani (kijiji/ufukwe)
• kikundi/ushirika
• namba ya simu ya malipo

Hii inajenga msingi wa mikopo midogo, bima, na malipo ya mikataba.

Hatua 2: “Contract farming” yenye malipo yanayoonekana

Mkataba uwe na vitu vitatu vinavyoeleweka:

• bei au fomula ya bei
• kiwango cha ubora na jinsi kinavyopimwa
• ratiba ya malipo (kwa hatua)

Malipo yakifanyika kwa mobile money, mkulima ana uthibitisho. Mnunuzi pia ana kumbukumbu.

Hatua 3: Huduma kwa wateja (customer support) inayoendeshwa na AI

Wakulima wanahitaji majibu ya haraka: “Kwa nini nimelipwa hiki?” “Grade yangu imeshuka kwa nini?”

Chatbot ya Kiswahili (au msaidizi wa sauti) inaweza kushughulikia maswali ya kawaida:

• status ya malipo
• maelezo ya grading
• tarehe za ukusanyaji
• mafunzo mafupi ya baada ya kuvuna

Hii ni sehemu halisi ya AI in customer communication kwenye fintech Tanzania—si theory.

Maswali yanayoulizwa sana (kwa lugha ya kawaida)

Je, mobile money inaweza kusaidia nini kama soko lenyewe bado ni dhaifu?

Ndiyo, kwa sababu inaleta uwazi na rekodi. Rekodi hizo ndizo zinazoleta wanunuzi wakubwa, mikopo ya uzalishaji, na mikataba ya muda mrefu.

Je, AI inahitaji data kubwa sana?

Hapana. Kwa kuanzia, data ndogo lakini sahihi (mauzo, uzito, grade, tarehe, malipo) inatosha kutengeneza makadirio ya mapato na alama ya mkopo.

Ni nani anafaidika zaidi—mkulima au mnunuzi?

Wote. Mkulima anapata malipo ya haraka na motisha ya ubora; mnunuzi anapata ugavi unaotabirika na kupunguza udanganyifu.

Hatua inayofuata kwa fintech na wadau wa SESEP

SESEP inaweka mazingira mazuri: serikali inaunga mkono kupitia ajenda ya Blue Economy na dira ya maendeleo ya muda mrefu, na mradi unalenga kuongeza kipato na ajira. Lakini matokeo makubwa yatatokea pale ambapo wadau wataamua kuwa malipo ya simu na mifumo ya kidijitali si “ongeza,” bali ni uti wa mgongo wa mnyororo wa thamani wa mwani.

Kama unaendesha fintech, SACCO, kampuni ya malipo, au programu ya biashara ndogo, huu ndio wakati wa kuunda bidhaa ndogo zinazoeleweka: usajili wa wakulima, malipo ya mikataba, mikopo ya pembejeo, na dashboards rahisi za vikundi. Huo ndiyo mwelekeo tunaouandika kwenye mfululizo wetu wa “AI na malipo ya simu Tanzania”—kutoka kampeni za mawasiliano hadi mifumo inayobeba uchumi wa watu wa pwani.

Ukiangalia mbele ya 2026, swali la msingi si kama mwani utalimwa. Utalimwa. Swali ni: Je, mapato ya mkulima yatapanda kwa sababu ya uwazi wa soko na malipo ya kidijitali, au yataendelea kumezwa na ucheleweshaji na ukosefu wa rekodi?