Innovatie in de eerstelijn: waar AI en preventie samenkomen

De Nederlandse eerstelijn barst van de goede wil, maar kraakt in zijn voegen. De combinatie van vergrijzing, personeelstekorten en stijgende zorgvraag maakt één ding glashelder: zonder slimme innovatie redden we het niet. Zeker nu de politiek opnieuw keuzes maakt over zorgbudgetten, NAVO-normen en houdbare publieke financiën, wordt de vraag urgent: hoe houden we de zorg toegankelijk én betaalbaar?

Mijn antwoord: versterk de eerstelijn en zet data, AI en innovatieve geneesmiddelen veel slimmer in. Niet ‘erbij als gadget’, maar als integraal onderdeel van het zorgproces.

Deze blog past in de serie “AI voor Nederlandse Zorg: Innovatie in de Gezondheidszorg” en zoomt in op de plek waar de meeste gezondheidswinst te halen is: de huisartsenpraktijk en de rest van de eerstelijn.

Waarom de eerstelijn de spil is van houdbare zorg

De kern is simpel: een sterke, goed ondersteunde eerstelijn is de goedkoopste én meest effectieve plek om gezondheid te behouden. Hier worden de meeste contacten gelegd, de meeste diagnoses gesteld en de eerste beslissingen over behandeling genomen.

Volgens recente cijfers zorgt alleen al diabetes type 2 voor minimaal 1,1 miljard euro per jaar aan productiviteitsverlies door lagere arbeidsparticipatie en inkomens. Tegelijkertijd is het aantal ziekenhuisopnames door diabetes in tien jaar met ruim 34% gedaald. Dat is geen toeval: betere behandelingen en vroegere inzet werken.

Dit laat twee dingen zien:

• goede, tijdige behandeling in de eerstelijn voorkomt dure ziekenhuiszorg;
• investeren in gezondheid is óók economisch beleid.

De realiteit in de spreekkamer is ondertussen weerbarstig:

• huisartsen kampen met structurele overbelasting;
• er zijn stevige tekorten in personeel en tijd;
• administratieve druk en gefragmenteerde IT-systemen remmen samenwerking.

Juist daar kan AI in de eerstelijnszorg een verschil maken – mits goed georganiseerd, met oog voor de rol van de huisarts én de patiënt.

De grootste rem: zorg in silo’s, data op eilandjes

De oorspronkelijke oproep van de Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen raakt een gevoelig punt: we hebben een open cultuur, maar een verkokerd zorgsysteem.

Budgetten, informatie en verantwoordelijkheden zijn nu vaak opgedeeld in silo’s:

• zorgverzekeraars, gemeenten, ziekenhuizen en eerstelijn werken met verschillende potjes;
• zorginformatiesystemen praten beperkt met elkaar;
• gegevens over medicijnen, labwaarden, leefstijl en sociaal domein zijn gefragmenteerd.

Dat heeft concrete gevolgen:

• patiënten wachten langer op innovatieve geneesmiddelen in de eerstelijn;
• risicopatiënten worden pas herkend als klachten al ernstig zijn;
• de huisarts besteedt tijd aan zoeken, nabellen en overtypen in plaats van aan gesprek en begeleiding.

Hier zit precies de koppeling met AI en data-gedreven zorg. AI heeft genoeg aan goede, veilige data om patronen te herkennen, risico’s te voorspellen en behandelopties te ondersteunen. Maar zolang data opgesloten zit in losse systemen, blijft dat potentieel grotendeels onbenut.

Gezondheid is geen IT-probleem, maar zonder goede IT en data delen gaan we de zorgvraag niet opvangen.

Hoe AI de eerstelijn concreet kan ontlasten

AI in de eerstelijnszorg klinkt vaak groot en abstract, terwijl de kracht juist in concrete, kleine verbeteringen zit. Een paar toepassingen die nu al relevant zijn voor Nederlandse huisartsenpraktijken en gezondheidscentra:

1. Vroegtijdige opsporing van risicopatiënten

Chronische aandoeningen zoals diabetes type 2, hart- en nierziekten en metabole ziekten zorgen voor enorme druk op de zorg én de arbeidsmarkt. Tegelijk weten we dat tijdige inzet van geneesmiddelen en leefstijlinterventies verslechtering fors kan afremmen.

