De geactualiseerde Startanalyse voor aardgasvrije buurten raakt direct aan gezondheid. Hoe kunnen AI en zorgdata gemeenten helpen om slimme, eerlijke warmteplannen te maken?
Waarom slimme warmteplannen óók een zorgvraag zijn
In 2026 moeten alle Nederlandse gemeenten een concreet warmteplan hebben: welke buurten gaan over op warmtenetten, waar komen (hybride) warmtepompen en waar blijft een gasaansluiting (met klimaatneutraal gas)? Achter die technische keuzes gaat een heel andere vraag schuil: hoe zorgen we dat woningen, zorginstellingen en kwetsbare bewoners veilig, betaalbaar en betrouwbaar verwarmd blijven?
Dat raakt direct aan de zorg. Een koude woning betekent meer longproblemen, valincidenten, verergering van chronische ziekten en extra druk op huisartsen, wijkverpleging en ziekenhuizen. Terwijl we in deze blogserie vooral praten over AI in de zorg – denk aan triage, planning en besluitondersteuning – laat de actualisatie van de PBL Startanalyse voor aardgasvrije buurten zien dat slimme data-analyse en algoritmes óók buiten het ziekenhuis hard nodig zijn om de gezondheid van Nederlanders te beschermen.
In deze blog pak ik twee werelden samen: aardgasvrije warmteplannen en AI in de Nederlandse zorg. Je leest wat de nieuwe Startanalyse betekent, waarom tijdige keuzes essentieel zijn, en hoe zorgorganisaties en gemeenten met behulp van data en AI gezonder, eerlijker én betaalbaarder warmtebeleid kunnen maken.
Wat de geactualiseerde Startanalyse precies laat zien
De geactualiseerde Startanalyse van het PBL rekent voor zo’n 14.000 buurten en 3.500 wijken door wat klimaatneutrale verwarming kost, bekeken vanuit de nationale kosten. Er zijn 4 strategieën met 18 varianten doorgerekend, met opties als:
- lage-, midden- en hogetemperatuur-warmtenetten
- volledig elektrische warmtepompen
- hybride warmtepompen met beperkt klimaatneutraal gas
- varianten in isolatieniveau
Belangrijkste boodschap: er zijn geen enorme verschuivingen ten opzichte van 2020. Maar er zijn een paar cruciale accenten:
- HR-ketels verdwijnen uit de analyse: de beschikbare hoeveelheid klimaatneutraal gas (groen gas, groene waterstof) wordt nu vooral ingezet voor hybride warmtepompen.
- Daardoor blijft iets meer bebouwing aangesloten op een gasnet – ongeveer 4 procentpunt meer dan in 2020.
- Voor 29% van de gebouwen is een warmtenet de goedkoopste optie op nationaal niveau.
De Startanalyse is bewust geen blauwdruk. Het is een startpunt dat gemeenten moeten aanvullen met lokale informatie: geplande isolatieprojecten van woningcorporaties, de toekomst van lokale warmteleveranciers, herontwikkelingen, vergrijzing, zorgvraag in de wijk, noem maar op.
En precies hier komt de zorg in beeld.
Warmte, gezondheid en ongelijkheid: waarom de zorg moet meepraten
De nationale kosten in de Startanalyse zeggen niets over de verdeling van kosten over burgers, verhuurders, zorginstellingen of gemeenten. Terwijl we uit de zorg weten: wie de rekening niet kan betalen, belandt vaak uiteindelijk bij huisarts of ziekenhuis.
Gezondheidseffecten van slechte of dure warmte
Koude of slecht geïsoleerde woningen leiden aantoonbaar tot:
- meer luchtweginfecties en COPD-klachten
- hogere bloeddruk en hart- en vaatproblemen
- verergering van reuma en andere chronische pijn
- meer valincidenten bij ouderen (koude, stijve spieren, meer kledinglagen)
Voor zorgaanbieders – van huisartsenpraktijk tot verpleeghuis – geldt: een stabiel, betrouwbaar en betaalbaar warmtesysteem is een randvoorwaarde voor goede zorg. Denk aan verpleeghuizen waar bewoners extra kwetsbaar zijn bij temperatuurschommelingen, of thuiswonende ouderen die in slecht geïsoleerde huurwoningen wonen.
Waarom AI en data uit de zorg hier waardevol zijn
In de zorgsector zijn we de afgelopen jaren veel beter geworden in het combineren van data:
- EPD-gegevens en huisartsendata voor risicoprofilering
- algoritmes voor vroegsignalering van COPD- of hartfalen-exacerbaties
- wijkgerichte gezondheidsprofielen bij GGD’s
Diezelfde data geven ook zicht op waar warmtekeuzes extra kritisch zijn. Een wijk met veel COPD-patiënten, kwetsbare ouderen en lage inkomens vraagt om andere prioritering dan een jonge koopwijk met hoge inkomens.
