Waarom niet-CO₂-gassen onze klimaatplannen kunnen maken of breken

Een derde van de huidige opwarming komt niet van CO₂, maar van andere broeikasgassen. Toch gaat het grootste deel van het klimaatdebat – én beleid – nog steeds over CO₂ alleen. Dat is niet alleen een blinde vlek, het is ook een financieel en strategisch risico voor Nederland.

Onderzoekers van het PBL en internationale partners laten zien dat onzekerheid over emissiereductie van methaan, lachgas en gefluoreerde gassen het verschil kan maken tussen het wél of niet halen van de 1,5°C-doelstelling. En daarmee ook hoeveel sneller we van fossiele energie af moeten.

In deze blog leg ik uit wat die niet-CO₂-gassen precies betekenen voor het Nederlandse klimaat- én energiebeleid, waar de grootste onzekerheden zitten, en hoe overheden, netbeheerders, energiebedrijven en agrarische ketens hier nu strategisch op kunnen sturen.

---

1. Niet-CO₂-broeikasgassen: de onderschatte factor in het klimaatbudget

De kern is simpel: hogere emissies van methaan, lachgas en andere niet-CO₂-gassen verkleinen direct de ruimte voor CO₂-uitstoot in het mondiale koolstofbudget.

Hoe groot is dat effect precies?

Het PBL-onderzoek laat voor een 2°C-scenario een bandbreedte zien van 240 gigaton CO₂ verschil in het resterende koolstofbudget, alleen door andere aannames over niet-CO₂-reductie. Ter vergelijking:

• Geschat resterend budget voor 1,5°C: ca. 400 Gt CO₂
• Geschat resterend budget voor 2°C: ca. 1000 Gt CO₂
• Bandbreedte door niet-CO₂-onnzekerheid: 240 Gt CO₂

Met andere woorden: de onzekerheid rond niet-CO₂-gassen is ruim de helft van het héle 1,5°C-budget. Dat is enorm.

Gevolg: als methaan, lachgas en gefluoreerde gassen minder snel dalen dan gehoopt, moet CO₂ nóg sneller omlaag. Dat betekent:

• snellere uitfasering van fossiele brandstoffen;
• meer druk op industrie en elektriciteitssector;
• hogere kosten, omdat goedkope reductiemaatregelen dan niet meer genoeg zijn.

Voor een land als Nederland – met een grote landbouwsector, industriële clusters en een complexe energie-infrastructuur – is dit geen theoretische discussie. Het bepaalt direct de benodigde snelheid van de energietransitie.

---

2. Methaan, lachgas en F-gassen: waar komen ze vandaan?

Wie wil sturen op niet-CO₂-gassen, moet eerst scherp hebben waar ze vandaan komen. Globaal – en in Nederland – zijn er drie grote blokken.

2.1 Methaan (CH₄)

Methaan is op korte termijn veel krachtiger dan CO₂. Over 20 jaar gerekend is het opwarmingspotentieel meer dan 80 keer groter per kilogram.

Belangrijkste bronnen:

• Landbouw: vooral veeteelt (herkauwers) en mestopslag
• Energie: methaanlekken bij olie- en gaswinning, transport en opslag
• Afval: stortplaatsen, rioolwaterzuivering

De Global Methane Pledge, waar inmiddels zo'n 150 landen bij zijn aangesloten, wil 30% methaanreductie in 2030 t.o.v. 2020. Ambitieus – maar de daadwerkelijke haalbaarheid is nog onvoldoende onderbouwd.

2.2 Lachgas (N₂O)

Lachgas komt vooral uit de landbouw:

• gebruik van kunstmest en dierlijke mest;
• bodemprocessen bij intensieve teelt;
• sommige industriële processen.

Het probleem: deze emissies zijn lastig volledig weg te krijgen zonder grote systeemveranderingen in het landbouwmodel. Precies hier ziet het PBL de grootste technische onzekerheid.

2.3 Gefluoreerde gassen (HFK’s, PFK’s, SF₆, NF₃)

Deze gassen worden gebruikt in onder meer:

• koeling en airco;
• hoogspanningsinstallaties en schakelaars (bijv. SF₆);
• halfgeleider- en zonnepanelenproductie (NF₃, PFK’s).

