Energiebesparing door isolatie: zo kies je het juiste rekenmodel

De 10% meest onzuinige bewoners van Nederland betalen grofweg drie keer zoveel voor gas als de 10% meest zuinige bewoners in vergelijkbare woningen. Zelfde soort huis, totaal andere rekening. Dat één getal voor “energiebesparing door isolatie” niet voor iedereen klopt, is dus geen verrassing.

Toch worden beleid, subsidies en individuele isolatieadviezen vaak gebaseerd op modellen die maar een deel van de werkelijkheid vangen. Het nieuwe onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) laat zien hoe groot de verschillen tussen die energieverbruiksmodellen kunnen zijn – soms tot een factor drie. Voor beleidsmakers, gemeenten, energie-adviseurs en isolatiebedrijven is dat geen academische nuance, maar direct bedrijfs- en beleidsrisico.

In dit artikel leg ik uit waarom de keuze van het rekenmodel zo bepalend is, welke modellen er zijn, hoe je ze wel en niet moet gebruiken, en wat dit concreet betekent voor de Nederlandse energietransitie richting 2030 en 2050.

Waarom het juiste energiemodel kiezen zo cruciaal is

De kern is simpel: als je met het verkeerde model rekent, overschat je de energiebesparing en onderschat je de opgave. Dat raakt meteen aan klimaatdoelen, subsidieontwerpen én het vertrouwen van bewoners.

Drie grote gevolgen van verkeerde modelkeuze

1. Overschatting van CO₂-reductie
   Als je uitgaat van te hoge theoretische besparingen, lijkt het alsof een isolatieprogramma meer broeikasgasreductie oplevert dan in werkelijkheid haalbaar is. Dat maakt de kans kleiner dat Nederland het klimaatdoel voor 2030 haalt.

2. Verkeerde budgetten en businesscases
   Gemeenten, corporaties en VvE’s maken langjarige investeringsplannen op basis van verwachte besparing. Als die verwachting structureel te hoog is, is de terugverdientijd langer dan beloofd. Dat zorgt achteraf voor discussie, weerstand en soms stilvallende projecten.

3. Teleurgestelde bewoners
   Een huishouden dat hoort dat de gasrekening “zeker €600 per jaar” omlaag gaat, maar uiteindelijk €250 bespaart, voelt zich misleid – zelfs als de woning comfortabeler en gezonder is geworden. Dat schaadt draagvlak voor de hele warmtetransitie.

Daarom is het PBL zo duidelijk: gebruik het juiste model voor de juiste toepassing. Normeringsmodellen zijn geen adviesmodellen. En statistische referentiemodellen zijn geen instrument om nieuwbouweisen te toetsen.

De drie typen energieverbruiksmodellen uitgelegd

In de praktijk kom je grofweg drie soorten modellen tegen. Ze lijken soms op elkaar, maar zijn ontworpen voor totaal verschillende doelen.

1. Bouwfysische normeringsmodellen (bijv. NTA8800)

Hoofddoel: controleren of gebouwen voldoen aan eisen en energielabels bepalen.

De NTA8800 is hét voorbeeld in Nederland. Dit model:

• is ontworpen voor nieuwbouw-eisen en energielabels van bestaande woningen;
• gebruikt honderden technische parameters (isolatiewaarden, luchtdichtheid, installatie-efficiëntie);
• rekent met bewust conservatieve aannames over bewonersgedrag:
  • relatief hoge thermostaatinstelling;
  • bewoners vaak thuis;
  • ruimten vaker verwarmd.

Waarom zo conservatief?
Om te voorkomen dat bouwers zich “rijk rekenen” met theoretische topcondities die in het echte leven nooit gehaald worden. De norm moet streng en eenduidig zijn.

Belangrijk:

Normeringsmodellen zijn niet bedoeld om het werkelijke individuele of gemiddelde energieverbruik te voorspellen.

Gebruik ze dus niet om te zeggen: “Uw huidige verbruik is X m³ gas, na deze isolatie wordt dat Y m³.” Dan gaat het mis.

2. Beleids- en projectiemodellen (wijk- en nationaal niveau)

Hoofddoel: inschatten hoeveel energiebesparing maatregelen gemiddeld opleveren op grotere schaal.

Deze modellen worden gebruikt door ministeries, provincies, netbeheerders en grotere gemeenten. Voorbeelden zijn:

• Bouwfysische beleidsmodellen (varianten op normeringsmodellen) met gemiddelde parameters i.p.v. conservatieve aannames, bijvoorbeeld Warmteprofielengenerator of Hestia;
• Statistische modellen die besparing schatten op basis van historische verbruiksdata, zoals het Referentieverbruik.

