Durven investeren in zorginnovatie en AI in Nederland

Waarom Nederland achterloopt met zorginnovatie

459 dagen. Zoveel wachten Nederlandse patiënten gemiddeld op toegang tot nieuwe geneesmiddelen na EMA-goedkeuring. In Duitsland gaat het vaak om enkele weken. Dat verschil is niet theoretisch; het bepaalt of iemand nog kan werken, of een kind zijn ouder ziet opgroeien, of een hiv-infectie wordt voorkómen in plaats van levenslang behandeld.

Dit artikel uit de reeks “AI voor Nederlandse Zorg: Innovatie in de Gezondheidszorg” gaat over een ongemakkelijke vraag: is Nederland echt bereid te investeren in innovatie – ook als het gaat om dure geneesmiddelen en slimme AI-oplossingen? Want we praten graag over innovatie, maar ons zorgsysteem beloont vooral korte termijn-kostenbeheersing.

De realiteit: Nederland geeft relatief weinig uit aan geneesmiddelen, vertraagt toegang tot innovaties en remt daarmee óók de invoering van AI in de zorg. Terwijl juist de combinatie van innovatieve geneesmiddelen en kunstmatige intelligentie enorme gezondheidswinst én efficiëntie kan opleveren.

Wat gaat er mis met toegang tot innovatie in Nederland?

De kern: Nederlandse patiënten krijgen later toegang tot nieuwe therapieën dan in de meeste andere Europese landen. En dat is geen toevallig bijeffect, maar het resultaat van hoe we het systeem hebben ingericht.

Lange wachttijden en beperkte toegang

Een paar harde cijfers uit de afgelopen jaren:

• Gemiddelde wachttijd na EMA-goedkeuring: 459 dagen voordat een geneesmiddel in Nederland beschikbaar is.
• Tussen 2020 en 2023: 173 geneesmiddelen goedgekeurd door de EMA, waarvan er maar 100 daadwerkelijk beschikbaar kwamen voor Nederlandse patiënten.
• Patiënten wijken soms uit naar België of Duitsland om sneller toegang te krijgen.

De route naar vergoeding verloopt via meerdere lagen van beoordeling (onder meer Health Technology Assessment) en stevige prijs- en pakketonderhandelingen. Dat is op zich logisch – we willen waarde voor geld – maar de uitwerking is traag, gefragmenteerd en sterk op kosten gefocust.

Lage uitgaven, maar tegen welke prijs?

Nederland profileert zich als een land dat zijn zorgkosten scherp in de hand houdt. Dat zie je terug in de cijfers:

• Uitgaven aan geneesmiddelen: minder dan 0,8% van het BBP, een van de laagste percentages in Europa.
• Groei van de uitgaven aan geneesmiddelen en hulpmiddelen: 6,3%, lager dan de gemiddelde zorguitgavengroei van 8,9%.
• Recente NZa-cijfers laten zien: uitgaven aan innovatieve geneesmiddelen dalen relatief ten opzichte van de medisch-specialistische zorg. Kosten per patiënt nemen af, terwijl het aantal patiënten juist stijgt.

Dat lijkt op het eerste gezicht efficiënt. Maar eigenlijk zegt het: we remmen innovatie harder af dan de rest van de zorg, en dat kost op lange termijn gezondheid, arbeidsproductiviteit en menselijk leed.

Waarom investeren in innovatie géén luxe is

Innovatie is geen speeltje voor academische centra; het gaat over dagelijkse praktijk. Denk aan oncologie, hiv, zeldzame ziekten, maar ook aan AI-toepassingen bij diagnostiek, triage of capaciteitsplanning.

Gezondheidswinst én economische winst

In de oncologie laten studies zien dat nieuwe behandelingen – vaak duur aan de start – grote maatschappelijke waarde opleveren:

• Minder ziekenhuisopnames en IC-dagen
• Hogere overlevingskansen
• Snellere terugkeer naar werk

Een Europees rapport schat de gezondheidswinst van kankerinnovaties op 29,2 miljard euro aan waarde. In Nederland kijken we in de praktijk nog te vaak naar de prijs per patiënt per jaar, niet naar die totale waarde over 5, 10 of 20 jaar.

Hetzelfde zie je bij AI in de zorg:

• AI-triage kan SEH-bezoeken verminderen en wachttijden verkorten.
• Beslissingsondersteuning in de oncologie voorkomt onnodige behandelingen en verbetert behandelkeuzes.
• AI-ondersteunde planning in ziekenhuizen vermindert no-shows, optimaliseert OK-bezetting en verkort ligduur.

Die voordelen komen pas écht los als we durven investeren – niet alleen in pilots, maar in structurele implementatie met goede vergoedingsmodellen.