Ze komen in kleinere volumes vrij dan CO₂ of methaan, maar hebben extreem hoge opwarmingspotentialen en lange levensduren. Reductie is vaak technisch goed mogelijk, maar vraagt:

• product- en procesinnovatie;
• vervangende koelmiddelen;
• strengere normering bij netbeheerders en industrie.

---

3. Onzekerheid kost geld: 30–40% hogere klimaatkosten

De onderzoekers concluderen dat klimaatbeleid tot 30 à 40% duurder uitvalt in een pessimistisch niet-CO₂-scenario. Dat komt doordat goedkope reductiemaatregelen voor methaan, lachgas en F-gassen dan niet genoeg blijken, en je noodgedwongen naar duurdere opties moet grijpen.

Goedkope vs. dure reductie

In veel scenario’s wordt ervan uitgegaan dat:

• methaanlekken relatief goedkoop te reduceren zijn;
• nieuwe mesttechnieken en aangepaste kunstmesttoediening grofweg vanzelf uitrollen;
• F-gassen geleidelijk worden uitgefaseerd door vervangers.

Maar als in de praktijk blijkt dat:

• technieken minder goed werken dan in pilots;
• boeren of bedrijven later instappen dan verwacht;
• regelgeving traag wordt ingevoerd of gehandhaafd,

dan moet je om de klimaatdoelen te halen veel meer doen aan:

• versnelde CO₂-reductie in industrie en energie;
• grootschalige inzet van CCS/CCU;
• versneld uitfaseren van kolen, olie en (op termijn) aardgas.

Dat zijn precies de maatregelen met hogere marginale kosten en vaak langere doorlooptijden.

Waarom dit relevant is voor Nederlandse besluitvorming

Voor beleidsmakers, energiebedrijven en netbeheerders betekent dit:

• Onzekerheid over niet-CO₂ bepaalt je investeringspad voor CO₂-maatregelen.
• Te optimistische aannames kunnen tot stranded assets leiden (bijv. gasinfrastructuur die korter gebruikt wordt dan gepland).
• Te pessimistische aannames kunnen juist tot onnodig hoge kosten leiden omdat je te vroeg naar de duurste opties grijpt.

De kunst is om niet in één scenario te geloven, maar je strategie te bouwen rond bandbreedtes en robuuste keuzes.

---

4. Landbouw: het lastigste en belangrijkste dossier

Volgens het PBL-onderzoek zit de grootste onzekerheid juist in de sector waar in Nederland al zoveel politieke spanning op zit: de landbouw.

Waarom landbouwemissies zo taai zijn

Landbouwemissies zijn moeilijker te reduceren dan bijvoorbeeld emissies uit een kolencentrale. Een paar redenen:

• Biologisch proces: methaan uit herkauwers en lachgas uit bodems zijn gekoppeld aan natuurlijke processen.
• Veel kleine bronnen: duizenden boerenbedrijven in plaats van een paar grote installaties.
• Verdienmodel: reductiemaatregelen raken direct aan inkomens, grondgebruik en export.

Daar komt bij dat maatregelen vaak stapelen:

• andere voerstrategieën;
• mestvergisting en -bewerking;
• precisielandbouw en gerichte bemesting;
• aanpassing van teeltsystemen.

Elke maatregel voegt iets toe, maar geen enkele lost het probleem in één keer op.

Waar AI en innovatie het verschil kunnen maken

Juist hier ontstaat een interessante koppeling met de campagne “AI voor Nederlandse Energie: Duurzame Transitie”. Kunstmatige intelligentie kan de onzekerheid rond landbouwemissies verkleinen en reductie versnellen:

• Datagedreven bemesting: AI-modellen die per perceel de optimale mestgift voorspellen, verminderen lachgasemissies zonder opbrengstverlies.
• Realtime monitoring: sensoren en AI-analyse op stallen en mestopslag voor vroegtijdig signaleren van hoge methaanemissies.
• Scenario-analyse: digitale tweelingen van landbouwregio’s om te testen welke mix van maatregelen het meeste effect heeft tegen de laagste kosten.

Wie nu investeert in dit soort oplossingen, helpt niet alleen boerenbedrijven toekomstbestendig te maken, maar verkleint ook de nationale klimaatrisico’s en beleidskosten.

---

5. Wat overheden en bedrijven nú kunnen doen

De realiteit: de onzekerheid rond niet-CO₂-gassen verdwijnt niet vanzelf. Maar je kunt er wel slim mee omgaan. Voor Nederlandse partijen zie ik vijf concrete routes.

