Waarom een eerlijk klimaatdoel voor 2040 óók haalbaar moet zijn

In 1990 stootte Nederland ruim twee keer zoveel broeikasgassen uit als nu. Toch is ons eerlijke aandeel in de mondiale klimaatoplossing in 2040 volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) minstens 90% minder uitstoot dan in 1990 – en eigenlijk nog verder. Dat schuurt meteen met de vraag: kunnen we dat technisch, economisch én maatschappelijk wel aan?

Die spanning – tussen mondiale rechtvaardigheid en nationale haalbaarheid – wordt de kern van het Nederlandse klimaatdebat in de komende tien jaar. Zeker nu Brussel een EU-doel van 90% reductie in 2040 heeft voorgesteld en het kabinet in 2026 keuzes moet maken over de Nederlandse inzet.

In dit artikel leg ik uit:

• waarom het 2040-klimaatdoel veel meer is dan ‘nog een getal’ tussendoor
• hoe rechtvaardige verdeling van het mondiale koolstofbudget eruitziet – en wat dat voor Nederland betekent
• waar de grenzen van haalbaarheid liggen binnen Nederland
• hoe internationale financiering en slimme inzet van AI en data ons kunnen helpen om rechtvaardigheid én haalbaarheid dichter bij elkaar te brengen

1. Het 2040-klimaatdoel: ontbrekende schakel tussen 2030 en 2050

Het 1,5-gradendoel uit het Akkoord van Parijs vraagt om een snelle en stabiele daling van de wereldwijde CO₂-uitstoot. Nederland heeft al doelen voor 2030 en 2050, maar 2040 is nu de strategische schakel daartussen.

Kernpunt: Een helder, ambitieus maar haalbaar 2040-doel voorkomt dat Nederland in 2030 in paniek moet bijsturen of in 2050 onhaalbaar veel moet inhalen.

Waarom 2040 zo belangrijk is

• 2030 is extreem dichtbij: de kans dat Nederland het huidige doel haalt, wordt door PBL als “heel erg klein” ingeschat zonder extra beleid.
• 2050 lijkt ver weg: veel bedrijven en overheden schuiven structurele keuzes nog steeds vooruit.
• 2040 dwingt tot realisme: te laag, en we overschrijden ons eerlijke deel van het koolstofbudget; te hoog, en het beleid slaat om in technocratische wensdromen los van maatschappelijk draagvlak.

De Europese Commissie heeft voorgesteld om in 2040 90% minder broeikasgasuitstoot te realiseren dan in 1990. Het nieuwe PBL-rapport laat zien: op basis van internationale rechtvaardigheid is 90% of meer voor Nederland gepast. Maar binnen onze landsgrenzen komt de haalbaarheid dan onder druk.

Dit is precies waar het spannend wordt:

Hoe ver kunnen we gaan zonder het systeem – economisch, maatschappelijk en politiek – te breken?

2. Een eerlijk koolstofbudget: wat is ‘ons’ deel van de taart?

De wereld heeft nog een beperkt koolstofbudget als we kans willen houden op het halen van Parijs:

• Voor 1,5°C (ongeveer 50% kans): nog zo’n 250 gigaton CO₂ wereldwijd – dat is ongeveer zes jaar huidige wereldwijde uitstoot.
• Voor 2°C (ongeveer 67% kans): nog zo’n 950 gigaton CO₂.

De grote vraag: hoe verdeel je deze resterende “taart” eerlijk over landen? Dat is dé splijtzwam op klimaatconferenties. Rijke landen, arme landen, groeilanden: iedereen heeft andere belangen.

Twee simpele verdelingsprincipes – en hun problemen

Het PBL bekijkt verschillende verdelingsprincipes uit de klimaatwetenschap. Twee daarvan zijn op het eerste gezicht eenvoudig, maar schieten tekort op rechtvaardigheid:

1. Grandfathering – iedereen reduceert in hetzelfde percentage vanaf de huidige uitstoot.

   • Gevolg: rijke, historisch vervuilende landen als Nederland behouden een groot deel van hun huidige “ruimte”.
   • Voor Nederland leidt dit tot 73–98% reductie in 2040 bij een 1,5°C-pad.
   • Probleem: de huidige ongelijkheid blijft intact; landen als India (met veel lagere uitstoot per hoofd) worden benadeeld.

2. Gelijke uitstoot per wereldburger (direct per capita) – iedereen krijgt hetzelfde deel per persoon.

   • Nederland zou dan 82–98% reductie in 2040 moeten halen.
   • Klinkt eerlijk, maar houdt geen rekening met onze rijkdom en historische verantwoordelijkheid.

Kort gezegd: deze principes zijn politiek verleidelijk simpel, maar moreel te kort door de bocht.

3. Wat zegt internationaal milieurecht over eerlijke verdeling?

Het internationale milieurecht werkt met drie kernbegrippen:

• Vermogen (capaciteit om bij te dragen)
• Verantwoordelijkheid (historische uitstoot)
• Recht op duurzame ontwikkeling (vooral belangrijk voor lage- en middeninkomenslanden)

Toegepast op Nederland leidt dat tot een stevige conclusie.

