Gespecialiseerde zorg verder concentreren in umcâs terwijl verpleegkundigen vooral buiten de Randstad wonen, werkt niet. De oplossing ligt in de regio.
Waarom gespecialiseerde zorg naar de regio moet
Meer dan 60 procent van de Nederlandse verpleegkundigen woont buiten de Randstad, terwijl een groot deel van de hoogcomplexe zorg juist geconcentreerd is in umcâs in Amsterdam, Rotterdam, Leiden en Utrecht. Die mismatch kost capaciteit, kwaliteit Ă©n werkplezier.
De zorg zit klem tussen personeelstekorten, vergrijzing en de ambities van passende zorg. Frits van Merode, emeritus hoogleraar logistiek en operations management, zegt hardop wat veel bestuurders achter de schermen al fluisteren: wil je concentreren, dan moet je óók verplaatsen â van umcâs naar regionale ziekenhuizen.
Dit raakt direct aan de vraag waar in Nederland we welke zorg organiseren, en hoe AI en slimme logistiek daarbij kunnen helpen. In deze blog zet ik de redenering achter deze stelling uiteen, laat ik zien wat dit betekent voor regioziekenhuizen en umcâs, en laat ik zien welke rol data en AI hierin kunnen spelen.
1. De kern van Van Merodeâs boodschap
De kern is verrassend simpel: concentratie van zorg werkt alleen als je ook de personeelspuzzel oplost. En die puzzel is geografisch.
De âstille reserveâ aan verpleegkundigen woont vooral buiten de Randstad.
Veel ervaren verpleegkundigen zijn (tijdelijk) uitgestroomd of werken parttime. Onderzoek en praktijkervaring laten zien dat een deel van hen best (meer) wil werken, maar niet dagelijks een uur in de file wil staan richting academisch centrum. Bovendien zoeken ze vaak:
- een hechter, regionaal team;
- voorspelbaardere roosters;
- minder onregelmatigheid of nachten;
- betekenisvol werk dichter bij huis.
Als academische en grote topklinische ziekenhuizen steeds meer complexe zorg naar zich toetrekken, maar de grootste groep potentiĂ«le verpleegkundigen daar nĂet woont of wil werken, dan krijg je precies wat we nu zien:
- gesloten bedden ondanks lange wachtlijsten;
- afdelingen die niet op volle capaciteit draaien door roosterproblemen;
- oplopende werkdruk in umcâs Ă©n in regionale ziekenhuizen.
De boodschap van Van Merode: haal een deel van de gespecialiseerde zorg naar de regio, daar waar het personeel wél is (of weer geactiveerd kan worden).
2. Waarom verplaatsen van zorg logisch is (en niet alleen financieel)
Het debat over concentratie van zorg gaat vaak over volume, kwaliteit en kosten. Maar er zijn minstens drie extra dimensies die je móét meenemen: personeel, bereikbaarheid en innovatie.
2.1. Personeel volgt niet automatisch de zorg
We hebben decennialang gedaan alsof zorg âgewoonâ geconcentreerd kon worden in een paar grote centra. De onderliggende aanname: personeel verhuist wel mee, of wil overal werken.
De realiteit:
- Zorgprofessionals hebben partners, kinderen, hypotheken en sociale netwerken in hun eigen regio.
- Hogere reiskosten en langere reistijden maken banen in umcâs minder aantrekkelijk.
- Jonge verpleegkundigen kiezen vaker voor flexibiliteit (bijvoorbeeld via zzp of uitzendconstructies) en willen niet vastzitten aan Ă©Ă©n ver, log instituut.
Conclusie: wil je meer gespecialiseerde zorg, dan moet je die deels brengen naar plekken waar verpleegkundigen wél willen en kunnen werken.
2.2. Bereikbaarheid voor patiënten
Concentratie van zeer complexe zorg (bv. hoogrisico-oncologie of zeldzame aandoeningen) in een klein aantal centra is terecht. Maar voor een flinke groep gespecialiseerde maar niet uiterst zeldzame zorg geldt:
- Lange reistijden zijn belastend, zeker voor ouderen en chronisch zieken.
- Familie en mantelzorgers kunnen minder gemakkelijk ondersteunen.
- Regioziekenhuizen verliezen expertise en aantrekkelijkheid.
Door een deel van die zorg aantoonbaar veilig in regionale ziekenhuizen te organiseren, blijft zorg bereikbaarder Ă©n kun je regioâs versterken.
2.3. Innovatie vergt schaal, maar ook spreiding
Umcâs zijn onmisbaar voor onderzoek en topreferente zorg. Maar:
- Niet alles wat nu in een umc gebeurt, vereist per se een academische setting.
