Aile Sağlığında mHealth: SMARTFAMILY2.0’dan 7 Ders

15.12.2025’te yayımlanan bir randomize kontrollü çalışma, aile temelli bir mobil sağlık uygulamasının (SMARTFAMILY2.0) fiziksel aktiviteyi artırmakta zorlandığını, buna karşın meyve-sebze tüketimi, ailece yapılan fiziksel aktivite ve aile yemekleri gibi “ev içi rutine” temas eden alanlarda ölçülebilir kazanımlar sağladığını gösterdi. Bu sonuç tek başına bir “başarı/başarısızlık” hikâyesi değil; dijital sağlık ürünleri geliştirenler için net bir tasarım rehberi.

Benim bu çalışmadan çıkardığım en pratik mesaj şu: Dijital sağlıkta asıl kaldıraç, bireyi değil “bağlamı” iyileştirmektir. Aile bağlamı; hedef belirleme, sosyal destek, rol model etkisi ve günlük rutinler üzerinden davranış değişikliğinin en güçlü motorlarından biri. Yapay zekâ (YZ) ise burada doğru kullanılırsa, kişiselleştirmeyi “güzel bir özellik” olmaktan çıkarıp ürünün omurgası haline getirebilir.

Bu yazı, “Sağlık Sektöründe Yapay Zekâ ve Dijital Sağlık” serimizin bir parçası olarak, SMARTFAMILY2.0’ın bulgularını anlaşılır hale getiriyor; sağlıkta hasta/ailesi etkileşimi, davranış değişikliği, JITAI (tam zamanında uyarlanabilir müdahaleler) ve veriye dayalı kişiselleştirme açısından ne öğrettiğini somut önerilere çeviriyor.

SMARTFAMILY2.0 bize ne söylüyor? (Kısa ama net)

Bu çalışma, aile içinde hem yetişkin hem çocukları hedefleyen, oyunlaştırma ve “tam zamanında uyarı” mantığını içeren bir mobil sağlık müdahalesini değerlendirdi.

Tasarım özeti (3 haftalık kullanım):

• Aile hedefleri: adım sayısı, orta-şiddetli aktivite, ailece aktivite planı, meyve-sebze tüketimi, ortak aile öğünleri
• Oyunlaştırma: puan/yıldız/badge, koç avatar, ilerleme geri bildirimi
• JITAI: 1 saat hareketsizlik (çok düşük adım + düşük MET) sonrası hareket teşviki
• Ölçüm: ivmeölçer (adım, MVPA), öz bildirim anketleri, beslenme günlüğü, aile etkinliği/öğün sayısı

Çalışmanın kritik bulguları (52 aile):

• Fiziksel aktivite (MVPA/adım): Anlamlı artış yok. Hatta bazı cihaz ölçümlerinde kontrol lehine etki raporlanmış.
• Meyve-sebze tüketimi (günlükle ölçülen): Müdahale lehine anlamlı iyileşme var (T0–T1).
• Ailece yapılan fiziksel aktivite: T0–T1 ve T0–T2’de müdahale lehine artış.
• Ortak aile öğünleri: T0–T1’de müdahale lehine artış (ancak daha sonraki takipte tablo karmaşık).

Bu sonuçları “uygulama işe yaramadı” diye okumak acelecilik olur. Daha doğru okuma şu: Uygulama, artırılması zor bir metriği (zaten aktif örneklemde MVPA) yükseltemedi; ama evin içinde davranışın ‘organizasyonunu’ iyileştirdi.

Neden fiziksel aktivitede artış çıkmadı? Sorun uygulamada değil, tavan etkisinde

En kritik detay: Çalışmadaki katılımcılar başlangıçta zaten oldukça aktif.

• Cihaz verilerine göre ortalama MVPA değerleri hem çocuklarda hem yetişkinlerde, önerilerin belirgin şekilde üstünde.
• Buna karşın meyve-sebze tüketimi haftalık önerilen düzeyin altında.

Bu tablo, ürün ekiplerinin sık yaptığı bir hatayı gösteriyor: “En kolay kazanım” ile “en çok ihtiyaç duyan kişi” aynı kişi olmayabilir. Aktif bir grupta adımı artırmak zor; ama beslenme gibi boşluk olan bir alanda daha hızlı etki görmek mümkün.