Ze rekenen meer met gemiddelde bewonersprofielen en sluiten beter aan bij het werkelijke landelijke of wijkgemiddelde gasverbruik. Voor vragen als:

• “Wat levert dakisolatie in deze wijk gemiddeld op?”
• “Hoeveel gasreductie verwachten we door het Nationaal Isolatieprogramma?”

zijn dit de meest geschikte instrumenten.

3. Maatwerkadviesmodellen voor individuele bewoners

Hoofddoel: burgers een realistische, persoonlijke besparingsinschatting geven.

Denk aan tools als Verbeterjehuis.nl van Milieu Centraal. Deze modellen:

• zijn gebaseerd op bouwfysische formules;
• gebruiken aangepaste invoerparameters om dichter bij het gemiddelde werkelijke gebruik te komen;
• laten bewoners eigen gegevens invullen (woningtype, bouwjaar, huidig verbruik, aantal bewoners, stookgedrag);
• geven een inschatting in euro’s, m³ gas en CO₂-reductie.

Hier zie je al meer maatwerk:

• Iemand met een lage thermostaat en weinig verwarmde kamers krijgt een lagere besparingsschatting.
• Iemand die nu onzuinig stookt, krijgt juist een hogere potentiële besparing te zien.

Deze modellen zijn uitdrukkelijk bedoeld voor individueel advies en communicatie met bewoners.

Wat je niet verbruikt, kun je ook niet besparen

De meest onderschatte fout bij energieberekeningen is wellicht de eenvoudigste:

Je kunt nooit méér energie besparen dan je nu verbruikt.

Toch gebeurt dit in berekeningen vaker dan je denkt.

Hoe ontstaat die overschatting?

Bij normeringsmodellen als de NTA8800 liggen de uitgangswaarden voor verbruik (door de conservatieve aannames over gedrag) vaak boven het werkelijke gemiddelde. Als je op basis daarvan rekent:

• lijkt het alsof een slecht geïsoleerde woning bijvoorbeeld 2.000 m³ gas per jaar verbruikt in het model;
• terwijl hetzelfde type woning in de praktijk gemiddeld op 1.300 m³ zit;
• een berekende besparing van 900 m³ zou dan fysiek onmogelijk zijn, want die 900 m³ is meer dan het echte startverbruik.

Het PBL-onderzoek laat dit scherp zien met virtuele testwoningen:

• bij slechtere energielabels is de geschatte besparing met een normeringsmodel soms tot een factor drie hoger dan bij een methode die is gecorrigeerd op basis van CBS-verbruiksstatistieken;
• vooral bij oude, slecht geïsoleerde woningen wordt het effect van isolatie structureel overschat als je een normeringsmodel misbruikt.

Wat betekent dit voor jou als professional?

Als je:

• als gemeente een isolatieprogramma ontwerpt op basis van normeringsuitkomsten, laat je in je klimaatrapportages te hoge besparingen zien;
• als energieadviseur een bewoner een individueel advies geeft met een normeringsmodel, presenteer je verwachtingen die in de praktijk niet waargemaakt worden;
• als isolatiebedrijf je marketing baseert op deze overschatte getallen, creëer je onnodig reputatierisico.

De oplossing is concreet:

1. Voor beleidsdoelen: gebruik beleids- en statistische modellen met aansluiting op CBS-verbruiksdata.
2. Voor bewonersadvies: gebruik maatwerkadviesmodellen die starten bij het werkelijke verbruik of een realistisch gemiddelde.

Isolatie gaat over meer dan alleen energie

Een tweede valkuil: focussen op kWh en m³ en de rest vergeten. Terwijl bewoners in de praktijk vaak op andere voordelen besluiten.

Comfort: de doorslaggevende factor in de spreekkamer

Vraag bewoners waarom ze hun woning willen isoleren, en je hoort verrassend vaak:

• “Het tocht overal.”
• “De slaapkamer is ijskoud.”
• “De vloer is altijd koud aan de voeten.”

Isolatie zorgt voor:

• minder tocht en koudeval;
• gelijkmatigere temperatuur in het hele huis;
• minder koude muren en vloeren, wat als veel comfortabeler wordt ervaren.

Comfort is lastig in euro’s en CO₂ te vangen, maar is vaak de echte beslisknop.

Gezondheid en geluid

Met name bij woningen met slechte energielabels geldt:

• betere isolatie in combinatie met goede ventilatie kan schimmel, vochtproblemen en koude-rillingen verminderen;
• dat is vooral belangrijk voor kwetsbare groepen, zoals ouderen en mensen met longklachten;
• geluidsoverlast (bijvoorbeeld van een drukke weg of spoorlijn) neemt af, wat rust en concentratie verbetert.

Het gezamenlijke onderzoek van CPB, SCP en PBL over de brede welvaartsimpact van woningisolatie onderstreept dit: isolatie is ook een gezondheids- en leefbaarheidsmaatregel, niet alleen een klimaatinstrument.