- Veel innovaties zijn juist gebaat bij implementatie in de regio: denk aan telemonitoring, slimme triage met AI, of regionaal geprogrammeerde OK-capaciteit.
Er is een beter model denkbaar: umcâs als kennis- en innovatiemotor, regionale ziekenhuizen als krachtige uitvoerende hubs, ondersteund door data en AI.
3. Welke gespecialiseerde zorg kun je verantwoord verplaatsen?
Niet alles moet uit het umc. Maar er is een behoorlijke categorie zorg die wél kan verschuiven, mits goed ondersteund.
3.1. Denk in zorgpaden, niet in gebouwen
De vraag zou niet moeten zijn: âHoort dit in een umc of in een regioziekenhuis?â maar: âVoor welke delen van het zorgpad is een umc echt noodzakelijk?â
Typische verdeling:
- Umc/topcentrum: diagnostiek, eerste complexe behandeling, hoogrisico-ingrepen, onderzoek, multidisciplinaire besluitvorming bij zeldzame of complexe casuĂŻstiek.
- Regionaal ziekenhuis: vervolgbehandelingen, nazorg, stabiele chronische fase, dagbehandelingen, revalidatie-achtige trajecten, controles.
3.2. Voorbeelden van zorg die vaker regionaal kan
In de praktijk zie je nu al beweging op o.a.:
- Oncologische vervolgzorg (chemo, immuuntherapie) bij gestandaardiseerde protocollen.
- Geplande hoogcomplexe electieve operaties (bijvoorbeeld orthopedie) in goed geoutilleerde regioziekenhuizen.
- Cardiologische zorgpaden waarbij alleen de interventie in het centrum plaatsvindt en alle controles en nazorg regionaal.
Met de juiste infrastructuur en afspraken kunnen ook onderdelen van andere specialismen volgen. De randvoorwaarde: transparante kwaliteitseisen en realtime digitale ondersteuning.
4. De stille reserve activeren: zo pak je het aan
Als de stille reserve vooral buiten de Randstad woont, dan ligt daar de sleutel. Maar die gaat niet vanzelf om.
4.1. Wat houdt verpleegkundigen nu tegen?
Veel (oud-)verpleegkundigen geven aan dat ze onder voorwaarden best (weer) aan de slag willen in gespecialiseerde zorg, mits:
- ze niet structureel overbelast worden;
- roosters voorspelbaar zijn;
- er ruimte is voor scholing en ontwikkeling in werktijd;
- ze invloed hebben op hun inzet en uren.
Regionale ziekenhuizen hebben hier een voordeel: ze zijn vaak kleiner, kennen kortere lijnen en kunnen sneller maatwerkafspraken maken.
4.2. Slimme inzet van AI voor planning en werkdruk
Hier komt de campagne AI voor Nederlandse Zorg om de hoek kijken. AI is geen doel op zich, maar een middel om schaarse capaciteit beter te verdelen. Denk aan:
- AI-ondersteunde roosterplanning die rekening houdt met voorkeuren, vaardigheden, reistijd en contracturen.
- Voorspellende modellen die pieken in instroom (SEH, OPD) tijdig signaleren, zodat je buffers en achterwachten beter organiseert.
- Beslisondersteuning om te bepalen welke patiënten veilig in de regio behandeld kunnen worden en welke in het centrum thuishoren.
Ik zie bij organisaties die hier al mee experimenteren drie duidelijke effecten:
- Minder ad-hoc roostercrises.
- Hoger gevoel van regie bij verpleegkundigen.
- Beter onderbouwde gesprekken tussen umc en regio over volume en casemix.
4.3. Regionale leer- en loopbaanlijnen
Als je gespecialiseerde zorg naar de regio haalt, moet je ook opleidings- en loopbaanpaden meeverhuizen. Concreet:
- gezamenlijke opleidingsprogrammaâs tussen umc en regioziekenhuis;
- rotaties van verpleegkundigen en arts-assistenten tussen centra;
- hybride functies (deels in umc, deels in regiokliniek), ondersteund door digitale samenwerking.
Hier kan AI weer helpen door competenties, leerdoelen en casuĂŻstiek te koppelen aan opleidingsplannen, zodat mensen gericht groeien naar nieuwe vormen van gespecialiseerde zorg in de regio.
5. Van concurrentie naar gedeelde regie in de regio
De tijd dat ziekenhuizen elkaar vooral als concurrent zagen, is voorbij. De arbeidsmarkt en het Integraal Zorgakkoord laten weinig ruimte voor eilanddenken.
De volgende stap is regionale regie: samen beslissen wĂĄĂĄr welke zorg het beste geleverd wordt, gegeven personeel, infrastructuur en populatie.
