Waarom niet‑CO₂-gassen onze klimaataanpak maken of breken

Ongeveer één derde van de huidige opwarming komt niet door CO₂, maar door andere broeikasgassen zoals methaan en lachgas. Toch gaat het grootste deel van het Nederlandse en Europese klimaatdebat nog steeds over CO₂-rechten, ETS, kolencentrales en elektrische auto’s.

Dat is een risico. Want als we de zogeheten niet‑CO₂-broeikasgassen onderschatten, raken de doelen van 1,5°C en zelfs 2°C uit zicht – hoe hard we ook aan CO₂ sleutelen. Nieuw onderzoek van onder meer het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) laat dat pijnlijk scherp zien.

In deze blog leg ik uit waarom die andere broeikasgassen zo bepalend zijn, wat dat betekent voor Nederland – van landbouw tot energie – en hoe data, innovatie en AI kunnen helpen om de onzekerheid te verkleinen.

Niet‑CO₂-broeikasgassen: het stille derde deel van het probleem

De kern is simpel: als niet‑CO₂-gassen hoger blijven, blijft er minder “ruimte” over voor CO₂-uitstoot in het mondiale koolstofbudget.

Waar gaat het over?

• Methaan (CH₄) – vooral uit veeteelt, mest, rijstbouw, afval en lekkages uit olie- en gaswinning en -transport.
• Lachgas (N₂O) – vooral uit kunstmestgebruik en mestopslag.
• Gefluoreerde gassen (HFK’s, PFK’s, SF₆, NF₃) – onder andere in koeling, elektronica en bepaalde industriële processen.

Uit het PBL-onderzoek:

• Deze gassen zijn samen goed voor ongeveer 1/3 van de huidige opwarming.
• In veel klimaatscenario’s wordt maar met één gemiddeld reductiepad voor deze gassen gerekend.
• De werkelijke bandbreedte is veel groter – en die bandbreedte bepaalt of 1,5°C nog kan of niet.

Met pessimistische aannames (weinig reductie van methaan, lachgas en F‑gassen) is het 1,5°C-doel volgens de studie feitelijk niet meer haalbaar. Met optimistische aannames (maximaal gebruik van bekende maatregelen) is er nog een serieuze kans.

Dit maakt niet‑CO₂-gassen geen detail, maar een hefboom in klimaatbeleid.

Het koolstofbudget: hoe niet‑CO₂-gassen CO₂ in de tang zetten

Het mondiale koolstofbudget is de hoeveelheid CO₂ die we nog kunnen uitstoten om een bepaalde temperatuurgrens te respecteren. Voor Parijs zijn de grove schattingen:

• 1,5°C-doel: ongeveer 400 Gt CO₂ resterend budget.
• 2°C-doel: ongeveer 1000 Gt CO₂.

Het PBL-onderzoek laat zien dat de onzekerheid in niet‑CO₂-emissies een enorme hap uit dat budget kan nemen.

In een 2°C-scenario is het verschil tussen optimistische en pessimistische aannames voor niet‑CO₂-gassen maar liefst 240 Gt CO₂.

Dat is meer dan een kwart van het resterende 2°C-budget. Concreet betekent dit:

• Als methaan en lachgas weinig dalen, moet CO₂ veel sneller naar beneden.
• Fossiele brandstoffen moeten dan sneller worden uitgefaseerd dan nu in veel nationale plannen staat.
• De druk op sectoren als energie, industrie en mobiliteit wordt fors groter.

Voor Nederland raakt dit direct aan discussies over:

• Versneld sluiten van fossiele centrales.
• Snellere uitrol van wind op zee, zon op dak en warmtepompen.
• Versnelling van elektrificatie in de industrie.

Kortom: wie niet‑CO₂ negeert, onderschat hoeveel CO₂ we nog moeten reduceren.

Kosten van klimaatbeleid: methaan is vaak goedkoop, uitstel is duur

Een tweede harde boodschap uit het onderzoek: de kosten van klimaatbeleid schieten omhoog als we te weinig doen aan niet‑CO₂-gassen.