Buradan çıkan pratik ders:

Davranış değişikliği uygulaması geliştiriyorsanız, hedef kitle seçimi ürün performansını belirler. Yanlış örneklem, iyi ürünü bile etkisiz gösterebilir.

Türkiye’de bu ders daha da önemli; çünkü dijital sağlık programlarında çoğu zaman “gönüllü katılım” yüksek motivasyonlu grupları çekiyor. Bu da gerçek dünyada en çok fayda görecek düşük aktivite/düşük sağlık okuryazarlığı segmentinin dışarıda kalmasına yol açabiliyor.

Asıl kazanç: “Ailece yapılan aktivite” neden daha değerli bir metrik?

Çalışmanın en umut verici sonucu, toplam MVPA yerine ailecek aktivite sayısının artması.

Bu metrik niye kritik?

• Sürdürülebilirlik: Tek kişinin motivasyonu dalgalanır; aile rutini daha kalıcıdır.
• Modelleme etkisi: Çocuk davranışı ebeveynin davranışını taklit eder; tersi de geçerli.
• Kalite boyutu: MVPA dakika sayısı artmasa bile, ortak yürüyüş/oyun gibi aktiviteler aile bağını ve alışkanlık oluşumunu destekler.

Dijital sağlıkta bazen “doğru KPI” seçmek, algoritmadan daha önemlidir. Sağlık kurumları ve dijital sağlık girişimleri için önerim:

• Sadece adım/MVPA değil;
• ailece aktivite, ekran süresi kırılımları, ortak öğün, uyku rutini gibi “bağlam metrikleri”ni de ana hedeflere koyun.

JITAI ve oyunlaştırma: Teoride güçlü, pratikte hassas ayar ister

SMARTFAMILY2.0; JITAI (tam zamanında uyarlanabilir müdahale) ve oyunlaştırmayı birlikte kullanıyor. Bu, dijital sağlıkta “etik ve etkili etkileşim” çizgisinin tam üstünde yürümek demek.

JITAI neden doğru fikir?

Hareketsizlik sonrası “şimdi küçük bir hareket iyi gelir” mesajı, davranış biliminde çok net bir yere oturuyor: tetikleyici + kolay eylem.

Ama JITAI’nin başarısı 3 şeye bağlı:

1. Doğru zaman: Kullanıcı toplantıda mı, yolda mı, derste mi?
2. Doğru ton: Emir veren değil, seçenek sunan dil.
3. Doğru eylem: 10.000 adım hedefi değil, 2 dakikalık küçük ara gibi erişilebilir mikro-hedef.

Oyunlaştırma neden bazen bekleneni vermez?

Oyunlaştırma “herkeste” aynı çalışmaz. Bazı kullanıcılar lider tablolarından motive olur, bazıları stres olur. Aile içinde ise daha da karmaşık: çocuk için eğlenceli olan, ebeveyn için “bir iş daha” hissi yaratabilir.

Bu yüzden iyi dijital sağlık tasarımı şunu hedeflemeli:

• Tek tip oyunlaştırma yerine kişiye ve aile dinamiğine göre uyarlanmış motivasyon profilleri

Bu noktada yapay zekâ devreye giriyor.

Yapay zekâ burada neyi gerçekten iyileştirebilir? (Somut senaryolar)

SMARTFAMILY2.0 YZ ürünü değil; ama YZ’nin dijital sağlıkta nasıl değer üretebileceğini göstermek için ideal bir örnek.

1) “Aile segmentasyonu” ile tavan etkisini baştan engellemek

YZ/analitik ile aileleri başlangıçta sınıflandırabilirsiniz:

• Zaten aktif ama beslenmesi zayıf
• Hareketsiz ama beslenmesi fena değil
• Her ikisi de düşük
• Zamanı kısıtlı (vardiya/yoğun iş), “mikro hedef” ihtiyacı yüksek

Sonra müdahaleyi buna göre değiştirirsiniz. Bu, klinik dünyada “kişiselleştirilmiş bakım”ın dijital karşılığı.