Preventie, vroegsignalering en AI

Nederland zegt in 2025 hardop: we willen meer doen aan preventie. Maar preventie zonder innovatie is vooral goede bedoelingen op papier. Innovatieve geneesmiddelen, vaccins en AI-gestuurde vroegsignalering zijn precies wat preventie concreet maakt:

• Bij hiv: pre-expositieprofylaxe (PrEP) in combinatie met AI-gestuurde risicomodellen in GGD-systemen kan infecties voorkomen in plaats van levenslang behandelen.
• Bij kanker: AI-algoritmen kunnen vroegtijdig afwijkingen op radiologiebeelden detecteren, waardoor patiënten eerder starten met behandeling, vaak minder intensief.
• Bij chronische ziekten: AI-analyse van thuismetingen en PGO’s kan verergering voorspellen, ziekenhuisopnames voorkomen en de huisarts ontlasten.

Je kunt niet geloofwaardig over preventie praten en ondertussen structureel te weinig investeren in de innovaties die preventie waarmaken.

De rol van AI in een toekomstbestendig zorgstelsel

De rode draad in deze blogreeks is helder: AI wordt onmisbaar om de Nederlandse zorg overeind te houden. Maar AI staat niet los van geneesmiddelen, devices of organisatie van zorg; het versterkt en versnelt al die innovaties.

Waar AI nu al waarde toevoegt

Een paar concrete domeinen waar Nederlandse zorgorganisaties vandaag mee bezig zijn of morgen mee kunnen starten:

1. Diagnostische ondersteuning

   • AI bij radiologie en pathologie voor snellere en nauwkeurigere diagnosen.
   • Automatische detectie van longnoduli, hersenbloedingen of metastasen.

2. Gepersonaliseerde behandeling

   • Algoritmen die op basis van genetische profielen, labwaarden en eerdere uitkomsten voorspellen welke behandeling de meeste kans op succes heeft.
   • In de oncologie, reumatologie en infectieziekten ontstaan hier nu al veelbelovende modellen.

3. Ziekenhuismanagement en capaciteitsplanning

   • Voorspellen van instroom op de SEH, beddencapaciteit en benodigde personele inzet.
   • AI-gestuurde OK-planning die rekening houdt met verwachte operatieduur, complicatierisico en opnameduur.

4. Digitale monitoring en thuissituatie

   • Slimme apps en wearables die met AI verslechtering signaleren bij COPD, hartfalen of diabetes.
   • Minder polibezoeken, meer regie bij de patiënt.

Het punt: als Nederland al moeite heeft om een nieuw geneesmiddel binnen 1,5 jaar vergoed te krijgen, hoe gaan we dan om met complexe AI-oplossingen die óók structurele financiering vragen?

Van barrières naar bruggen: wat moet er structureel veranderen?

De huidige situatie ontstaat niet door onwil, maar door een systeem dat vooral is gebouwd rondom volume- en kostendiscussies. Wie AI of innovatieve therapieën wil implementeren, loopt vaak tegen dezelfde muren aan.

1. Vereenvoudig en versnel HTA en vergoedingsprocessen

Voor zowel geneesmiddelen als AI-oplossingen is een paar dingen nodig:

• Kortere doorlooptijden bij beoordeling: duidelijke termijnen en minder schijven
• Parallelle processen: klinische beoordeling, economische evaluatie en prijsonderhandeling zoveel mogelijk tegelijk in plaats van na elkaar
• Heldere criteria voor waarde: niet alleen directe zorgkosten, maar ook arbeidsproductiviteit, kwaliteit van leven en langetermijneffecten meewegen

Voor AI in de zorg betekent dit ook: een passend kader voor digitale zorginterventies, met duidelijke eisen voor evidence, veiligheid en interoperabiliteit – én een vergoedingsroute die niet elke keer vanaf nul wordt uitgevonden.

2. Verleg de focus van kosten naar maatschappelijke waarde

Zorgbestuurders en zorgverzekeraars worden nog te vaak afgerekend op jaarbudgetten. Dat leidt bijna automatisch tot terughoudendheid bij innovaties die zich pas na meerdere jaren terugbetalen.

Een andere benadering werkt beter:

• Meerjarenafspraken waarin ruimte is voor innovatie, waarbij je expliciet een percentage van het budget reserveert voor nieuwe interventies (geneesmiddelen én AI).
• Uitkomstgerichte bekostiging: betaling (deels) koppelen aan behaalde resultaten, bijvoorbeeld tumorrespons, minder heropnames of verbeterde kwaliteit van leven.
• Gezamenlijke investeringsfondsen van overheid, verzekeraars en zorgaanbieders, gericht op innovatie met aantoonbare gezondheids- en productiviteitswinst.