Waarom?

• Veel maatregelen op methaan en lachgas zijn relatief goedkoop vergeleken met zware CO₂-reducties.
• Als je die goedkope opties niet of half benut, moet je dieper in de dure CO₂-maatregelen duiken.

De studie laat zien:

• In een pessimistisch scenario voor niet‑CO₂-daling stijgen de totale klimaatkosten met 30–40%.

Voor beleidsmakers, netbeheerders, energiebedrijven en agrarische ketens is dat geen detail. Het beïnvloedt:

• De businesscase van projecten (bijvoorbeeld CCS, elektrolysers, grootschalige infrastructuur).
• De tarieven voor consumenten en bedrijven.
• De mate waarin de energietransitie als “betaalbaar” en “haalbaar” wordt ervaren.

Wie kosten wil beperken, moet niet alleen naar CO₂-prijs en ETS kijken, maar ook naar:

• Methaanreductie in de aardgas- en olieketen.
• Slim kunstmestgebruik en mestaanpak in de landbouw.
• Versnelde afbouw van F‑gassen in koeling en industrie.

Landbouw en methaan: de lastigste sector, maar ook een sleutel

De landbouw springt er in het PBL-onderzoek uit als sector met de grootste onzekerheid rond niet‑CO₂-reductie én de grootste impact.

Waarom is landbouw zo moeilijk?

• Een groot deel van de emissies is biologisch: veeteelt (enterische fermentatie), mest, bodemprocessen.
• De technieken zijn vaak nog in ontwikkeling of lastig grootschalig toepasbaar.
• Er spelen sterke maatschappelijke en politieke belangen: voedselproductie, inkomens van boeren, ruimtelijke ordening.

Denk aan bronnen als:

• Methaan uit rundvee en mestopslag.
• Lachgas uit kunstmest en dierlijke mest.
• Emissies uit rijstbouw (mondiaal relevant, minder in Nederland, maar wel in de globale balans).

Voorbeelden van reductiemaatregelen

Er zijn al concrete opties, met uiteenlopende volwassenheid:

• Methaanremmers in veevoer (additieven die de methaanvorming in de pens verminderen).
• Afdekken en vergisten van mest om methaan op te vangen en om te zetten in biogas.
• Precisiebemesting en slimme planning om lachgasvorming te beperken.
• Aanpassing van rantsoenen en veerassen.
• Bedrijfsbeëindiging of omschakeling in gebieden met hoge veedichtheid.

De grote vraag: hoe snel zijn deze oplossingen op schaal beschikbaar, technisch betrouwbaar en economisch haalbaar? Het PBL-onderzoek geeft aan dat juist op dat punt de onzekerheid het grootst is.

Voor Nederland, waar landbouw en stikstofbeleid al onder hoogspanning staan, is de les helder: zonder serieuze niet‑CO₂-aanpak in de landbouw is elk klimaatdoel duurder en riskanter.

De rol van AI en data: onzekerheid omzetten in stuurinformatie

Onder het campagne-thema “AI voor Nederlandse Energie: Duurzame Transitie” past één vraag perfect bij dit onderzoek:

Hoe kunnen we AI gebruiken om onzekerheid rond niet‑CO₂-gassen te verkleinen en sneller beter beleid te maken?

Hier zijn een paar concrete toepassingen waar ik veel potentie in zie.

1. Slimme monitoring van methaanlekken

Methaanlekken in olie- en gaswinning, pijpleidingen en installaties zijn vaak onzichtbaar, maar goed meetbaar.

AI kan helpen door:

• Satellietdata en drones te analyseren om methaanpluimen automatisch te detecteren.
• Patronen te herkennen in druk- en flowdata in gasnetten om microlekken sneller op te sporen.
• Realtime dashboards te bouwen voor netbeheerders en energiebedrijven.