Wie alleen rekent aan m³ gas en terugverdientijd, mist dus een groot deel van de waarde.

Praktische richtlijnen: welk model gebruik je wanneer?

De vraag die ik in gesprekken met gemeenten, adviesbureaus en corporaties het vaakst hoor is: “Welk model is nu geschikt voor welk doel?”

Een paar praktische richtlijnen:

1. Voor beleid en strategie (gemeente, rijk, corporatie)

Gebruik modellen die:

• zijn gekalibreerd op CBS-verbruiksdata of vergelijkbare bronnen;
• gemiddelde bewonersprofielen hanteren, niet bewust conservatieve;
• duidelijk documenteren welke aannames zijn gedaan over gedrag en techniek.

Gebruik geen NTA8800-achtige normeringsmodellen voor:

• het schatten van werkelijk gemiddeld energieverbruik;
• het rapporteren van totale wijk- of nationale besparing.

2. Voor individueel bewonersadvies

Gebruik een maatwerkadviesmodel dat:

• start bij het huidige gemeten verbruik van de bewoner, waar mogelijk;
• ruimte laat om gedrag, aanwezigheid, thermostaatinstelling en woninggebruik aan te passen;
• besparing toont in m³, euro’s en CO₂, maar ook aandacht heeft voor comfort en gezondheid.

Voeg als adviseur altijd context toe:

• benadruk dat het om inschattingen gaat,
• laat bandbreedtes zien (bijvoorbeeld: “tussen 300 en 600 m³ besparing, afhankelijk van uw stookgedrag”),
• benoem expliciet dat een zuinige gebruiker minder, en een onzuinige gebruiker meer kan besparen.

3. Voor nieuwbouw en vergunningverlening

Hier hoort de NTA8800 thuis:

• voor het bepalen van energielabels;
• voor het aantonen dat aan BENG-eisen en andere voorschriften wordt voldaan.

Gebruik het model hier puur waarvoor het ontworpen is: normering, niet gedrag.

Waarom meer empirisch onderzoek onmisbaar is

Het PBL raakt een gevoelige maar terechte snaar: we hebben nog te weinig harde praktijkdata over wat isolatiemaatregelen in bewoonde woningen daadwerkelijk doen.

• Er is geen landelijk register dat bijhoudt welke isolatiemaatregelen, met welke kwaliteit, waar zijn uitgevoerd.
• Pas sinds kort zijn volledige energieverbruiksgegevens van het CBS, onder strenge voorwaarden, beschikbaar voor onderzoek.

Zonder goede praktijkdata blijven modellen grotendeels een combinatie van theorie en aannames. Dat is niet per se slecht, maar het maakt uitkomsten kwetsbaar.

Wat is er nodig richting 2030?

Voor een realistische inschatting van de bijdrage van woningisolatie aan de klimaatdoelen zijn drie dingen nodig:

1. Meer meetprogramma’s in de praktijk
   Voor en na metingen van verbruik, binnenklimaat en comfort in representatieve woningtypen en doelgroepen.

2. Herijking van modellen op basis van nieuwe data
   Beleids- en adviesmodellen moeten regelmatig worden aangepast aan het feitelijke gedrag en verbruikspatronen.

3. Transparantie in aannames
   Modelleerkeuzes (thermostaatstand, aanwezigheid, ventilatiegedrag) moeten open en navolgbaar zijn, zodat beleidsmakers weten wat ze precies rapporteren.

Wie nu inzet op isolatie als pijler van het klimaatbeleid, moet dus óók inzetten op dataverzameling en modelverbetering. Anders is de kans groot dat de gerapporteerde besparing mooier oogt dan de werkelijke.

Slot: slimmer rekenen voor een geloofwaardige energietransitie

Energiebesparing door woningisolatie is één van de goedkoopste en meest robuuste manieren om de Nederlandse energie- en klimaatdoelen te halen. Maar alleen als we realistisch rekenen en het juiste model op de juiste plek gebruiken.

De belangrijkste lessen:

• Normeringsmodellen zoals de NTA8800 zijn uitstekend voor nieuwbouweisen en energielabels, maar onbruikbaar als schatter van werkelijk verbruik of individuele besparing.
• Voor beleid en wijkplannen horen beleids- en statistische modellen thuis die aansluiten op CBS-verbruiksdata.
• Voor bewoners heb je maatwerkadviesmodellen nodig die rekening houden met hun werkelijke verbruik en gedrag.
• Isolatie draait niet alleen om m³ gas en CO₂, maar net zo goed om comfort, gezondheid en geluid.

Wie nu verantwoordelijkheid draagt voor beleid, advies of uitvoering rond woningisolatie, doet er goed aan vandaag nog te checken: Gebruik ik het juiste energiemodel voor mijn doel?
Die ene vraag maakt het verschil tussen mooie papieren plannen en een geloofwaardige, haalbare energietransitie.