Burgers steunen aardgasvrij verwarmen, maar haken af bij onduidelijke kosten en oneerlijke verdeling. Wat betekent dat voor energiebeleid én AI in de zorg?
Aardgasvrij beleid schuurt waar zorg en energie samenkomen
De meeste Nederlanders zijn vóór aardgasvrij verwarmen. Tegelijk maakt ruim de helft zich zorgen of ze de energierekening straks nog kunnen betalen. Die spanning – tussen klimaatdoelen en betaalbaarheid – kom ik net zo hard tegen in de zorg als in de energietransitie.
In de zorgseries “AI voor Nederlandse Zorg: Innovatie in de Gezondheidszorg” gaat het vaak over vertrouwen, data, kosten en regie. Precies diezelfde thema’s zie je terug in het nieuwe onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) naar aardgasvrije wijken. En die parallel is interessant: wie snapt waarom burgers moeite hebben met aardgasvrij beleid, snapt ook beter waarom patiënten en zorgprofessionals soms aarzelen bij AI in de zorg.
In deze blog loop ik door de belangrijkste pijnpunten heen – betaalbaarheid, kostenverdeling, vertrouwen en eigendom – én laat ik zien wat beleidsmakers in energie én zorg hiervan kunnen leren. Inclusief een concreet AI-perspectief: hoe kunnen data en algoritmen helpen om aardgasvrij beleid eerlijker, betaalbaarder en begrijpelijker te maken?
1. Burgers steunen aardgasvrij – tot het over hun portemonnee gaat
De kern is helder: burgers vinden het legitiem dát de overheid inzet op aardgasvrij verwarmen, maar hun steun brokkelt af zodra de rekening en risico’s onduidelijk worden.
Volgens het PBL-onderzoek:
- 88% wil minder afhankelijk zijn van andere landen voor energie.
- 76% vindt klimaatverandering een belangrijk probleem.
- Een ruime meerderheid denkt dat aardgasvrij maken bijdraagt aan deze doelen.
Maar dezelfde burgers noemen twee grote pijnpunten:
- Betaalbaarheid – Gaat mijn energierekening omhoog? Kan ik de investering wel dragen?
- Kostenverdeling – Is het eerlijk geregeld? Of betaalt de verkeerde groep de hoogste prijs?
Dit spanningsveld zie je ook in de zorg:
- Patiënten vinden preventieve zorg en innovatie belangrijk, zolang het niet leidt tot hogere premies of eigen bijdragen.
- Zorgorganisaties zien de waarde van AI voor diagnostiek en planning, maar worstelen met de investeringskosten, onderhoud en eerlijkheid: wie profiteert, wie betaalt?
De les: draagvlak voor grote transities – of het nu gaat om warmte of AI in de zorg – valt of staat met een concreet, geloofwaardig verhaal over kosten nu én voordelen later.
2. Eerlijk delen: waarom kostenverdeling zwaarder weegt dan techniek
Voor burgers is niet de techniek (warmtenet, warmtepomp) doorslaggevend, maar de verdeling van de kosten.
Uit het onderzoek komt een aantal duidelijke voorkeuren naar voren:
- Rekening houden met draagkracht: sterkste schouders, zwaarste lasten.
- Niemand mag “door het ijs zakken”: geen groep die financieel kopje-onder gaat.
- Geen grote prijsverschillen tussen wijken voor vergelijkbare warmtevoorzieningen.
- Collectieve voorzieningen, zoals warmtenetten, horen ook collectief gefinancierd te zijn, net als infrastructuur.
Wat kan AI hier concreet betekenen?
AI is geen magische oplossing voor onrechtvaardig beleid, maar kan het wél zichtbaar en bespreekbaar maken:
- Scenario- en impactmodellen: AI-systemen kunnen voor gemeenten en Rijk doorrekenen wat verschillende verdelingsmodellen betekenen per inkomensgroep, type woning of wijk. Niet alleen macro, maar per huishouden.
- Gerichte ondersteuning: door slimme data-analyse kun je sneller zien welke groepen financieel risico lopen. Vergelijkbaar met AI in de zorg om kwetsbare patiënten in een vroeg stadium te signaleren.
- Transparante keuzes: als je laat zien – in begrijpelijke visualisaties – welke alternatieven zijn bekeken en wie waar van profiteert, vergroot je de ervaren eerlijkheid.
In de zorg werken ziekenhuizen al met AI-gestuurde beslisondersteuning om capaciteit, wachtlijsten en IC-bedden beter te verdelen. Precies zo kun je energie-infrastructuur en subsidies optimaliseren met AI, zolang je de politieke keuzes niet wegmoffelt achter “het algoritme”.
