KOMPAZ en AI: zelfzorg organiseren in de regio

Waarom KOMPAZ precies nu zo belangrijk is

Zorgbestuurders weten het al lang: zonder veel sterkere zelfzorg en mantelzorg loopt de Nederlandse zorg in de knel. De personeelstekorten, vergrijzing en stijgende zorgvraag komen allemaal tegelijk op ons af. Ondertussen willen patiënten méér eigen regie, meer flexibiliteit en minder ziekenhuisbezoeken.

Daar zit een spanningsveld: je kunt niet zomaar taken verschuiven van professionals naar mantelzorgers en patiënten. Dat vraagt om goede scholing, digitale ondersteuning en regionale afstemming. Precies daar komt de Academie voor Zelfzorg en Stichting KOMPAZ Nederland in beeld.

In dit artikel laat ik zien hoe KOMPAZ werkt, hoe het past in de bredere beweging rond AI in de Nederlandse zorg, en wat je als regio of organisatie concreet kunt doen als je hiermee aan de slag wilt.

---

Wat KOMPAZ is: van lokaal initiatief naar landelijke infrastructuur

KOMPAZ is in de kern een samenwerkingsmodel: meerdere zorg- en welzijnsorganisaties in een regio bouwen samen aan een Academie voor Zelfzorg. Geen losse cursus hier en daar, maar een structurele, gezamenlijke aanpak.

De basis ligt in Zuid-Limburg, waar MUMC+ en Envida gestart zijn met een regionale academie. Inmiddels zijn 14 regio’s aangesloten en groeit het model door het land.

Kernpunten:

• De Academie biedt een portfolio aan scholingen voor patiënten en mantelzorgers
• Ziekenhuizen, VVT, revalidatie, huisartsen, welzijn en gemeenten haken aan
• Scholing vindt plaats op verschillende plekken: ziekenhuis, thuis, buurtcentrum, online
• Stichting KOMPAZ Nederland helpt regio’s om dit op te zetten, op te schalen en vol te houden

Het sterke aan KOMPAZ vind ik dat het géén nieuwe organisatie op een eiland is, maar een regionale trainingsinfrastructuur bovenop bestaande zorg. Het is een manier om passend zorgaanbod en passende ondersteuning te organiseren, niet nog een extra loket.

---

De drie pijlers van de Academie voor Zelfzorg

De Academie voor Zelfzorg werkt vanuit drie duidelijke pijlers. Dat maakt het model concreet en goed schaalbaar.

1. Scholing in gezondheids- en verpleegtechnische handelingen

Hier gaat het om vaardigheden die direct bijdragen aan het verplaatsen van zorg naar huis:

• Stomazorg zelf kunnen uitvoeren
• Subcutaan injecteren (bijvoorbeeld insuline of bepaalde medicatie)
• ADL-ondersteuning (Algemene Dagelijkse Levensverrichtingen)
• Meer complexe zorg zoals intraveneuze antibiotica thuis

Dit zijn precies de taken die nu vaak tijd vragen van wijkverpleegkundigen of ziekenhuisverpleegkundigen, terwijl een goed getrainde mantelzorger of patiënt ze in veel gevallen veilig kan overnemen.

De impact:

• Minder ligdagen in het ziekenhuis
• Snellere terugkeer naar huis
• Minder schaarse professionals nodig voor ‘herhaalhandelingen’
• Meer regie en zelfvertrouwen bij patiënten

2. Digitale begeleiding en e-health

De tweede pijler is volledig gericht op digitale ondersteuning. Denk aan scholingen over:

• Werken met een Patient Journey App
• Begeleiding via SanaCoach of Luscii
• Gebruik van andere telemonitoring- of zelfzorgapps

Dit sluit direct aan op onze serie AI voor Nederlandse Zorg. Veel van deze apps bevatten al AI-componenten:

• Beslisregels die bepalen wanneer een signaal ‘alarmerend’ is
• Slimme triage van thuismetingen
• Gepersonaliseerde educatie op basis van risicoprofiel

Zonder goede uitleg raken patiënten en mantelzorgers snel de draad kwijt. Met een academie kun je:

• Drempelvrees voor digitale zorg verlagen
• Datakwaliteit van metingen verhogen
• AI-toepassingen veiliger inzetten (minder foutieve invoer, beter begrip van adviezen)

3. Leven met een aandoening en mantelzorgbalans

De derde pijler gaat niet over techniek, maar over menselijkheid:

• Hoe integreer je een chronische aandoening in het dagelijks leven?
• Hoe bewaakt een mantelzorger de balans tussen zorgen en zelf overeind blijven?
• Hoe ga je om met angst, onzekerheid en belastbaarheid?