5.1. Gezamenlijke capaciteitssturing
Wat nu vaak ontbreekt, is een gezamenlijk beeld van:
- beschikbare verpleegkundige capaciteit per instelling;
- te verwachten zorgvraag per regio, uitgesplitst naar type zorg;
- beschikbare (en beoogde) specialistische expertise per locatie.
Met een gedeeld datafundament en AI-analyses kun je scenarioâs doorrekenen:
- Wat gebeurt er met wachttijden als we dit zorgpad verplaatsen?
- Hoeveel extra fte verpleegkundigen zijn dan nodig in regio X?
- Welke scholing is nodig om dat veilig te doen?
Zonder zoân instrument blijf je praten in aannames. Met zoân instrument kun je transparant kiezen en bestuurders, professionals Ă©n patiĂ«nten meenemen.
5.2. Rol van AI in regionale zorgregie
Een paar praktische toepassingen die ik in de praktijk zie opkomen:
- Regionale zorgcoördinatiecentra waar AI helpt bij doorverwijzing en triage: welke patiënt naar welk ziekenhuis, wanneer?
- Realtime dashboards voor ic-, bedden- en OK-capaciteit, inclusief prognoses.
- AI-ondersteunde zorgpaddesigns, die laten zien waar in het pad de meeste verspilling of vertraging zit en welke stappen je veilig kunt verschuiven.
Dit zijn geen toekomstfantasieĂ«n meer. De technologie is er. De echte vraag is nu vooral: durven we als umcâs en regioziekenhuizen onze gegevens, onze plannen en onze belangen op tafel te leggen?
6. Praktische eerste stappen voor bestuurders en zorgprofessionals
De strategie âmeer gespecialiseerde zorg naar regionale ziekenhuizenâ klinkt groot. Maar je kunt morgen al beginnen met kleine, concrete stappen.
6.1. Voor bestuurders en RvBâs
- Breng de stille reserve in kaart: waar wonen (oud-)verpleegkundigen, welke wensen hebben ze, en wat betekent dat voor locatiekeuzes?
- Start met Ă©Ă©n zorgpad: kies een specialisme waar veel vervolgzorg in aanmerking komt voor regionale organisatie en ontwerp dat pad opnieuw.
- Investeer in een gezamenlijk dataplatform met in elk geval personeel, productie, wachttijden en basiszorgvraag.
- Organiseer een regionaal zorgberaad waarin umc, topkliniek, algemeen ziekenhuis, VVT en huisartsen beslissen over taakverdeling.
6.2. Voor medisch specialisten en verpleegkundigen
- Kaart zelf aan welke zorg veilig regionaal kan en onder welke voorwaarden.
- Denk mee over hybride functies of rotatieconstructies waardoor expertise niet weglekt.
- Gebruik data uit je eigen afdeling (complicaties, ligduur, heropnames) om de discussie over verplaatsen van zorg inhoudelijk te voeren.
6.3. Voor digitale en AI-teams
- Begin met een voorspellend model voor instroom en capaciteit op Ă©Ă©n afdeling of Ă©Ă©n ziekenhuis.
- Koppel dat aan roosterplanning zodat de winst voor medewerkers direct zichtbaar is.
- Ontwikkel samen met de regio een simpele viewer of dashboard voor gezamenlijke capaciteit.
Zodra de eerste successen voelbaar zijn â bijvoorbeeld minder uitvaldiensten of kortere wachttijden â ontstaat er vanzelf meer draagvlak om ook gespecialiseerde zorgpakketten te verschuiven.
Slot: Gespecialiseerde zorg hoort óók in de regio
Wie het personeelstekort serieus neemt, moet ook de geografie van de zorg serieus nemen. Gespecialiseerde zorg concentreren in een paar umcâs terwijl de verpleegkundigen vooral buiten de Randstad wonen, is logistiek onlogisch en maatschappelijk duur.
Door een deel van de gespecialiseerde zorg gecontroleerd naar regionale ziekenhuizen te verplaatsen, kun je:
- de stille reserve aan verpleegkundigen activeren;
- zorg dichter bij de patiënt organiseren;
- umcâs laten focussen op topreferente zorg, onderzoek en innovatie;
- AI en data-inzicht gebruiken om capaciteit Ă©cht slim te verdelen.
De vraag is dus niet meer Ăłf we gespecialiseerde zorg naar de regio brengen, maar hoe snel we dat verantwoord kunnen doen. Wie daar nu al mee begint, heeft in 2026 een voorsprong: stabielere roosters, minder wachtlijsten en een zorgsysteem dat beter past bij waar Nederlanders wonen, werken en beter willen worden.