Interoperabele HEMS: sleutel voor slim en eerlijk energiegebruik

Interoperabele HEMS: sleutel voor slim en eerlijk energiegebruik

In sommige nieuwbouwwijken in Nederland wordt de netaansluiting al begrensd tot 1x35A, terwijl bewoners wel een warmtepomp, een laadpaal én een inductiekookplaat willen. Dat kan alleen goed werken als het huis zelf slim kan sturen op energie. Zonder slim energiemanagement lopen we vast.

Hier raakt de nieuwe aanbesteding van ElaadNL en FAN direct aan de praktijk. Zij starten een ontwikkeltraject om open source software voor interoperabiliteit in Home Energy Management Systems (HEMS) te bouwen. Kort gezegd: afspraken en software waardoor warmtepompen, laadpalen, thuisbatterijen en HEMS écht dezelfde taal spreken.

Dit artikel laat zien waarom dat zo belangrijk is voor de Nederlandse energietransitie, hoe AI hier een versneller wordt, en waarom marktpartijen die nu instappen straks een voorsprong hebben.

Waarom interoperabiliteit in HEMS zo urgent is

De kern is simpel: zonder standaardtaal tussen apparaten blijft huishoudelijke energieflexibiliteit grotendeels onbenut.

Nederland kent in 2025:

• een sterke groei van elektrische auto’s,
• snelle uitrol van warmtepompen,
• meer thuisbatterijen,
• en daken vol zonnepanelen.

Al die apparaten kunnen flexibel sturen: later laden, iets kouder of warmer draaien, tijdelijk teruglevering beperken, lokaal bufferen. Maar dat werkt alleen als ze gecoördineerd worden door een HEMS dat met alle apparatuur kan praten – ongeacht merk of leverancier.

Zonder interoperabiliteit ontstaan precies de problemen die we nu al zien:

• huishoudens zitten vast aan één ecosysteem of merk,
• HEMS kan niet optimaal inspelen op dynamische energietarieven,
• netbeheerders zien de beschikbare flexibiliteit niet goed,
• slimme sturing blijft gefragmenteerd en kleinschalig.

De situatie nu lijkt op wifi vóór de standaardisatie: elk merk zijn eigen manier, veel gedoe en weinig zekerheid dat iets samenwerkt.

De aanbesteding van ElaadNL en FAN richt zich daarom op open-source, gestandaardiseerde softwareconnectoren die de basis vormen voor een open energiemarkt in huis.

Hoe HEMS, AI en netcongestie samenkomen

De Nederlandse energietransitie schuurt keihard tegen de grenzen van het stroomnet. Netcongestie is geen theoretisch risico meer, maar een dagelijkse realiteit bij nieuwe aansluitingen en uitbreiding van bedrijfsvermogen.

HEMS als schakel tussen woning en net

Een HEMS is in feite de regiekamer van de woning. Het systeem:

• verzamelt data van apparaten (warmtepomp, laadpaal, zonnepanelen, batterij, slimme meter),
• maakt een planning voor verbruik, laden en teruglevering,
• reageert op externe signalen zoals prijzen of beschikbaar netvermogen.

Met AI wordt die regiekamer veel slimmer. Denk aan:

• vraagvoorspelling: op basis van historisch gedrag, weersverwachting en tarieven wordt voorspeld wanneer het huis warmte en stroom nodig heeft;
• optimalisatie: algoritmes bepalen per kwartier wat het goedkoopste én netvriendelijke scenario is;
• comfortbewaking: AI houdt rekening met voorkeuren (bijvoorbeeld altijd om 07:00 een warme douche en een volle auto om 08:00).

Maar: AI kan pas waarde toevoegen als de onderlaag klopt. En die onderlaag is interoperabiliteit. Zonder uniforme manier van communiceren is elk AI-model beperkt tot een eigen ecosysteem. Dat is precies wat we níet willen in de Nederlandse energietransitie.

