KOMPAZ en de Academie voor Zelfzorg laten zien hoe je zelfzorg, digitale zorg en AI organiseert tot passende zorg in de regio – met patiënten en mantelzorgers centraal.
Waarom zelfzorg nú een harde randvoorwaarde is
De Nederlandse zorg zit aan de grens van wat professionals kunnen dragen. In veel ziekenhuizen en VVT-organisaties lopen roosters structureel vol, huisartsenpraktijken zitten dicht en gemeenten worstelen met toenemende zorg- en ondersteuningsvragen. Tegelijk wil de patiënt anno 2025 meer eigen regie, meer inzicht en meer maatwerk.
Die twee lijnen kruisen elkaar precies bij één thema: gestructureerde, goed ondersteunde zelfzorg. Niet als bezuinigingstruc, maar als serieuze herverdeling van taken tussen zorgprofessionals, patiënten en mantelzorgers. Daar is een stevige infrastructuur voor nodig. En precies daar komt KOMPAZ Nederland met de Academie voor Zelfzorg in beeld.
In dit artikel laat ik zien:
- hoe KOMPAZ en de Academie voor Zelfzorg werken,
- welke rol digitale zorg en AI hierin kunnen spelen,
- wat dit concreet betekent voor ziekenhuizen, VVT, huisartsen en gemeenten,
- en hoe je als organisatie vandaag nog kunt beginnen.
Dit stuk hoort bij de serie “AI voor Nederlandse Zorg: Innovatie in de Gezondheidszorg”. De rode draad: passende zorg organiseren met slimme technologie én sterke samenwerking.
Wat KOMPAZ en de Academie voor Zelfzorg precies anders doen
KOMPAZ Nederland helpt regio’s om een Academie voor Zelfzorg op te zetten: een gezamenlijke leer- en begeleidingsomgeving voor patiënten en mantelzorgers. Geen losse foldertjes of eenmalige instructies, maar een regionale trainingsinfrastructuur die zorg en welzijn verbindt.
De aanpak rust op drie pijlers:
-
Gezondheids- en zorgvaardigheden
Denk aan:- stomazorg leren uitvoeren,
- zelf een subcutane injectie zetten,
- intraveneuze antibiotica thuis toedienen,
- ondersteuning bij ADL (wassen, aankleden, transfer).
-
Digitale begeleiding en e-health
Scholingen en begeleiding in het gebruik van digitale toepassingen zoals:Patient Journey App(informatie en voorbereiding rond het zorgpad),SanaCoach(digitale coachingsprogramma’s),Luscii(thuismonitoring en telebegeleiding).
-
Leven met een aandoening
Trainingen gericht op:- balans vinden als mantelzorger,
- praktische tips om werk, gezin en zorg te combineren,
- omgaan met langdurige aandoeningen in het dagelijks leven.
De kracht zit niet in één losse training, maar in het regionale netwerk eromheen: ziekenhuizen, VVT, revalidatie, huisartsen, welzijnsorganisaties en gemeenten die samen bepalen: welke ondersteuning bieden we waar, en met welke middelen?
De Academie is geen gebouw, maar een afspraak in de regio: we trainen, ondersteunen en informeren patiënten en mantelzorgers op een gecoördineerde manier.
Van “trots gekopieerd” naar “samen doorontwikkeld”
De Academie voor Zelfzorg ontstond in Zuid-Limburg, als samenwerking tussen MUMC+ en Envida. Inmiddels draaien er op meer dan 14 plekken in Nederland vergelijkbare academies, soms onder namen als ‘Zelfzorg Thuis’ of ‘Mantelzorgacademie’.
KOMPAZ Nederland heeft daar een duidelijke visie op:
-
Niet opnieuw het wiel uitvinden.
Veel organisaties maken eigen folders, instructievideo’s en protocollen. De inhoud lijkt vaak 80% op elkaar, maar wordt lokaal steeds opnieuw ontwikkeld. Dat kost tijd, geld en zorgt voor variatie in kwaliteit. -
Werkzame elementen centraal ontwikkelen.
Door lesmateriaal, protocollen en formats centraal te ontwikkelen en regionaal aan te passen, ontstaat een herkenbare basis. Dat maakt ook toetsing, kwaliteitsbewaking en opschaling eenvoudiger. -
Barrières wegnemen.
Zorgorganisaties liepen tegen juridische vragen, financiering, subsidies en startaanpak aan. De stichting bundelt kennis en ervaring, zodat nieuwe regio’s niet weer bij nul hoeven te beginnen.
Ik vind dat een realistische aanpak. Veel programma’s voor zelfmanagement verzanden omdat iedereen “zijn eigen projectje” doet. KOMPAZ kiest voor iets dat we in de zorg nog te weinig doen: sturend standaardiseren, slim variëren.