Kernpunt: Pas je vermogen en verantwoordelijkheid serieus toe, dan zou Nederland in 2040 minstens 90% minder moeten uitstoten, en feitelijk al (ver) onder nul moeten kunnen zitten.

Wat betekenen de verschillende rechtvaardigheidsprincipes concreet?

Bij een 1,5°C-pad komt PBL grofweg op:

• Op basis van rijkdom (vermogen):
  Nederland zou in 2040 93–118% reductie moeten halen. Dat betekent: netto negatieve uitstoot – dus meer CO₂ uit de lucht halen dan we nog uitstoten.

• Op basis van historische emissies (verantwoordelijkheid):
  Uitkomst: 89–147% reductie in 2040. Dat is alleen haalbaar als Nederland fors inzet op CO₂-verwijdering, bijvoorbeeld via duurzame bio-energie met CCS, directe luchtvangst of grootschalig natuurherstel gekoppeld aan klimaat.

• Combinatie van rijkdom en historie:
  In sommige berekeningen resteert voor Nederland überhaupt geen koolstofbudget meer binnen 1,5°C-paden. Met andere woorden: eerlijk delen betekent dat Nederland zijn resterende bijdrage vooral buiten de grenzen moet realiseren.

Voor een 2°C-doel liggen de vereiste reducties zo’n 20 procentpunt lager. Dat maakt het makkelijker om aan meerdere rechtvaardigheidscriteria tegelijk te voldoen, maar ook dat we meer fysieke risico’s (extreem weer, zeespiegelstijging) accepteren.

Mijn stelling: voor een rijk en historisch vervuilend land als Nederland is een 2°C-strategie moreel zwak. De echte discussie moet gaan over hoe we het 1,5°C-pad zo eerlijk én zo werkbaar mogelijk vormgeven.

4. Waar botst rechtvaardigheid met haalbaarheid in Nederland?

Als we puur naar mondiale rechtvaardigheid kijken, hoort Nederland dus bij de kopgroep met 90%+ reductie in 2040. Maar binnen onze grenzen lopen we tegen een aantal harde en zachte limieten aan.

Kernpunt: 90% reductie in 2040 zit tegen de geofysische en technische grenzen aan; méér vragen binnen Nederland zelf is onrealistisch zonder grote sociale spanningen.

Technische en fysieke grenzen

• De energiesector kan in 2040 grotendeels CO₂-vrij zijn, maar dat vraagt een enorme uitrol van wind op zee, zonneparken, netverzwaring en slimme sturing – waar we nu al tegen ruimtelijke en juridische grenzen aanlopen.
• De industrie heeft lange investeringscycli. Veel installaties die nu worden gebouwd of gerenoveerd, staan er in 2040 gewoon nog. Zonder harde normen en voorspelbaar beleid schuiven bedrijven schoonmaakbeslissingen voor zich uit.
• De landbouw en veehouderij hebben fysieke en sociale grenzen: stikstof, waterkwaliteit, voedselproductie, en het inkomen van boeren. Alleen techniek (voeradditieven, mestverwerking) gaat het niet redden.

Maatschappelijke en institutionele grenzen

Hier wringt het het meest – en daar wordt in het debat vaak te makkelijk overheen gestapt.

• Draagvlak: Mensen accepteren hogere energierekeningen of aanpassingen in hun leefstijl alleen als ze het gevoel hebben dat de lasten eerlijk worden verdeeld.
• Bestuurlijke capaciteit: Gemeenten, provincies en rijk hebben simpelweg niet genoeg mensen, kennis en uitvoeringskracht om alles tegelijk te doen – van isoleren tot warmtenetten, van netverzwaring tot vergunningverlening.
• Vertrouwen: Na affaires als Groningen en toeslagen is het vertrouwen in de overheid broos. Streng klimaatbeleid werkt alleen als burgers erop vertrouwen dat afspraken worden nagekomen en dat niemand wordt achtergelaten.

Een 2040-doel van 90% reductie is volgens PBL ongeveer de grens van wat geofysisch en technisch haalbaar is. Alles daarboven vraagt óf radicale leefstijlverandering, óf massale inzet op CO₂-verwijdering, óf verplaatsing van een groot deel van de reductie naar het buitenland – of een mix van die drie.

5. Internationale financiering als brug tussen eerlijk en haalbaar

Hier komt een cruciale optie in beeld: Nederland financiert extra emissiereducties in het buitenland, bovenop maximale reductie in eigen land.

Kernpunt: Door klimaatprojecten te financieren in lage- en middeninkomenslanden kan Nederland zijn eerlijke bijdrage leveren, terwijl we binnenlands binnen de grenzen van draagvlak en haalbaarheid blijven.

Waarom dit logisch is – moreel én economisch

• In veel lage-inkomenslanden is emissiereductie goedkoper dan in Nederland. Denk aan het vervangen van kolencentrales door zon en wind, efficiëntere kooktoestellen of het voorkomen van ontbossing.
• Deze landen hebben een recht op duurzame ontwikkeling. Klimaatfinanciering kan helpen om fossiele lock-ins te vermijden én energiearmoede aan te pakken.
• Voor Nederland is dit een manier om verder te gaan dan 90%, zonder binnenlands onhaalbare maatregelen af te dwingen.