Waarom open source hier de juiste keuze is

Open source is in dit project geen modewoord, maar een bewuste systeemkeuze:

• Gedeelde basis: één keer investeren in goede, open connectoren waar de hele markt op kan bouwen.
• Snellere innovatie: bedrijven hoeven het rad niet opnieuw uit te vinden, maar kunnen zich richten op toegevoegde waarde (UX, AI, diensten).
• Transparantie en vertrouwen: cruciaal als apparaten in huis diep ingrijpen in comfort en kosten.
• Voorkomen van lock-in: huishoudens kunnen van HEMS wisselen zonder al hun apparaten te moeten vervangen.

Voor AI-toepassingen is dit ideaal: je krijgt een rijke, gestandaardiseerde datalaag waarop allerlei slimme algoritmes kunnen draaien. Van voorspellend onderhoud tot dynamische laadstrategieën voor EV’s.

Wat de aanbesteding precies beoogt

ElaadNL en het Flexiblepower Alliance Network starten, onder de vlag van het Landelijk Actieplan Netcongestie (LAN), een ontwikkeltraject met een heldere focus: gestandaardiseerde softwareconnectoren bouwen en testen voor communicatie tussen:

• Home Energy Management Systemen (HEMS), en
• flexibele apparaten in en om het huis, zoals:
  • warmtepompen,
  • laadpunten voor elektrische auto’s,
  • thuisbatterijen,
  • andere grote verbruikers.

Functionele doelen van de connectoren

De beoogde connectoren moeten onder meer:

• een eenduidig datamodel gebruiken (zodat ‘laadprofiel’, ‘vermogen’ en ‘state of charge’ voor iedereen hetzelfde betekenen);
• meerdere merken en typen apparaten ondersteunen;
• geschikt zijn voor automatische respons op:
  • dynamische prijzen,
  • capaciteitsbeperkingen op de aansluiting,
  • netbeheerderssignalen of flexibiliteitsmarkten;
• uit te breiden zijn met AI-modules aan de HEMS-kant.

Hiermee ontstaat een technische basis waarop heel concreet kan worden gebouwd:

• energieleveranciers die dynamische tariefprikkels aanbieden,
• aggregators die huishoudelijke flexibiliteit bundelen,
• netbeheerders die flexibeler met congestie omgaan,
• technologiebedrijven die AI-gestuurde optimalisatie ontwikkelen.

Waarom deelname aantrekkelijk is voor ontwikkelaars

Veel bedrijven twijfelen bij dit soort trajecten: weer een standaard, weer een pilot, weer onduidelijk rendement. Hier ligt het anders.

De markt beweegt onvermijdelijk naar open, interoperabele HEMS. Redenen:

• Europese en nationale beleidsdruk op flexibiliteit en transparantie;
• snelle groei van dynamische tarieven in Nederland;
• druk van netcongestie en aansluitbeperkingen;
• consumenten die keuzevrijheid willen houden tussen merken.

Bedrijven die zich nu aanhaken, profiteren op meerdere fronten:

1. Minder risico, wel voorop lopen
   De ontwikkelkosten en -risico’s worden deels gedeeld in het project. Tegelijk zitten deelnemers aan tafel bij het neerzetten van de feitelijke praktijkstandaard.

2. Snellere time-to-market
   Wie nu meedoet, kan producten lanceren die direct aansluiten op de opkomende standaard. Geen dure herbouw over twee jaar omdat ‘de markt toch die andere standaard koos’.

3. Toegang tot een groeiend ecosysteem
   Een interoperabele HEMS-laag maakt het makkelijker om nieuwe diensten te lanceren: denk aan AI-advies voor energiegebruik, bundeling van flexibiliteit, buurtnet-optimalisatie, of integratie met wijkbatterijen.

4. Sterkere propositie richting energieleveranciers en netbeheerders
   Partijen die aantoonbaar interoperabel zijn, worden eerder meegenomen in grootschalige programma’s voor flexibiliteit en congestiemanagement.

Voor AI-bedrijven is dit extra interessant. Je krijgt straks een gestandaardiseerde ‘inputlaag’ van energiegegevens en stuurmogelijkheden, waarop je AI-modellen direct schaalbaar kunt inzetten, zonder per merk een aparte integratie te bouwen.

Wat betekent dit voor huishoudens en de energierekening?

De impact op de dagelijkse praktijk in Nederlandse woningen is groter dan het op het eerste gezicht lijkt.