Dit soort scholingen voorkomt uitval van mantelzorgers, overbelasting en onnodige escalaties naar acute zorg. Vanuit organisatielens: dit is vaak precies het verschil tussen een werkbare thuissituatie en een ‘onhoudbare casus’.

---

Regionale trainingsinfrastructuur: hoe het werkt in de praktijk

Een belangrijke les uit KOMPAZ: een academie is geen gebouw, maar een netwerk.

Zorg- en welzijnspartners in de regio maken samen een soort ‘routekaart’:

• Wat hoort in het ziekenhuis? (bijvoorbeeld eerste intensieve training, risicovolle handelingen)
• Wat kan in de thuissituatie? (herhalingsinstructies, oefenen, blended learning)
• Wat past in de wijk of het buurtcentrum? (groepsbijeenkomsten, mantelzorgtraining, lotgenoten)

Deze afspraken zorgen ervoor dat patiënten niet van het kastje naar de muur worden gestuurd. Daarnaast ontstaat er een gedeelde taal over zelfzorg, zowel in het dossier als in de praktijk.

Een volwassen regionale infrastructuur rondom zelfzorg heeft twee grote voordelen:

1. Voor de patiënt en mantelzorger
   Minder versnippering, duidelijker aanbod, meer continuïteit.

2. Voor bestuur en beleid
   Beter stuurinformatie: je kunt zien welke scholingen veel worden gebruikt, waar uitval zit, waar e-health goed landt en waar niet. Precies de informatie die je nodig hebt om ook AI-toepassingen verstandig op te schalen.

---

Stichting KOMPAZ: van ‘proudly copied from’ naar ‘perfected together’

Stichting KOMPAZ Nederland is een non-profit die regio’s helpt om de Academie voor Zelfzorg op te zetten en door te ontwikkelen.

In mijn ogen lost de stichting drie hardnekkige problemen op die veel projecten rond zelfmanagement en AI in de zorg dwarszitten:

1. Iedereen het wiel opnieuw laten uitvinden

Zorgorganisaties maken elk hun eigen:

• Patiëntenfolders
• Instructievideo’s
• Protocollen
• E-learnings

Het resultaat is dubbel werk, wisselende kwaliteit en weinig schaalvoordeel.

KOMPAZ pakt dit centraal op:

• Werkzame elementen worden gebundeld en beschikbaar gemaakt
• Regio’s vertalen materialen naar hun eigen context, maar starten niet from scratch
• Goede voorbeelden worden landelijk gedeeld

Dat past perfect bij hoe we ook AI in de zorg zouden moeten organiseren: centrale kennis, lokale toepassing.

2. Juridische en organisatorische drempels

Veel organisaties willen wel meer zelfzorg en digitale ondersteuning, maar lopen vast op vragen als:

• Wie is verantwoordelijk als een mantelzorger een handeling uitvoert?
• Hoe leg je afspraken juridisch goed vast?
• Welk bekostigingsmodel past hierbij?
• Kunnen we dit borgen in kwaliteitskaders en accreditatie?

KOMPAZ helpt regio’s door deze drempels heen met:

• Voorbeelden van juridische afspraken
• Voorbeelden van governance en samenwerkingsovereenkomsten
• Praktische stappenplannen om te starten

3. Duurzaamheid van de beweging

Losse pilots rond zelfmanagement, e-health of AI zijn er genoeg. Het probleem: na een jaar loopt de subsidie af en zakt alles weer in.

Een academie-aanpak, ingebed in een regionale structuur, maakt de beweging structureel:

• Scholing wordt onderdeel van de reguliere ketenzorg
• Investeringen in content en platforms renderen langer
• Data uit scholing, e-health gebruik en uitkomsten kan worden meegenomen in kwaliteitsverbetering en AI-training

---

Waar AI concreet binnenkomt in zelfzorg en KOMPAZ

In deze blogreeks gaat het om AI in de Nederlandse zorg. KOMPAZ zelf is geen AI-project, maar is wél een essentiële randvoorwaarde om AI verantwoord te gebruiken.

Een paar concrete kruispunten:

AI-ondersteunde thuismonitoring

Denk aan COPD, hartfalen of oncologie, waar patiënten thuis meten:

• Bloeddruk
• Saturatie
• Gewicht
• Symptomenscores

AI-modellen analyseren deze data en geven signalen af als er mogelijk iets misgaat. Dat werkt pas goed als:

• Patiënten goed getraind zijn in juist meten
• Mantelzorgers snappen wat de app bedoelt met waarschuwingen
• De regio afspraken heeft over wie wanneer reageert

De Academie voor Zelfzorg kan hier precies de trainingslaag zijn die nodig is om AI niet alleen slim, maar ook veilig en begrijpelijk te maken.