Via artikel 6 van het Akkoord van Parijs kunnen landen formeel erkenning krijgen voor emissiereducties die ze in andere landen financieren. De details van de boekhouding en waarborgen voor integriteit worden nog uitgewerkt, maar politiek en moreel is de richting duidelijk.

Belangrijk: dit mag nooit een excuus worden om minder te doen binnen Nederland. Het gaat om én-én:

• maximaal reduceren binnen de eigen grenzen, én
• extra reducties financieren in het buitenland om ons eerlijke aandeel te halen.

Rol van AI en data: slimmer, sneller, doelgerichter

Binnen de campagne “AI voor Nederlandse Energie: Duurzame Transitie” zie ik drie plekken waar AI écht verschil kan maken:

1. Slimmere systeemplanning
   Modellen die op wijk-, net- en projectniveau voorspellen waar welke maatregel het meeste CO₂ scheelt per euro en per hectare. Dat voorkomt dure vergissingen en versnelt besluitvorming.

2. Gerichte ondersteuning van huishoudens en mkb
   AI-gedreven tools die, op basis van gebouwkenmerken en gebruiksdata, een persoonlijk verduurzamingsplan maken: welke maatregelen, welke volgorde, welke financiering. Dat verkleint de kloof tussen beleid en de voordeur.

3. Monitoring van internationale projecten
   Satellietdata, machine learning en sensoren kunnen veel beter controleren of gesubsidieerde projecten in het buitenland écht emissies reduceren of bossen beschermen. Daarmee wordt klimaatfinanciering geloofwaardiger én effectiever.

Als we AI slim en transparant inzetten, vergroten we zowel de haalbaarheid als de rechtvaardigheid van het Nederlandse klimaatpad.

6. Wat betekent dit concreet voor beleid, bedrijven en burgers?

Een eerlijk én haalbaar klimaatdoel voor 2040 vraagt keuzes op drie niveaus.

Voor beleidsmakers

• Leg een 2040-doel van minimaal 90% reductie vast, gekoppeld aan een duidelijke strategie voor negatieve emissies na 2040.
• Ontwikkel een dubbele doelstelling:
  • een binnenlands reductiedoel, en
  • een budget voor internationale klimaatfinanciering dat meegroeit met onze economie.
• Zet stevig in op sociale rechtvaardigheid: compenseer lage inkomens, investeer in schuldenvrije verduurzaming en zorg dat de grootste vervuilers de grootste bijdrage leveren.

Voor bedrijven

• Neem 90% reductie in 2040 als werkelijk uitgangspunt voor investeringsbeslissingen nu. Alles wat je nu fossiel bouwt, loop je risico voortijdig te moeten afschrijven.
• Gebruik data en AI om energiebesparing, elektrificatie en grondstoffenreductie door te rekenen – niet alleen financieel, maar ook in termen van CO₂ per product.
• Verken hoe je als onderneming kunt deelnemen aan hoogwaardige klimaatprojecten in het buitenland, met transparante rapportage.

Voor burgers

Je lost het nationale koolstofbudget niet in je eentje op, maar je invloed is groter dan vaak wordt gedacht:

• Maak bij grote uitgaven (huis, auto, warmtepomp, zonnepanelen) duidelijke klimaatkeuzes – die apparaten staan er tot ver ná 2040.
• Steun politiek en lokaal beleid dat eerlijk verdeelt: stevige eisen aan grote vervuilers, bescherming van lage inkomens, serieuze investeringen in OV en woningisolatie.
• Wees kritisch op greenwashing rond internationale projecten, maar wees óók niet bang voor het idee dat reducties deels buiten Nederland plaatsvinden. Dat is juist onderdeel van een eerlijk mondiaal systeem.

Slot: durven we 90% als ondergrens te zien?

Een eerlijk klimaatdoel voor 2040 betekent dat Nederland minstens 90% broeikasgasreductie realiseert ten opzichte van 1990, plus extra emissiereducties via internationale samenwerking. Minder is, gezien onze rijkdom en geschiedenis, moeilijk te verdedigen.

De echte vraag voor de komende jaren is daarom niet óf 90% haalbaar is, maar hoe we rechtvaardig invullen wat er bovenop moet gebeuren: binnenlands via slimme inzet van technologie, leefstijlverandering en AI, en buitenlands via solide klimaatfinanciering.

Wie nu meebeslist – in overheid, bedrijfsleven of als actieve burger – legt de basis voor het Nederlandse aandeel in de 1,5-gradendoelstelling. De wereld heeft nog een klein koolstofbudget over. De keuze is simpel: of we nemen nu ons eerlijke deel van de verantwoordelijkheid, of we schuiven de rekening door naar landen en generaties die minder hebben bijgedragen en minder kunnen dragen.

Welke rol wil jij dat Nederland in 2040 speelt: achterblijver, volger, of een land dat rechtvaardigheid en haalbaarheid eindelijk serieus weet te combineren?