AI kan hierbij helpen door:

• risicosignalen te detecteren in bestaande dossiers (bijv. licht verhoogde glucose, BMI, familieanamnese, medicatiegebruik);
• patiëntenlijsten te genereren die in aanmerking komen voor controle of preventieve behandeling;
• prioritering aan te brengen: wie moet de huisarts zelf zien en wie kan via POH of digitale leefstijlcoaching worden opgepakt?

Dit maakt gerichte, medische preventie haalbaar – zonder dat de huisarts alles handmatig hoeft uit te pluizen.

2. Beslis- en behandelondersteuning in de spreekkamer

De behandeling van cardiovasculaire, nier- en metabole aandoeningen wordt steeds complexer. Nieuwe geneesmiddelen, combinatietherapieën en richtlijnen volgen elkaar snel op. Voor een drukke huisarts is dat bijna niet meer bij te houden.

AI-ondersteunde beslissystemen kunnen:

• actuele richtlijnen en medicatie-opties naast patiëntdata leggen;
• behandelopties rangschikken op effectiviteit, bijwerkingen en geschiktheid voor die specifieke patiënt;
• waarschuwen bij interacties, dubbele medicatie of contra-indicaties.

Belangrijk: AI geeft suggesties, de huisarts beslist. Dat is precies de balans die zorgprofessionals terecht wensen.

3. Slimme triage en digitale toegang

Veel praktijken werken al met online triageformulieren of consult-via-chat. Met AI kun je die stap verder brengen:

• vragenlijsten worden dynamisch aangepast op basis van eerdere antwoorden;
• urgente signalen worden sneller herkend;
• eenvoudige vragen of herhaalrecepten worden deels geautomatiseerd afgehandeld;
• de juiste zorgverlener (huisarts, POH, praktijkverpleegkundige, apotheker) wordt automatisch voorgesteld.

Gevolg: minder telefoondruk, beter gebruik van alle zorgprofessionals in de praktijk en meer ruimte voor de complexe patiënten die écht een huisarts nodig hebben.

4. Administratieve verlichting

Niemand is huisarts geworden om vooral te klikken. Toch gaat een groot deel van de dag op aan verslaglegging, verwijzingen en formulieren.

AI-gestuurde tools kunnen bijvoorbeeld:

• consulten automatisch samenvatten op basis van spraak (met toestemming van de patiënt);
• standaardbrieven en verwijsbrieven pre-invullen;
• medicatieoverzichten en probleembijlagen up-to-date houden.

Dat klinkt klein, maar wie ooit een dag heeft meegelopen in een praktijk weet: een uur per dag minder administratie is pure winst.

Innovatieve geneesmiddelen en AI: geen luxe, maar noodzaak

In het bronartikel wordt terecht benadrukt dat geneesmiddelen in een krappe arbeidsmarkt een constante factor zijn: een tablet of injectie vraagt geen extra FTE. Zeker als daardoor ziekenhuisopnames dalen – zoals bij diabetes al zichtbaar is – ontstaat ruimte in het systeem.

AI kan die impact vergroten door:

• geschikte patiënten sneller te vinden voor nieuwe medicamenteuze preventie;
• therapietrouw te volgen en te ondersteunen, bijvoorbeeld met apps die herinneren en feedback geven;
• uitkomsten op populatieniveau te monitoren, zodat huisartsen, zorggroepen en verzekeraars zien wat een nieuwe behandeling écht oplevert in de regio;
• persoonlijke risico-batenafwegingen te onderbouwen, zodat patiënt en huisarts beter samen beslissen.

Hiermee verschuift zorg van ‘brandjes blussen’ naar systematisch, datagedreven voorkomen. Dat is precies wat een vergrijzende samenleving nodig heeft.

Wat moet er politiek en organisatorisch gebeuren?

Je kunt niet van een individuele huisarts verwachten dat hij of zij in z’n eentje AI, data-uitwisseling en innovatieve geneesmiddelen structureel integreert. Daar is beleid, financiering en gezamenlijke regie voor nodig.

1. Zie gezondheid als investering, niet als kostenpost

Discussies over NAVO-normen versus zorgbudgetten missen vaak één cruciaal punt: ongezondheid kost óók miljarden. De 1,1 miljard euro productiviteitsverlies door alleen diabetes type 2 is daar een pijnlijk voorbeeld van.