Gepersonaliseerde educatie en beslisregels

Steeds meer patiëntportalen, decision support tools en apps gebruiken AI om:

• Educatie te personaliseren
• Risico-inschattingen te maken
• Aanbevelingen te doen over leefstijl of medicatie

Als regio heb je dan twee keuzes:

• Je laat iedere organisatie zijn eigen ding doen
• Of je organiseert via iets als KOMPAZ gezamenlijke scholing en afspraken rond deze AI-functies

Die tweede route is naar mijn idee veel slimmer. Je voorkomt grote verschillen per instelling en je kunt ervaringen uit verschillende sectoren combineren.

Data voor verbetering van AI-modellen

Goed functionerende AI in de zorg vraagt om betrouwbare data over gedrag, metingen en uitkomsten. Een regionale academie kan:

• Vastleggen welke scholing iemand heeft gevolgd
• Koppelen met uitkomsten (bijvoorbeeld minder opnames, betere therapietrouw)
• Zo input leveren voor het verbeteren van AI-modellen en zorgpaden

Daarmee wordt KOMPAZ een soort ‘datalaag van menselijke vaardigheden’ onder digitale innovaties.

---

Hoe je als regio of organisatie kunt starten

De praktijkvraag is natuurlijk: wat doe je morgen als je hiermee aan de slag wilt?

1. Begin met één zorgpad

Kies een concreet, druk zorgpad waar veel winst in zelfzorg zit. Bijvoorbeeld:

• Hartfalen
• Diabetes type 2
• Oncologische trajecten met veel thuismedicatie
• Ouderenzorg met complexe medicatieregimes

Breng in kaart:

• Welke handelingen kunnen (deels) door patiënt of mantelzorger gedaan worden?
• Welke digitale middelen worden nu al ingezet (apps, portalen, telemonitoring)?
• Welke scholing is er al, en waar zitten gaten?

2. Betrek direct mantelzorgers en patiënten

Te vaak ontwerpen we scholing voor mensen, niet met mensen. Nodig vanaf dag één patiënten en mantelzorgers uit om mee te ontwerpen:

• Wat vinden zij spannend om zelf te doen?
• Welke uitleg missen zij nu?
• Welke vorm werkt: video, groepsbijeenkomst, e-learning, 1-op-1?

3. Haak aan bij bestaande AI- en digitaliseringsprojecten

Veel regio’s hebben al:

• Een programma digitale zorg
• Een project rondom thuismonitoring
• Een initiatief voor data- en AI-toepassingen

Vraag daar expliciet: “Waar ontbreekt nu scholing en ondersteuning voor patiënten en mantelzorgers?” De kans is groot dat men opgelucht reageert, omdat dit vaak een blinde vlek is.

4. Zoek aansluiting bij KOMPAZ

Regio’s hoeven dit niet in hun eentje te bedenken. Het hele idee achter Stichting KOMPAZ Nederland is juist dat werkzame elementen herbruikbaar zijn. Denk aan:

• Een blauwdruk voor governance
• Voorbeelden van scholingsprogramma’s
• Ervaringen uit andere regio’s met vergelijkbare zorgpaden

Dat versnelt niet alleen, maar verkleint ook de kans dat je een academie opbouwt die na twee jaar weer instort.

---

Waarom KOMPAZ en AI samen de toekomst van passende zorg vormen

Zelfzorg, mantelzorg, e-health en AI worden nog te vaak als losse projecten benaderd. De realiteit is dat ze onlosmakelijk verbonden zijn.

• Zonder goede zelfzorg en scholing: geen goede data, geen betrouwbare AI
• Zonder slimme digitale ondersteuning: zelfzorg blijft beperkt tot een kleine, mondige groep
• Zonder regionale samenwerking: ieder bouwt zijn eigen eiland en lopen zorgprofessionals vast in complexiteit

KOMPAZ laat zien dat er een realistische, schaalbare aanpak bestaat om dit te organiseren. Niet door nóg meer technologie te introduceren, maar door mens, organisatie en techniek op elkaar af te stemmen.

Voor bestuurders, CMIO’s, CNIO’s en programmamanagers digitale zorg is mijn overtuiging helder:

Wie serieus werk wil maken van AI in de Nederlandse zorg, moet óók serieus investeren in een structurele aanpak van zelfzorg en scholing, zoals de Academie voor Zelfzorg.

De vraag is niet óf regio’s zo’n infrastructuur nodig hebben, maar hoe snel je hem opbouwt – en met wie.

---

Wil je verder denken over de rol van AI in jouw regio en hoe zelfzorg daarin past, kijk dan kritisch naar je huidige zorgpaden en vraag jezelf af: “Waar kan een academie-aanpak zoals KOMPAZ ervoor zorgen dat patiënten, mantelzorgers én AI-systemen elkaar echt gaan versterken?”