Waar AI en digitale zorg het verschil gaan maken
Zelfzorg is geen puur analoog onderwerp meer. Juist binnen de Academie voor Zelfzorg ontstaat een heel logisch speelveld voor AI in de Nederlandse zorg.
1. Persoonlijke leer- en zorgpaden
Met AI kun je zelfzorgondersteuning beter afstemmen op de individuele patiënt:
- Adaptieve e-learningmodules die meekijken:
- Waar maakt de patiënt fouten in een injectietraining?
- Moeten we vaker herhalen of extra uitleg geven, bijvoorbeeld via video?
- Slimme vragenlijsten die leren van eerdere antwoorden en relevante vervolgvragen stellen.
- Aanbevelingssystemen die voorstellen: “Op basis van uw situatie kiezen anderen vaak ook voor deze mantelzorgtraining”.
Dit sluit naadloos aan op de tweede pijler van de Academie: digitale begeleidingssessies en e-health.
2. Thuismonitoring en vroegsignalering
Bij complexere zorg thuis, bijvoorbeeld intraveneuze antibiotica of hartfalenbegeleiding, is AI-ondersteunde thuismonitoring een logische stap:
- Algoritmes analyseren meetwaarden (bloeddruk, saturatie, hartslag) en signalen uit vragenlijsten.
- De AI schat risico’s in en stuurt alerts naar verpleegkundige of arts bij afwijkende patronen.
- In de toekomst kunnen modellen leren welke mantelzorgers extra ondersteuning nodig hebben, bijvoorbeeld door veel vragen, vermoeidheid of stresssignalen in berichten.
Zonder goede instructie en een sterk zelfzorgprogramma is thuismonitoring kwetsbaar. Met de Academie voor Zelfzorg kun je digitale zorg en AI verankeren in een breder leer- en ondersteuningsaanbod.
3. Praktische organisatie: de juiste scholing op de juiste plek
De vraag “wat doen we in het ziekenhuis, wat thuis en wat in het buurthuis?” leent zich uitstekend voor datagedreven keuzes:
- Analyseer regionale data: waar lopen patiënten vast? Waar zijn heropnames hoog? Waar melden mantelzorgers overbelasting?
- Stel op basis daarvan prioriteiten:
- welke scholingen zijn kritisch om in het ziekenhuis te starten,
- welke kunnen digitaal,
- waar kan het wijkteam of buurtcentrum een rol spelen?
AI is hier niet het doel, maar een beslisondersteuner voor netwerkzorg: slimmer organiseren, minder giswerk.
Hoe ziet dit er concreet uit in de praktijk?
Om het minder abstract te maken, drie schetsen die ik in gesprekken met zorgorganisaties vaak hoor of zie.
Casus 1: Patiënt met hartfalen
- In het ziekenhuis krijgt de patiënt een eerste scholing via de Academie voor Zelfzorg: medicatie-inname, gewichtscontrole, wat te doen bij benauwdheid.
- Thuis gaat de patiënt verder in een digitale leeromgeving met korte video’s en quizjes. AI past de moeilijkheidsgraad aan.
- Via een thuismonitoring-app (bijvoorbeeld Luscii) worden gewicht en klachten dagelijks geregistreerd. Een AI-model detecteert trends en waarschuwt de hartfalenverpleegkundige vroegtijdig.
- De mantelzorger volgt een aparte module over balans houden, grenzen stellen en signalen van verslechtering.
Resultaat: minder opnames, meer voorspelbaarheid, en een mantelzorger die zich zekerder voelt.
Casus 2: Oudere met thuis-infuus
- In het ziekenhuis leren patiënt en mantelzorger hoe ze veilig met een mobiel infuus omgaan, ondersteund door gestandaardiseerde instructievideo’s uit de Academie.
- Er is een regionaal protocol ontwikkeld via KOMPAZ, waardoor ziekenhuis en VVT dezelfde taal spreken.
- Een digitale checklist begeleidt iedere toediening. Bij afwijkingen (bijvoorbeeld pijn, roodheid, lekkage) krijgt de thuiszorg een signaal.
Hier zie je hoe gestandaardiseerde scholing + digitale ondersteuning de randvoorwaarden creëren voor complexe zorg thuis.
Casus 3: Mantelzorger in de knel
- Via de huisarts of het sociaal wijkteam komt een mantelzorger bij de Academie voor Zelfzorg terecht.
- Ze volgt zowel een online module als een fysieke bijeenkomst in het buurtcentrum over grenzen aangeven en hulp organiseren.
- In een AI-ondersteunde vragenlijst geeft ze periodiek aan hoe het met haar gaat. Bij toenemende belasting krijgt het wijkteam of de casemanager een seintje.