3. Vertrouwen: inconsistent beleid maakt burgers kopschuw
Het PBL bevestigt wat veel mensen voelen: het vertrouwen in de overheid is laag, zeker rond klimaat en energie.
- Meer dan de helft van de respondenten heeft weinig vertrouwen in het klimaatbeleid van de overheid.
- Burgers verwijzen expliciet naar inconsistent beleid, zoals aanpassingen in de salderingsregeling.
Dat wantrouwen herken je direct uit de zorg:
- Veranderende vergoedingen, telkens nieuwe kwaliteitsindicatoren, pilots die stoppen zodra het budget op is.
- AI-projecten die starten met veel bombarie, maar na twee jaar stilvallen, waardoor zorgprofessionals afhaken.
De rode draad: als beleid te vaak draait, of als beloftes niet worden waargemaakt, neemt de bereidheid om te investeren af – of dat nu gaat om een warmtepomp of een AI-ondersteund EPD.
Wat helpt om vertrouwen op te bouwen?
-
Langjarige, voorspelbare kaders
Zowel in energie als in zorg: zet lijnen uit voor 10–20 jaar, niet voor één kabinetsperiode. -
Heldere rolverdeling
- Gemeenten staan dicht bij de burger en kunnen plannen concretiseren.
- Maar alleen het Rijk kan de grote herverdelingsvraagstukken en nationale infrastructuur écht regelen.
-
Transparantie over onzekerheden
Mensen prikken feilloos door te rooskleurige verhalen heen. Zeg waar je wél en niet zeker van bent – net zoals een arts dat moet doen bij een AI-voorspelling over een behandeluitkomst.
AI kan vertrouwen breken als het als black box wordt ingezet, maar óók helpen herstellen als het juist gebruikt wordt:
- Open algoritmen, uitlegbare modellen, onafhankelijke toetsing.
- Publieke dashboards over voortgang, kosten en effecten van aardgasvrij beleid, vergelijkbaar met kwaliteitsdashboards in de zorg.
4. Publiek eigendom van warmtenetten: dezelfde zorg als bij zorgdata
Een opvallend resultaat uit het PBL-onderzoek: burgers vinden warmtenetten in handen van commerciële partijen minder legitiem. Een publiek of publiek-gedomineerd warmtenet krijgt duidelijk meer steun.
Dat sluit aan bij het wetsvoorstel Wet Collectieve Warmte, waarin nieuwe warmtenetten een meerderheidsaandeel in publieke handen moeten hebben.
Waarom is dit zo gevoelig?
- Warmte wordt gezien als basisvoorziening, net als water of zorg.
- Mensen vrezen winstmaximalisatie ten koste van hun rekening, zeker bij een lokaal monopolie.
In de zorg zie je een vergelijkbaar patroon rond zorgdata en AI:
- Patiënten hebben meer vertrouwen als hun data bij een ziekenhuis of publieke partij blijven, in plaats van volledig in handen van een commercieel techbedrijf.
- Er is weerstand als data-verzameling vooral voelt als verdienmodel, niet als middel om zorg beter of eerlijker te maken.
Les voor zowel energie als zorg:
Voor basisvoorzieningen accepteren burgers marktpartijen alleen als publieke waarden – betaalbaarheid, toegankelijkheid, privacy – stevig geborgd zijn.
Dat kan betekenen:
- Publieke meerderheid in eigendom of zeggenschap.
- Strenge regulering van tarieven en winsten.
- Transparante afspraken over data, algoritmen en besluitvorming.
5. Participatie: meedenken werkt, mits er echt iets te kiezen valt
Burgers accepteren aardgasvrije plannen eerder als ze op tijd en eerlijk worden meegenomen.
Uit het onderzoek blijkt:
- Duidelijke, regelmatige communicatie vergroot de aanvaardbaarheid.
- Openheid over onzekerheden wordt gewaardeerd.
- Steun van een meerderheid in de wijk helpt, maar is minder belangrijk dan betaalbaarheid en eerlijkheid.
In de praktijk betekent dit:
- Geen dichtgetimmerde plannen presenteren met een “inspraakronde” als formaliteit.
- Wél varianten voorleggen, inclusief consequenties voor kosten, planning en risico’s.
- Niet alleen de mondige bewoners aan tafel, maar ook huurders, laaggeletterden en mensen met een smalle beurs.
AI als hulpmiddel bij participatie
Met AI kun je participatie concreter en inclusiever maken:
- Simulaties op wijkniveau: bewoners zien in een simpel dashboard wat een warmtenet, hybride warmtepomp of volledige elektrificatie betekent voor hun type woning, energieverbruik en maandlasten.
