E-Nabız Değil, Not Şişkinliği: ESK’de Kopyala-Yapıştır

19.12.2025’te yayımlanan nitel bir çalışma, Elektronik Sağlık Kaydı (ESK) içinde kopyala-yapıştır (CP) ve kopyala/ileriye taşı (CF) araçlarının klinisyenler için “hayatta kalma mekanizması” olduğunu söylüyor; aynı çalışma, bu araçların hata üretme, notları şişirme ve hasta güvenliği riski yaratma potansiyelinin de altını kalın çiziyor. Daha sert olan kısım şu: Bazı klinisyenler bu gerilimi “ahlaki sıkışma / moral yaralanma” olarak yaşıyor.

Sağlık Sektöründe Yapay Zekâ ve Dijital Sağlık serimizde sık sık aynı noktaya geliyorum: Dijitalleşme tek başına yetmiyor; iş akışını doğru tasarlamazsanız, en iyi sistem bile kullanıcıyı zorlar, kullanıcı da sistemi “idare etmeye” başlar. ESK’de kopyalama araçları bu idarenin en görünür örneği.

Bu yazıda, yeni araştırmanın bulgularını Türkiye’deki dijital sağlık gerçekleriyle birlikte okuyup, yapay zekânın ESK dokümantasyonunu nasıl daha güvenli ve daha az yorucu hâle getirebileceğini pratik bir çerçeveyle anlatacağım.

ESK’de kopyalama araçları neden bu kadar yaygın?

Kısa cevap: Çünkü dokümantasyon yükü, klinisyenin zamanını “hasta bakımından” koparıyor; CP/CF de en hızlı kaçış yolu oluyor.

Çalışmada 2023’te yapılan 22 görüşme (ortalama 48 dakika) üzerinden çok net bir resim çıkıyor: Klinik not, sadece klinik iletişim için yazılmıyor. Aynı not;

• geri ödeme ve mevzuat gerekliliklerini,
• ekip içi iletişimi,
• hukuki kayıt olma işlevini,
• eğitim/denetim ihtiyaçlarını

tek metinde taşımaya çalışıyor. Sonuç: Notlar “hasta Wikipediası”na dönüyor.

Benzer bir baskı, Türkiye’de de farklı biçimlerde görülüyor. Kamu hastanelerinde yoğun poliklinik yükü, özelde performans baskısı, eğitim araştırmada çoklu onay/denetim süreçleri… Hepsi aynı kapıya çıkıyor: Notu hızlı yaz, ama hatasız olsun. Bu ikisi aynı anda her zaman mümkün değil.

CP (kopyala-yapıştır) ve CF (ileriye taşı) arasındaki fark

CP, notun içinden belirli parçaları alıp yeni nota yapıştırmayı ifade ediyor (öykü, tetkik sonucu, muayene cümlesi vb.).

CF ise bazı sistemlerde tüm notu (şablon/format dahil) “bugüne taşıyıp” güncelleyerek devam etme pratiği. Özellikle yataklı servislerde süreklilik için çok çekici.

“Faydalı ama tehlikeli”: CP/CF’nin görünür ve görünmez sonuçları

Net cevap: CP/CF verimlilik sağlar; ama denetlenmezse hatayı çoğaltır ve notu okunamaz hâle getirir.

Araştırmanın en güçlü tarafı, klasik “artıları-eksileri” listesinin ötesine geçip, bu araçların kullanıcı psikolojisi ve kurum kültürü üzerindeki etkisini konuşması.

Neyi iyileştiriyor?

Çalışmaya göre klinisyenlerin CP/CF’yi değerli bulduğu başlıklar:

• Zaman kazancı ve verimlilik: Özellikle yoğun servis/poliklinikte.
• Düzen ve standardizasyon: Şablon üstünden güncelleme yapmak.
• Ekip içi iletişim: Sürekliliği olan hastada planın izlenebilir kalması.
• Objektif veride doğruluk: Örneğin radyoloji raporunun bozulmadan taşınması.

Bu tarafı küçümsememek gerekiyor. “Kopyalama olmasın” demek, çoğu yerde “not yazımı iki katına çıksın” demek gibi algılanıyor.

Neyi bozuyor?

Çalışmadaki olumsuz sonuçlar, sahada en çok can yakan yerlerle örtüşüyor:

• Güncellenmemiş bilgi ve hatanın sürüklenmesi: Dünkü plan, bugün hâlâ notta kalıyor.
• Not şişkinliği (note bloat): Okunabilirlik düşüyor; klinik sinyal gürültüye karışıyor.
• Kritik düşünmenin zayıflaması: Özellikle eğitim sürecindeki hekimlerde “seçme-ayıklama” kası çalışmıyor.
• İntihal/atıf sorunu: Başkasının cümlesini kaynak göstermeden taşımak.
• Hasta güvenliği ve hukuki risk: Yanlış hastaya yapıştırma gibi mahremiyet ihlalleri dâhil.

“ESK’de kopyalama, tek başına bir özellik değil; doğru yönetilmezse sistematik hata üretim mekanizmasıdır.”

En az konuşulan sonuç: Ahlaki sıkışma (moral injury)

Araştırmanın bence en çarpıcı bulgusu burada: Bazı klinisyenler CP/CF’yi kullanırken “iç sıkıntısı” yaşadığını, ama kurumun tempo ve beklentileri nedeniyle mecbur kaldığını söylüyor.

Bu duygu, “tükenmişlik” gibi genel bir şemsiye değil. Daha keskin: Doğru olduğunu düşündüğün şekilde çalışamamak.