Mantelzorgers zijn de stille ruggengraat van ons zorgsysteem. Zonder gerichte, structurele ondersteuning knapt die ruggengraat.
Hoe start je als organisatie of regio met KOMPAZ en zelfzorg?
Wie dit leest vanuit een ziekenhuis, VVT-organisatie, huisartsencoöperatie of gemeente, denkt waarschijnlijk: mooi verhaal, maar hoe krijgen we dit in onze regio van de grond?
De praktijkervaring uit de bestaande 14+ regio’s laat grofweg dit stappenplan zien:
1. Begin met een klein maar stevig regionaal kernteam
- Betrek minimaal: ziekenhuis, VVT, eerstelijn (huisartsenzorg), gemeente en een welzijnspartner.
- Kies een duidelijke trekker met mandaat.
- Bepaal één of twee groepen patiënten waar je snel impact kunt maken (bijv. hartfalen, COPD, oncologie, orthopedie).
2. Sluit aan bij bestaande materialen en standaarden
- Gebruik de werkzame elementen van de Academie voor Zelfzorg via KOMPAZ.
- Leg vast: welke scholing geven we waar (ziekenhuis, thuis, buurtcentrum, online)?
- Zorg dat protocollen van ziekenhuis en VVT op elkaar aansluiten.
3. Verweef digitale zorg en AI vanaf het begin
- Koppel scholingen direct aan de tools die je toch al wilt inzetten (thuismonitoring, apps, patiëntenportaal).
- Gebruik data uit deze toepassingen om het aanbod bij te sturen: waar hebben mensen moeite mee? Waar ontstaan fouten of uitval?
4. Regel governance, financiering en juridische basis
Hier zit vaak de pijn. KOMPAZ helpt regio’s om:
- juridische vragen te beantwoorden (aansprakelijkheid, bevoegdheden, privacy),
- subsidiemogelijkheden en structurele bekostiging in kaart te brengen,
- afspraken vast te leggen tussen partners.
Wie dit overslaat, loopt het risico dat een mooi project na twee jaar subsidie weer stilvalt.
Waarom dit essentieel is voor de toekomst van AI in de zorg
Er wordt veel gesproken over spectaculaire AI-toepassingen in diagnostiek, beeldvorming en voorspellen van ziekteverloop. Maar eerlijk gezegd: als we zelfzorg, patiënteducatie en mantelzorgondersteuning niet op orde hebben, gaan we die winst nooit volledig benutten.
AI in de Nederlandse zorg kan pas echt waarde toevoegen als:
- patiënten weten wat ze thuis kunnen en mogen doen,
- mantelzorgers goed getraind zijn en zich gesteund voelen,
- zorgprofessionals vertrouwen hebben in de kwaliteit van zorg buiten de muren van hun instelling,
- regio’s afspraken hebben over wie welke rol pakt.
KOMPAZ en de Academie voor Zelfzorg leggen precies die basis. Ze verbinden mensgerichte zelfzorg met digitale zorg en creëren een logisch speelveld voor AI-ondersteunde, passende zorg op de juiste plek.
Voor organisaties die meedoen aan deze beweging, ontstaat bovendien een belangrijk neveneffect:
Je bouwt niet alleen aan zelfzorg, maar aan een datagedreven leeromgeving waarin je ziet wat wel en niet werkt – de perfecte voedingsbodem voor verantwoorde AI-toepassingen.
Wat je vandaag nog kunt doen
Wil je concreet verder met zelfzorg, KOMPAZ en AI in jouw regio? Drie praktische stappen:
-
Breng in kaart waar nu al informele zorg plaatsvindt.
Welke handelingen doen patiënten en mantelzorgers nu al thuis, vaak zonder gestructureerde scholing? Daar liggen je eerste verbeterkansen. -
Koppel één bestaand AI- of e-healthproject aan een zelfzorgtraject.
Bijvoorbeeld: combineer thuismonitoring met een modulair leerprogramma uit een Academie voor Zelfzorg. Meet effect op heropnames, zelfredzaamheid en ervaren belasting. -
Organiseer een regionale sessie “Zelfzorg & AI”.
Nodig ziekenhuis, VVT, huisartsen, gemeente en welzijn uit en leg op tafel: welke bouwstenen hebben we al, en waar kunnen we KOMPAZ en de Academie voor Zelfzorg inzetten?
De zorg van de komende jaren wordt niet gewonnen met nóg meer losse pilots, maar met samenhangende infrastructuur. KOMPAZ laat zien dat zo’n infrastructuur voor zelfzorg en mantelzorgondersteuning wél haalbaar is – mits je het samen doet én slimme technologie, waaronder AI, bewust meeneemt.