De Startanalyse zegt welke warmteoptie goedkoop is voor Nederland, maar zorg- en gezondheidsdata laten zien waar verkeerde keuzes het meeste menselijk leed veroorzaken.
Als gemeente, zorgverzekeraar of GGD kun je AI inzetten om die kaarten te combineren: warmte-opties, isolatieniveau, inkomens, zorggebruik en kwetsbare groepen. Daarmee wordt de vertaalslag gemaakt van een abstract warmteplan naar concreet gezondheidseffect per buurt.
Onzeker klimaatneutraal gas: isolatie als ‘medicijn’ en AI als routeplanner
Een belangrijke uitkomst van de actualisatie is de grote onzekerheid rond klimaatneutraal gas. Het huidige beleidsdoel is zo’n 2 miljard m³ in 2050, maar of dat haalbaar en betaalbaar is, is op z’n zachtst gezegd twijfelachtig.
De Startanalyse laat zien:
- Waar nu hybride warmtepompen het goedkoopst lijken, kan dat omslaan als er minder groen gas is of de prijs fors stijgt.
- In die buurten wordt dan een volledig elektrische warmtepomp de logische vervanger.
- Voor elektrische warmtepompen is zeer goede isolatie cruciaal.
Met andere woorden: isolatie is de meest robuuste strategie. Niet alleen voor de energierekening, maar ook voor de gezondheid. Een goed geïsoleerde woning is warmer, droger en gezonder.
Hoe AI helpt om isolatie slim te organiseren
De vraag is niet óf je moet isoleren, maar waar je begint en hoe je tempo maakt. Hier zie je sterke parallellen met AI-toepassingen in de zorg:
- In de zorg gebruik je AI om patiënten met hoog risico op complicaties te vinden en eerder in te grijpen.
- In de gebouwde omgeving kun je algoritmes laten berekenen welke straten of complexen de meeste gezondheids- én energiewinst opleveren bij isolatie.
Een praktisch stappenplan waar gemeenten, woningcorporaties en zorginstellingen mee kunnen werken:
-
Dataverzameling
Combineer gegevens over bouwjaar, energielabel, huursituatie, inkomens, zorggebruik (geanonimiseerd op buurtniveau) en aanwezigheid van zorgvoorzieningen. -
AI-risicomodellen
Train modellen die buurten scoren op bijvoorbeeld:- risico op energiearmoede
- kans op gezondheidsschade door koude woningen
- impact van isolatiemaatregelen op zorgkosten op de lange termijn
-
Prioritering en scenario’s
Laat het model scenario’s doorrekenen: wat gebeurt er met gezondheid en zorgkosten als je eerst de slechtste labels in wijken met veel ouderen aanpakt, versus een neutrale, technische volgorde? -
Monitoring in de tijd
Net als bij populatiemanagement in de zorg kun je zien of beleid werkt: dalen spoedopnames in de winter na isolatieprojecten in bepaalde buurten? AI helpt patronen herkennen die je anders over het hoofd ziet.
De realiteit is vaak simpeler dan hij lijkt: wie slim isoleert in de juiste buurten, verlaagt tegelijk energierekening, CO₂-uitstoot én zorgkosten.
Warmtenetten: tijdsdruk, keuze-onzekerheid en gedragsdata
Voor 29% van de gebouwen zijn warmtenetten in de Startanalyse de optie met de laagste nationale kosten. Maar er zit een forse adder onder het gras: tijd en besluiteloosheid.
De Algemene Rekenkamer wees er al op: zolang er onduidelijkheid is over de komst van een warmtenet, gaan individuele bewoners zelf aan de slag met warmtepompen. Daardoor daalt het aantal potentiële aansluitingen en verslechtert stap voor stap de businesscase voor dat warmtenet. Uitstel wordt dan vanzelf afstel.
Wat dit betekent voor zorginstellingen en zorgwoningen
Voor zorglocaties – verpleeghuizen, woonzorgcomplexen, GGZ-instellingen – is dit extreem relevant:
- Zelf een individuele oplossing kiezen (bijv. eigen all-electric installatie) kan later botsen met een alsnog gerealiseerd warmtenet.
- Meegaan in een warmtenet vraagt vertrouwen in de businesscase en een eerlijke kostenverdeling.
- Bewoners zijn vaak kwetsbaar en kunnen niet ‘even’ verhuizen of wekenlang in een verbouwing zitten.
AI en data-analyse kunnen hier helpen om gedrag en adoptie beter te voorspellen:
- Welke typen wijken of bewoners sluiten zich relatief vaak wel of niet aan bij collectieve oplossingen?
- Welk prijs- en subsidieprofiel leidt tot voldoende deelname voor een rendabel warmtenet?