2) Bildirim optimizasyonu: “Az ama isabetli”

Bildirim yorgunluğu dijital sağlığın sessiz katilidir. YZ ile:

• Hangi saatlerde mesaj okunuyor?
• Hangi mesajlar eyleme dönüşüyor?
• Hangi kullanıcı bildirimden soğuyor?

…gibi sinyallerden kişisel bir “etkileşim dozu” hesaplanabilir.

3) İçerik kişiselleştirme: sağlık okuryazarlığına göre anlatım

Aile içindeki bireylerin sağlık okuryazarlığı aynı değil. YZ tabanlı içerik üretimi/uyarlaması ile:

• Çocuk için görsel, kısa görev
• Ebeveyn için pratik alışveriş listesi, porsiyon örneği
• Büyükanne/dede varsa daha geleneksel beslenme dili

…gibi farklı anlatımlar sunulabilir.

4) “Birlikte hedef” tasarımı: çatışmayı azaltan hedefler

Aile hedefleri bazen gerilim yaratır: biri çok iddialı, diğeri istemiyor. YZ, geçmiş veriden:

• Ailenin sürdürebildiği hedef zorluğunu
• Haftalık rutin paternlerini
• Ulaşılabilir “en küçük ortak hedefi”

önererek uyumu artırabilir.

Sağlık kurumları ve dijital sağlık ekipleri için 7 uygulanabilir ders

Bu kısmı özellikle LEADS hedefi olan ekipler için yazıyorum: ürünü pazara çıkarırken ya da kurum içi dijital program kurarken işe yarayan dersler bunlar.

1. KPI’ı doğru seçin: MVPA artışı her zaman en iyi gösterge değil. “Ailece aktivite” ve “ortak öğün” gibi bağlam metrikleri koyun.
2. Hedef kitleyi filtreleyin: Zaten aktif kitleye “daha aktif ol” demek zor. Asıl etki, düşük aktivite/düşük beslenme kalitesinde çıkar.
3. Mikro alışkanlık tasarlayın: 3 haftada hayat değişmez. 2 dakikalık ara yürüyüş, 1 porsiyon sebze eklemek gibi küçük kazanımları büyütün.
4. Bildirim stratejisi yazılım değil, klinik karardır: Sıklık, saat ve dil; etkiyi belirler.
5. Aile içi rol dağılımını destekleyin: “Kim alışveriş yapıyor?”, “Kim yemek hazırlıyor?” gibi gerçek hayat soruları, uygulama içi akışlara yansımalı.
6. Ölçüm yöntemini ciddiye alın: Günlük ile anket farklı sonuç verebilir. Ürün kararını tek ölçüme bağlamayın.
7. YZ’yi ‘kişiselleştirme motoru’ olarak konumlayın: Segmentasyon, içerik, hedef ve bildirim optimizasyonu; YZ’nin en net değer ürettiği yerler.

Bir sonraki adım: Dijital sağlık programınızı “aile moduna” geçirmek

SMARTFAMILY2.0’ın en güçlü tarafı, birey yerine “birlikte” davranışı hedeflemesi. Benzer bir yaklaşımı Türkiye’de kurumlar, özel hastaneler, sigorta şirketleri ve dijital sağlık girişimleri için pratik bir modele çevirmek mümkün.

Başlangıç için basit bir çerçeve:

• 4 haftalık aile pilotu (kısa, ölçülebilir)
• Haftada 1 kez aile hedefi (tek hedef, net)
• Günlük 1 kez mikro geri bildirim (tek cümle)
• Haftada 2 kez ailece aktivite (20–30 dk yürüyüş gibi)
• Haftada 4–5 kez ortak öğün hedefi (tamamı değil, gerçekçi)

Dijital sağlık ve yapay zekâ birleştiğinde, en büyük potansiyel “daha çok veri toplamak” değil; doğru anda, doğru kişiye, doğru yükte destek vermek. 2026’ya girerken rekabetin yönü de buraya kayıyor.

Aklımda kalan soru şu: Ailelerin zaten çok hareketli olduğu değil, harekete en uzak kaldığı segmentte; YZ destekli bir JITAI modeli ne kadar hızlı fark yaratır?