Dijital sağlık dönüşümünde bunu görmezden gelirseniz, en iyi yapay zekâ projesi bile benimsenmez. Çünkü kullanıcı, “bir yük daha” diye bakar.

Yapay zekâ bu sorunu gerçekten çözer mi?

Net cevap: Yapay zekâ, CP/CF’nin yerini almak zorunda değil; ama kopyalamanın riskini düşürüp dokümantasyon yükünü azaltabilir. Bunu yaparken ölçülebilir hedefler şart.

Çalışmada katılımcılar, yapay zekânın dokümantasyon araçlarını iyileştireceğini düşünüyor. Özellikle ortam dinleyen dijital sekreterler (ambient scribe) gibi çözümler öne çıkıyor.

Benim duruşum şu: Yapay zekâ burada “otomatik not yazarı” olmaktan çok, kalite kontrol + akıllı özet + bağlam farkındalığı rolünde daha hızlı değer üretir.

1) “Kopyalandı mı?” sorusunu görünür kılmak

En basit ama etkili adım: Sistem, kopyalanan bölümü belirginleştirmeli.

• Kopyalanan metin işaretli görünsün (renk/stil farkı)
• Kaynak yazar ve tarih otomatik görünsün
• İmzalamadan önce “Güncellemen gereken alanlar” için mini kontrol listesi çıksın (tarih, ilaç dozu, plan, vital vb.)

Bu, hem eğitim hem denetim açısından ciddi fark yaratır.

2) Notu şişirmek yerine “akıllı özet” üretmek

Not şişkinliğinin panzehiri, daha fazla metin değil; daha iyi yapı.

Yapay zekâ destekli bir ESK:

• “Bugün ne değişti?” bölümünü otomatik çıkarabilir
• Son 72 saatteki kritik değişimleri (laboratuvar trendi, vital sapması, yeni tanı/ilaç) özetleyebilir
• Uzun geçmişi “katlanabilir” bloklarda tutup, klinisyene kısa bir çekirdek not sunabilir

Bu sayede CP/CF ihtiyacı azalır; çünkü kimse eski notu taşıyıp “bağlam yaratmak” zorunda kalmaz.

3) Eğitimde doğru kullanım: Yasaklamak yerine standartlaştırmak

Çalışma, CP/CF bilgisinin çoğunlukla kulaktan kulağa geçtiğini söylüyor. Bu, kurumlar için alarm.

Pratikte işe yarayan yaklaşım:

1. Yeni başlayanlara 60–90 dakikalık “ESK’de güvenli dokümantasyon” eğitimi
2. Bölüm bazlı mini standartlar (acil, dahiliye, yoğun bakım, kadın doğum aynı değil)
3. “Süper kullanıcı” rolü: Her ekipte ESK iş akışını bilen bir kişi

Kopyalamayı tamamen kaldırmak yerine doğru yerde, doğru miktarda, doğru işaretleme ile yönetmek daha gerçekçi.

4) Başarı ölçütleri: Yapay zekâ projesini sahada ayakta tutan şey

Yapay zekâ destekli dokümantasyon yatırımları, “havalı demo” ile değil, ölçülebilir sonuçla yaşar.

Takip edilebilir metrik örnekleri:

• Not başına ortalama yazım süresi
• Mesai dışı ESK kullanım süresi (pijama mesaisi)
• Not uzunluğu (kelime sayısı) ve okunabilirlik
• Kopyalanan metin oranı
• Güncellenmemiş bilgi kaynaklı olay bildirimi sayısı
• Kullanıcı memnuniyeti (hekim/hemşire/sekreter)

Bu metrikler olmadan, yapay zekâ kısa sürede “bir sistem daha”ya dönüşür.

Kurumlar için 30 günde uygulanabilecek bir yol haritası

Net cevap: Büyük dönüşüm beklemeden, düşük maliyetli düzenlemelerle risk hızla düşürülebilir.

Aşağıdaki plan, birçok hastanede “ilk adım” olarak karşılık buluyor:

1. CP/CF kullanım rehberi (1 sayfa): Neyi kopyalayabilirsin, neyi asla?
2. İmza öncesi kontrol alanları: tarih-saat, plan, ilaçlar, tanı, hasta kimliği
3. Şablonların sadeleştirilmesi: Her not aynı şablon olmak zorunda değil
4. Kopya metin işaretleme özelliği varsa açma/optimizasyon
5. Mini eğitim + örnek not kütüphanesi (iyi not nasıl görünür?)

Bu adımlar, “kopyalama”yı şeytanlaştırmadan hasta güvenliğini artırır.

Bir sonraki adım: ESK’yi yapay zekâya hazırlamak

Bu yazı, serimizin büyük resmine bağlanıyor: Yapay zekâ; tıbbi görüntüleme ve erken teşhisin yanında, hastane operasyonu ve klinik dokümantasyon tarafında da somut değer üretir. Ama bunun şartı, ESK’nin yalnızca “kayıt deposu” değil, akıllı iş akışı platformu olarak ele alınması.

Bugün CP/CF tartışması, aslında şu sorunun provası: Klinisyenin zamanını kime geri vereceğiz? Ekrana mı, hastaya mı?

Eğer kurumunuz dokümantasyon yükünü azaltmayı, not kalitesini artırmayı ve yapay zekâ entegrasyonunu güvenle ilerletmeyi hedefliyorsa, ilk kazanım alanlarından biri tam burası: kopyalama araçlarını yönetmek ve yapay zekâyı “kalite ve özet” için konumlandırmak.

Sizce klinik not, 2026’da daha kısa mı olacak; yoksa daha da mı uzayacak? Bu sorunun cevabı teknoloji kadar, kültür ve ölçüm disiplininde gizli.