- Hoe reageren verschillende doelgroepen (senioren, sociale huurders, zorginstellingen) op verschillende communicatie- en participatiestrategieën?
Door historische data over eerdere warmteprojecten, subsidieprogramma’s en bewonersgedrag te analyseren, kun je realistischer plannen maken. Dat voorkomt dat zorginstellingen straks in een halfgevuld warmtenetgebied zitten met hoge kosten en lage betrouwbaarheid.
Eerlijke verdeling van kosten: waar AI-beleid en zorgbeleid elkaar raken
De Startanalyse rekent in nationale kosten. Niet in maandelijkse voorschotten of investeringen per huishouden. In de praktijk zien we nu al dat:
- Netverzwaring voor elektriciteit door alle Nederlanders wordt betaald via de netwerkbeheerderstarieven.
- Aanleg van warmtenetten hoofdzakelijk wordt betaald door de gebruikers van dat specifieke net.
Daardoor kan een warmtenet maatschappelijk de goedkoopste keuze zijn, maar voor de individuele gebruiker duurder uitpakken dan een andere optie. Dat is niet alleen een energievraagstuk, maar ook een zorgvraagstuk: wie extra geld kwijt is aan warmte, houdt minder over voor gezonde voeding, medicatie, eigen bijdragen in de zorg of mantelzorgkosten.
Hoe AI kan helpen bij eerlijker beleid
AI is geen politiek, maar het kan wel helpen het gesprek eerlijker te voeren:
- Simuleer hoe verschillende subsidie- en belastingvarianten uitpakken voor inkomensgroepen, zorggebruikers, huurders versus kopers en zorginstellingen.
- Maak zichtbaar in welke buurten de combinatie van hoge warmtekosten en hoge zorgvraag het meest problematisch wordt.
- Koppel warmtetransitie-scenario’s aan projecties van zorgkosten: wat gebeurt er met ziekenhuisopnames bij een scenario met veel energiearmoede, versus een scenario met forse isolatiesubsidies voor lage inkomens?
Wie in de zorg met populatiemanagement werkt, herkent deze logica direct. Je stuurt niet alleen op zorgkosten, maar op brede gezondheid. De warmtetransitie hoort daar nu gewoon bij.
Wat zorgorganisaties nú kunnen doen richting 2026
Gemeenten moeten in 2026 hun warmteplannen gereed hebben. Dat is overmorgen in beleidsland. Zorgpartijen die nu nog afwachten, missen straks invloed op keuzes die decennia doorwerken.
Een paar concrete stappen:
-
Zoek actief aansluiting bij gemeentelijke warmteprogramma’s
Vraag expliciet om betrokkenheid bij wijkwarmteplannen, zeker waar veel zorgwoningen of kwetsbare groepen wonen. -
Breng je eigen vastgoed en patiëntpopulatie in kaart
- Hoeveel zorglocaties staan in buurten waar warmtenetten kansrijk zijn volgens de Startanalyse?
- Welke cliënten wonen in de slechtst geïsoleerde woningen, met hoge zorgvraag?
-
Gebruik interne data en AI-tools
- Laat je BI- of datateam scenariomodellen maken: wat betekenen verschillende warmteopties voor exploitatie, continuïteit van zorg en comfort van cliënten?
- Koppel zorgdata (op wijkniveau) aan energie- en woningdata om prioriteiten te bepalen.
-
Praat mee over kostenverdeling
Zorgorganisaties hebben een stevig verhaal als ze laten zien: "Deze subsidieregeling voorkomt niet alleen energiearmoede, maar bespaart ons ook X% aan wintergerelateerde ziekenhuisopnames."
De rode draad in deze serie: AI als ruggengraat van gezond beleid
In deze serie over AI voor Nederlandse zorg gaat het vaak over wat er Ãn de zorg gebeurt: diagnose, triage, planningssystemen, gepersonaliseerde behandeling. De geactualiseerde Startanalyse laat zien dat AI in de zorg ook buiten de zorgmuren nodig is.
Wie warmtebeleid maakt zonder naar gezondheid te kijken, loopt vast. Wie zorgbeleid maakt zonder naar warmte, isolatie en woonlasten te kijken, net zo goed. De brug is data – en de vertaalslag van data naar slimme, eerlijke keuzes met behulp van AI.
Gemeenten krijgen met de Startanalyse een technisch sterke basis. De volgende stap is om die basis te verrijken met zorgdata, gezondheidsprofielen en AI-analyses. Dat maakt warmteplannen niet alleen aardgasvrij, maar ook gezondheidswinst-gericht.
De vraag voor de komende jaren is niet alleen: "Welke warmteoptie is het goedkoopst voor Nederland?" De scherpere vraag is: "Welke combinatie van warmteopties, isolatie en kostenverdeling levert de meeste gezondheidswinst op – en hoe helpt AI ons dat te realiseren?"