3. Zie farmaceutische sector en tech-sector als partners

In het publieke debat wordt vaak over “Big Pharma” en “Big Tech” gesproken, zelden mét hen. Terwijl juist samenwerking cruciaal is als je complexe innovaties wil implementeren.

De meest succesvolle projecten die ik in Nederland en daarbuiten zie, hebben een paar kenmerken:

• Vroege betrokkenheid van zorgprofessionals, patiënten, verzekeraars én industrie bij het ontwerp van de innovatie en de doorontwikkeling.
• Gezamenlijke afspraken over data, uitkomsten en evaluatie.
• Transparantie over prijzen, opbrengsten en risicoverdeling.

Voor AI-toepassingen in de Nederlandse zorg is hetzelfde nodig: gezamenlijk ontwikkelen, testen én opschalen, in plaats van losse pilots zonder vervolg.

Wat kunnen zorgorganisaties nú al doen?

Je kunt wachten op Den Haag, maar je kunt als bestuurder, clinicus of innovatiemanager vandaag al stappen zetten om innovatie én AI beter te verankeren.

1. Maak innovatie expliciet onderdeel van je strategie

• Reserveer jaarlijks een vast percentage van het zorgbudget voor innovatieprojecten.
• Organiseer een multidisciplinair innovatieteam (zorg, IT, finance, beleid, patiëntvertegenwoordiging).
• Stel heldere selectiecriteria op: welk probleem lossen we op, welke uitkomst willen we verbeteren, hoe meten we dat?

2. Kies een paar speerpunten waar AI en geneesmiddelen elkaar versterken

Bijvoorbeeld:

• Oncologie: AI-ondersteunde beeldvorming + innovatieve systemische therapie + uitkomstregistratie.
• Infectieziekten: predictiemodellen voor uitbraken + vaccins en antivirale middelen + gerichte publieksvoorlichting.
• Chronische zorg: thuismonitoring met AI + moderne geneesmiddelen + proactieve interventies door het zorgteam.

Door AI niet los, maar juist in samenhang met medische innovaties te organiseren, wordt de maatschappelijke waarde zichtbaarder en beter meetbaar.

3. Werk regionaal samen

Innovaties worden pas echt krachtig als ze schaal hebben.

• Richt regionale samenwerkingsverbanden in rondom een paar gekozen thema’s (bijvoorbeeld acute zorg, oncologie of ouderenzorg).
• Deel data en ervaringen via gezamenlijke registraties en dashboards.
• Spreek met zorgverzekeraars regionaal af hoe besparingen en opbrengsten worden verdeeld.

Dit sluit mooi aan bij andere artikelen in deze serie over regionale samenwerking en AI-adoptie: de organisaties die actief meedenken en gezamenlijk leren, boeken sneller resultaat.

Zijn we bereid te betalen voor de zorg van morgen?

De vraag “Is Nederland bereid te investeren in innovatie?” gaat niet alleen over geld. Het gaat over welke zorg we acceptabel vinden in 2030 en 2040.

• Willen we dat Nederlandse patiënten net zo snel profiteren van nieuwe kankerbehandelingen en AI-diagnostiek als patiënten in Duitsland of België?
• Durven we preventie serieus te nemen door middelen en AI-oplossingen te financieren vóórdat de grote kosten optreden?
• Zijn we bereid politieke en bestuurlijke afspraken te maken die verder kijken dan één kabinetsperiode of één jaarcontract?

Mijn overtuiging: als we AI, innovatieve geneesmiddelen en preventie slim combineren, kunnen we de zorg betaalbaar houden én de uitkomsten verbeteren. Maar dat lukt alleen als we stoppen met denken in silo’s en korte termijn-besparingen.

Voor zorgbestuurders, professionals en beleidsmakers is de uitdaging helder: maak innovatie – inclusief AI – een vast onderdeel van je investeringsagenda, niet een bijlage. Praat met patiënten, met de farmaceutische industrie, met tech-partners en met verzekeraars. En durf keuzes te maken waar je over vijf à tien jaar trots op bent.

De zorgvraag groeit, vergrijzing is geen verrassing meer en personeelstekorten lossen zichzelf niet op. Niet investeren in innovatie lijkt op korte termijn veilig, maar is op langere termijn simpelweg het duurste scenario.

---

Wil je als organisatie concreet aan de slag met AI-toepassingen in de Nederlandse zorg en tegelijk slim omgaan met innovatieve behandelingen? Begin dan met één scherpe vraag: welk gezondheidsprobleem in onze regio verdient als eerste een écht innovatieve oplossing? De rest volgt daaruit.