Beter gebruik van dynamische energietarieven

Met een goed werkende HEMS, gebaseerd op open standaarden, kan een huishouden:

• automatisch de elektrische auto laden als de stroom goedkoop is;
• de warmtepomp zoveel mogelijk laten draaien als er veel zon of wind is;
• thuisbatterij slim laden en ontladen om pieken te dempen;
• piekverbruik spreiden zodat de hoofdzekering niet eruit klapt.

Een deel van deze dingen kan nu ook al, maar vaak alleen binnen één merkecosysteem, en niet optimaal gecombineerd. Interoperabele HEMS zorgen dat alle apparaten meedoen.

Dat levert concreet op:

• een betere balans tussen comfort en kosten;
• lagere netbelastingspieken (gunstig voor het hele net);
• minder ‘gedwongen stilstand’ van zonnestroom door omvormers die afschakelen.

Meer keuzevrijheid en toekomstbestendigheid

Huishoudens profiteren ook doordat ze:

• vrijer zijn in de keuze van merken voor warmtepompen, laadpalen en batterijen;
• makkelijker kunnen overstappen naar een ander HEMS of andere energiedienstverlener;
• hun installatie toekomstbestendig maken voor komende AI-diensten.

Wie in 2025 een woning of energiesysteem vernieuwt, doet er verstandig aan om nu al te letten op interoperabiliteit en open standaarden. Je wilt straks niet vastzitten aan een ‘slim huis’ dat niet mee kan doen met nieuwe tariefstructuren of flexibiliteitsmarkten.

Waar AI de volgende stap gaat zetten

Binnen onze serie “AI voor Nederlandse Energie: Duurzame Transitie” past dit HEMS-ontwikkeltraject als fundering. Want zodra de basiscommunicatie tussen apparaten is gestandaardiseerd, ontstaat er ruimte voor écht slimme toepassingen.

Denk aan AI die:

• per woning een persoonlijk energieprofiel opbouwt en voorspelt wanneer energie nodig is;
• voor een hele wijk de flexibiliteit bundelt en zo lokaal netcongestie voorkomt;
• op basis van weer- en prijsscenario’s dagelijks een optimale stuurstrategie berekent;
• afwijkend apparaatgedrag herkent en voorspelt wanneer onderhoud nodig is.

De realiteit: AI in energie wordt pas grootschalig succesvol als de data betrouwbaar, gestandaardiseerd en continu beschikbaar is. Dat is precies wat interoperabele HEMS helpen realiseren.

Voor organisaties die zich richten op AI in de Nederlandse energiemarkt is dit hét moment om:

• hun algoritmes te koppelen aan HEMS-concepten,
• mee te denken over datamodellen en privacy,
• eigen proposities te bouwen bovenop de open source connectoren.

Wat je nu concreet kunt doen

Voor verschillende doelgroepen zijn de vervolgstappen helder:

• Technologiebedrijven / softwareontwikkelaars
  Verken hoe je producten aansluiten op interoperabele HEMS. Overweeg deelname aan trajecten die open standaarden ontwikkelen, zodat je propositie straks direct ‘future proof’ is.

• Energieleveranciers en aggregators
  Denk nu na over diensten die gebruikmaken van huishoudelijke flexibiliteit: dynamische tarieven, flexcontracten, wijkgerichte congestiemaatregelen. Een interoperabele HEMS-laag maakt dat veel schaalbaarder.

• Installateurs en adviseurs
  Neem interoperabiliteit expliciet mee in je advies aan consumenten en bedrijven. Vraag naar HEMS-ondersteuning, open protocollen en de mogelijkheid om later AI-diensten te koppelen.

• Beleidsmakers en gemeenten
  Zie HEMS en interoperabiliteit als randvoorwaarde voor een haalbare warmtetransitie en elektrificatie van mobiliteit. Verbind wijkplannen, subsidieregelingen en netversterking aan deze digitale laag.

De energietransitie draait niet alleen om kabels en transformatoren. De digitale laag – standaarden, interoperabiliteit en AI – bepaalt of we de bestaande infrastructuur slim genoeg gebruiken.

Wie nu investeert in open, interoperabele HEMS, legt de basis voor een energiemarkt waarin huishoudens, bedrijven, AI-diensten en netbeheerders samen een flexibel en betaalbaar energiesysteem vormen.