Investeren in:

• eerstelijnszorg,
• medische en leefstijlpreventie,
• AI-ondersteunde vroegsignalering,

is geen luxe, maar voorwaarde voor een vitale beroepsbevolking.

2. Breek de silo’s open

Concreet betekent dat:

• structurele financiering voor regionale data- en AI-infrastructuur in de eerstelijn;
• afspraken over datadeling tussen huisartsen, ziekenhuizen, apotheken en het sociaal domein, met sterke privacybescherming;
• bekostigingsmodellen die voorkomen dat investeringen in de eerstelijn alleen de besparingen in de tweede lijn opleveren.

Als we willen dat AI in de Nederlandse zorgsector écht landt, moet de eerstelijn volwaardig meedoen in regionale en landelijke dataprojecten.

3. Investeer in vaardigheden en vertrouwen

AI in de zorg valt of staat met vertrouwen van professionals én patiënten. Dat vraagt om:

• opleiding en nascholing voor huisartsen, POH’s en praktijkmanagers over AI-toepassingen;
• transparante uitleg richting patiënten: wat doet AI wel en niet, en wie beslist uiteindelijk?;
• duidelijke kwaliteits- en ethische kaders vanuit overheid en beroepsverenigingen.

Mijn overtuiging: zodra zorgverleners ervaren dat AI hen tijd, overzicht en kwaliteit oplevert, verdwijnt een groot deel van de scepsis vanzelf.

Praktische eerste stappen voor zorgorganisaties

Wil je als huisartspraktijk, zorggroep of gezondheidscentrum nu al aan de slag met innovatie in de eerstelijn, mét AI, maar zonder meteen alles op de kop te zetten? Dan werkt deze aanpak goed:

1. Kies één concreet probleem
   Bijvoorbeeld: wachttijden aan de telefoon, hoge werkdruk door chronische zorg, onduidelijk overzicht in patiënten met hoog risico.

2. Inventariseer welke data je al hebt
   Denk aan HIS-gegevens, ketenzorgdata, labuitslagen. Vaak is er meer bruikbaar dan je denkt.

3. Start klein met een bewezen AI-tool
   Bijvoorbeeld voor triage, risicoselectie of consultsamenvattingen. Koppel dit aan duidelijke doelen (tijdwinst, betere prioritering, minder verwijzingen).

4. Betrek het hele team
   Huisartsen, POH, assistentes, praktijkmanager. Laat iedereen meedenken over waar AI kan helpen en waar de grenzen liggen.

5. Meet en evalueer
   Werk niet op gevoel, maar op cijfers: aantal telefoontjes, consultduur, doorlooptijden, uitkomsten bij chronische patiënten.

Zo groeit AI van experiment naar integraal onderdeel van de praktijkvoering.

Waarom dit juist nú relevant is

Het originele artikel verwees naar de verkiezingen; we zitten inmiddels in een nieuwe politieke realiteit, maar de onderliggende thema’s zijn niet veranderd:

• vergrijzing zet het zorgsysteem verder onder druk;
• personeelstekorten worden niet snel opgelost;
• verwachtingen van burgers over bereikbaarheid en kwaliteit van zorg blijven hoog.

Daarom is innovatie in de eerstelijn geen optioneel project meer, maar randvoorwaarde voor houdbare zorg. AI in de Nederlandse zorgsector kan daarin een sleutelrol spelen – mits we het combineren met:

• slimme inzet van innovatieve geneesmiddelen,
• structurele aandacht voor preventie,
• en een open, samenwerkende zorgcultuur.

Gezondheid als gezamenlijke verantwoordelijkheid zien, zoals in het bronartikel wordt bepleit, sluit daar mooi op aan. Zodra politiek, zorgaanbieders, innovatieve bedrijven en patiënten die lijn samen vasthouden, ontstaat er ruimte voor een gezondere en duurzamere toekomst.

De keuze is dus minder of we AI en innovatie in de eerstelijn willen, en meer hóe snel we het serieus durven aanpakken.

---

Wil je verder lezen binnen de serie “AI voor Nederlandse Zorg: Innovatie in de Gezondheidszorg”? Focus dan op hoe jouw organisatie AI nu al praktisch kan inzetten: start in de eerstelijn, begin klein, en koppel elke innovatie direct aan betere zorg voor patiënten én meer lucht voor zorgprofessionals.