5.1 Neem niet-CO₂ expliciet op in klimaat- en energieplannen

Veel klimaat- en energieplannen focussen nog sterk op CO₂-tonnen en CO₂-prijzen. Beter is om:

• afzonderlijke doelstellingen te formuleren voor methaan, lachgas en F-gassen;
• in transitiepaden (bijv. van de Regionale Energiestrategieën of industriële clusters) expliciet aan te geven welke rol niet-CO₂-reductie speelt;
• koolstofbudgetten in beleidstermen te vertalen: wat betekent een pessimistisch niet-CO₂-scenario concreet voor ons nationale CO₂-pad tot 2030, 2040, 2050?

5.2 Versnel specifieke reductiemaatregelen

Het PBL-onderzoek benadrukt dat meer studiewerk naar concrete maatregelen nodig is. In de praktijk betekent dat:

• pilots en uitrolprogramma’s voor methaanreductie in olie- en gasketens versnellen;
• innovatieprogramma’s rond kunstmest en bodemmanagement opschalen;
• samen met netbeheerders en industrie plannen maken voor het uitfaseren van SF₆ en andere F-gassen.

Hoe eerder deze maatregelen in de praktijk getest en opgeschaald worden, hoe kleiner de onzekerheid in 2030 en 2040.

5.3 Gebruik AI voor betere monitoring en planning

AI kan hier fungeren als versneller én als risicomanager:

• Monitoring & rapportage: automatische detectie van methaanlekken via satellietdata, drones of sensornetwerken.
• Optimalisatie: AI-gestuurde planning van mestaanwending, irrigatie en gewasrotatie om lachgasemissies te beperken.
• Beleidssimulatie: modellen die verschillende pakketten van maatregelen doorrekenen op emissies, kosten en impact op energie- en voedselsystemen.

Voor organisaties die nu aan hun duurzaamheidsstrategie voor 2030 en 2040 werken, is dit hét moment om zulke tools in te bouwen.

5.4 Werk met scenario’s, niet met één getal

In plaats van uit te gaan van één ‘gemiddeld’ pad voor niet-CO₂:

• ontwikkel optimistische, realistische en pessimistische scenario’s;
• koppel aan elk scenario een passend CO₂-reductiepad;
• toets investeringsbeslissingen (in energie-infrastructuur, warmteprojecten, productiecapaciteit) op robuustheid tegen deze scenario’s.

Zo voorkom je dat je hele strategie leunt op aannames die achteraf te rooskleurig blijken.

5.5 Zet landbouwtransitie centraal in klimaatstrategie

Voor Nederland is de landbouw niet een bijzaak, maar een structurele factor in de haalbaarheid en betaalbaarheid van het klimaatbeleid.

Dat vraagt om:

• langjarige, voorspelbare beleidskaders voor boeren;
• gerichte innovatieprogramma’s op methaan- en lachgasreductie;
• slimme koppelingen met energieprojecten: mestvergisting, biogas, koppeling aan warmtenetten, en sturing met AI op productie en benutting.

Wie landbouw, energie en digitalisering als één systeem bekijkt, krijgt veel meer speelruimte dan wanneer elk dossier apart wordt behandeld.

---

6. Waarom nu handelen rond niet-CO₂-gassen loont

Dit onderzoek van PBL en partners onderstreept één punt heel scherp: niet-CO₂-gassen zijn geen randdetail, maar een beslissende factor in de haalbaarheid van het Parijsakkoord. Ze bepalen hoeveel CO₂ we nog kunnen uitstoten, hoe snel we van fossiele energie af moeten en hoeveel de transitie gaat kosten.

Voor Nederland, midden in een intensieve landbouw- én energieregio, is het verstandig om niet te wachten tot de onzekerheid kleiner wordt, maar die onzekerheid actief te verkleinen. Met beter onderzoek, gerichte innovatie en slimme inzet van AI.

Wie nu inzet op methaan-, lachgas- en F-gasreductie, koopt tijd in het mondiale koolstofbudget, beperkt kostenstijgingen en maakt het eigen transitiepad robuuster.

De vraag is niet óf niet-CO₂-gassen belangrijk zijn. De vraag is: welke rol geef jij ze in jouw klimaat- en energiestrategie vanaf 2026?