Voor de Nederlandse energiesector betekent dit:

• Minder verlies van aardgas (dus direct financieel voordeel).
• Lagere methaanemissies tegen relatief lage kosten.
• Betere onderbouwing van rapportages en ESG-verplichtingen.

2. Datagedreven landbouwbeslissingen

In de landbouw kun je veel winnen door slimmer te sturen in plaats van grover te knijpen.

Denk aan AI-systemen die:

• Op basis van bodemdata, weer, gewas en historie optimale bemestingsschema’s voorstellen.
• De methaan- en lachgasvoetafdruk per bedrijf of per product realtime inschatten.
• Boeren helpen om scenario’s door te rekenen: “Wat doet een ander rantsoen met mijn emissies én mijn opbrengst?”

Zo wordt niet‑CO₂-reductie een bedrijfseconomische optimalisatievraag, in plaats van alleen een dossier vol regels en verboden.

3. Betere scenario’s en beleidsmodellen

Een belangrijk punt uit het PBL-onderzoek is dat veel modellen nu werken met verouderde data en “middle-of-the-road” aannames. AI kan helpen om:

• Grote hoeveelheden wetenschappelijke literatuur en praktijkdata te clusteren en actualiseren.
• Meer scenario’s door te rekenen: van zeer optimistisch tot zeer pessimistisch.
• Beleidsmakers en bedrijven een heldere bandbreedte te geven: “Dit is de spreiding, hier zitten de grootste risico’s, hier zitten de goedkoopste kansen.”

De rode draad: hoe beter we niet‑CO₂-emissies meten, modelleren en monitoren, hoe kleiner de onzekerheid en hoe gerichter we kunnen investeren.

Wat betekent dit nu concreet voor Nederland?

Voor Nederlandse beleidsmakers, energiebedrijven, netbeheerders, agrifood-bedrijven en gemeenten is de boodschap drieledig.

1. Niet‑CO₂ moet volwaardig in alle klimaatplannen.
   Geen bijlage, maar een vaste paragraaf: methaan, lachgas, F‑gassen, met doelen, maatregelen en monitoring.

2. Korte termijn, hoge impact.
   Methaanreductie heeft een sterk kortetermijneffect op opwarming. Dat helpt om de komende tien tot twintig jaar temperatuursprongen af te vlakken, precies de periode waarin Nederland massaal woningen verduurzaamt, netten verzwaart en industrie hervormt.

3. Innovatie en opschaling nu starten, niet in 2030.
   Of het nu gaat om mestvergisting, methaanremmers, F‑gassenvrije koeling of AI-gedreven lekdetectie: hoe eerder je begint, hoe meer je leert en hoe goedkoper het wordt.

Voor organisaties die bezig zijn met de energietransitie is er bovendien een strategisch voordeel: wie nu al niet‑CO₂-integrale strategieën ontwikkelt, staat sterker als Europese en nationale regelgeving de komende jaren wordt aangescherpt.

Slot: 1,5°C is geen kwestie van alleen CO₂

De realiteit is duidelijk: als we niet‑CO₂-broeikasgassen onderschatten, betalen we straks meer, moeten we harder remmen op CO₂ en wordt 1,5°C onhaalbaar.

Het goede nieuws: juist op methaan, lachgas en F‑gassen liggen veel relatief goedkope en technisch haalbare maatregelen klaar. En met slimme inzet van data en AI kunnen we emissies beter meten, sneller reduceren en onzekerheid omzetten in stuurinformatie.

Wie in Nederland serieus met klimaatdoelen bezig is – van ministerie tot melkveehouderij, van netbeheerder tot energie-start-up – zou zichzelf nu de vraag moeten stellen:

Waar in mijn keten zitten de niet‑CO₂-emissies, en welke data en technologie heb ik nodig om ze in de komende vijf jaar substantieel omlaag te brengen?

Wie daar vandaag mee begint, maakt de kans een stuk groter dat klimaatdoelen na 2030 meer zijn dan mooie cijfers in een beleidsdocument.