- Persoonlijke scenario’s: op basis van enkele invoerwaarden (inkomen, woningtype, gezinssamenstelling) kan een AI-tool een ruwe kosteninschatting en terugverdientijd tonen.
- Taal en toegankelijkheid: AI-vertalingen, samenvattingen op B1-niveau en gesproken uitleg maken complexe plannen begrijpelijker voor meer mensen.
In de zorg worden dit soort tools al getest om behandelopties uit te leggen of samen beslissen te ondersteunen. Dezelfde logica werkt voor aardgasvrij beleid: hoe concreter en persoonlijker de informatie, hoe groter de kans op draagvlak.
6. Rijksoverheid aan zet: koppeling tussen collectief en individueel belang
Een belangrijk punt uit het PBL-onderzoek: gemeenten hebben wel de regie gekregen, maar niet alle middelen om zorgen over kosten weg te nemen.
Voorbeelden:
- Maatschappelijk gezien is een lokaal warmtenet de goedkoopste, meest efficiënte optie.
- Maar voor individuele bewoners kan een eigen warmtepomp op korte termijn goedkoper lijken.
Zonder een actieve rol van de Rijksoverheid – met nationale financiering, garanties en herverdeling – loop je vast:
- De maatschappelijk voordelige optie komt niet van de grond.
- Bewoners voelen zich gedwongen tot keuzes die niet bij hun portemonnee passen.
In de zorg werkt dit net zo:
- Een AI-systeem dat ziekenhuisopnames voorkomt, bespaart de samenleving veel geld.
- Maar de investering ligt vaak bij één ziekenhuis of zorggroep, die de baten niet volledig terugziet.
De structurele oplossing: nationale kaders en financieringsmodellen die collectieve baten koppelen aan individuele prikkels. Dat geldt voor warmtenetten én voor AI in de zorg.
AI kan deze koppeling onderbouwd maken:
- Door langetermijneffecten door te rekenen (CO₂-reductie, zorgkosten, energiearmoede).
- Door varianten te vergelijken: wat als we meer investeren in isolatie, of juist in slimme aansturing van warmtenetten of ziekenhuizen?
7. Wat kunnen zorgorganisaties hiervan leren over AI?
Omdat deze blog deel uitmaakt van “AI voor Nederlandse Zorg: Innovatie in de Gezondheidszorg”, nog even heel concreet: wat zegt dit PBL-onderzoek over hoe je AI in de zorg zou moeten invoeren?
De parallellen zijn opvallend:
-
Begin bij legitimiteit, niet bij techniek
Net als bij aardgasvrij maakt geen patiënt zich druk of het algoritme nu random forest of deep learning heet. De vragen zijn: is het eerlijk, betaalbaar, veilig en helpt het mij écht? -
Eerlijke verdeling van kosten en baten
Als AI vooral werkdruk verhoogt en weinig voordeel oplevert voor zorgverleners, slaan ze dicht. Net als bewoners die vooral de kosten van de warmtetransitie zien. -
Transparantie en voorspelbaarheid
Geen pilots die na een jaar weer worden stopgezet, geen onduidelijke verdienmodellen met patiëntdata. Heldere afspraken, uitlegbare modellen en voorspelbare financiering. -
Participatie en co-creatie
Betrek patiënten, artsen en verpleegkundigen vanaf het begin. Laat zien wat AI doet, waar de onzekerheden zitten en welke alternatieven er zijn.
Wie aardgasvrij beleid begrijpt, bouwt een betere strategie voor AI in de zorg – en andersom.
Slot: naar een eerlijke, datagedreven transitie – in energie én zorg
De boodschap van het PBL is oncomfortabel duidelijk: zonder betaalbaarheid en een eerlijke kostenverdeling vinden burgers aardgasvrij beleid niet aanvaardbaar. Techniek, ambities en mooie klimaatslides zijn niet genoeg.
Voor AI in de Nederlandse zorg geldt hetzelfde. Zonder scherp oog voor kosten, verdeling, eigendom en vertrouwen blijft het bij mooie demo’s en losse pilots.
Wie nu stappen wil zetten – als gemeente, zorgorganisatie of beleidsmaker – kan vandaag al beginnen met drie concrete acties:
- Maak kosten en effecten transparant, met behulp van data en AI, op wijk- én patiëntniveau.
- Borg publieke waarden expliciet: eigendom, privacy, betaalbaarheid, toegankelijkheid.
- Ontwerp beleid samen met de mensen die het raakt, niet achteraf.
De komende jaren worden beslissend: lukt het om zowel de warmtetransitie als de digitalisering van de zorg sociaal rechtvaardig en financieel haalbaar te houden? Wie die twee werelden bij elkaar brengt, heeft een enorme voorsprong.