Duurzame zorg versnelt – nu Den Haag nog aanhaakt

De Nederlandse zorgsector is goed voor naar schatting 7% van de nationale CO₂‑uitstoot en ongeveer 4% van het totale afvalvolume. Terwijl in Den Haag het klimaatbeleid meer dan eens heen en weer wordt geschoven in formatieteksten, maken zorgorganisaties ondertussen gewoon meters. Bestuurders van umc’s, algemene ziekenhuizen en gehandicaptenzorg steken hun nek uit, richten green teams in en koppelen duurzaamheid aan kwaliteit en kosten.

Dit blog kijkt nuchter naar waar duurzame zorg nu écht staat, waarom de beweging niet meer terug te draaien is en hoe technologie – inclusief AI – versnelling kan geven. En ook: waar de politiek achterblijft, en wat je als bestuurder, arts, verpleegkundige of ICT‑manager vandaag al kunt doen zonder op Den Haag te wachten.

1. Duurzame zorg is geen hobby meer, maar core business

Duurzame zorg in Nederland is verschoven van “mooi meegenomen” naar strategische noodzaak. Dat zie je aan drie dingen: de bestuurskamers, de cijfers en de arbeidsmarkt.

Bestuurders zetten duurzaamheid in het jaarplan

In steeds meer Raden van Bestuur staat duurzaamheid niet meer verstopt onder ‘huisvesting’, maar als aparte strategische pijler. Vooral:

• academische ziekenhuizen met expliciete Green Deal‑doelen,
• gehandicaptenzorgorganisaties die hun vastgoedportefeuille versneld verduurzamen,
• ggz‑instellingen die medicatie, mobiliteit en vastgoed combineren in één CO₂‑strategie.

De reden is simpel: vervuiling en verspilling zijn zorgproblemen. Luchtvervuiling, hitte en slechte woonomstandigheden zorgen voor extra hart‑ en longaandoeningen, meer kwetsbare ouderen en hogere zorgvraag. Wie de planeet negeert, krijgt uiteindelijk een onbetaalbare zorgvraag op zijn bord.

Financiële en operationele logica

Duurzame zorg wordt vaak weggezet als kostenpost. In de praktijk zie je iets anders:

• Energie‑optimalisatie levert structurele besparingen op (regelmatig 15–30% lagere energiekosten na slimme gebouwsturing en isolatie).
• Minder verspilling van disposables en medicatie betekent minder inkoop én minder afvalverwerking.
• Slimme logistiek (andere looproutes, minder spoedritten, digitalisering) bespaart uren van schaars personeel.

De realiteit: duurzaam is vaak gewoon efficiënter. Organisaties die duurzaamheid goed inbedden, merken dat binnen drie tot vijf jaar in hun exploitatie.

Medewerkers en patiënten verwachten het

Zorgprofessionals – zeker jongere generaties – willen niet werken in een organisatie die zichtbaar bijdraagt aan gezondheidsschade. Ik hoor geregeld van HR‑managers:

“Als we bij sollicitatiegesprekken niets kunnen vertellen over onze duurzame koers, haken jonge artsen en verpleegkundigen af.”

En patiënten? Die vinden het volkomen logisch dat een ziekenhuis niet onnodig vervuilt. Transparantie over bijvoorbeeld medicijnafval, OK‑materialen en voeding wordt dan ook snel de norm.

2. Waar de politiek blijft hangen – en wat dat betekent

Terwijl zorgorganisaties doorpakken, blijft de landelijke politiek wisselvallig. Green Deals Zorg kwamen moeizaam op gang, subsidies zijn vaak tijdelijk en versnipperd, en regelgeving loopt achter op de praktijk.

Gebrek aan langjarig en samenhangend beleid

De grootste hinderpaal: zorgorganisaties maken investeringsplannen voor 10–30 jaar, terwijl beleid en budgetten vaak hooguit 4 jaar vooruitkijken. Gevolgen:

• verduurzaming van vastgoed schuift omdat onzeker is welke normen over 5 jaar gelden;
• ICT‑ en dataprojecten voor duurzaamheid krijgen geen sluitende businesscase zonder structurele vergoedingen;
• innovatieve pilots blijven “pilot” omdat landelijke opschalingsprikkels ontbreken.

De politiek onderschat hoeveel rust en duidelijkheid nodig is om honderden organisaties dezelfde kant op te krijgen.

Regelgeving die niet meebeweegt

Nog een rem: wet‑ en regelgeving die uitgaat van oude werkwijzen. Voorbeelden die in discussies vaak terugkomen:

• strikte eisen voor sterilisatie en infectiepreventie die hergebruik van materialen moeilijk maken, terwijl alternatieve werkwijzen inmiddels aantoonbaar veilig zijn;
• aanbestedingsregels die zwaar op laagste prijs sturen en te weinig op levensduur, circulair karakter en maatschappelijke waarde;
• privacy‑interpretaties die het slimmer gebruik van data voor energie‑ en materiaalsturing onnodig ingewikkeld maken.

Hier is politiek leiderschap nodig: heldere, moderne kaders waarbinnen zorgorganisaties veilig kunnen vernieuwen.

Waarom de sector het toch niet meer loslaat

Ondanks die hobbels zie je dat duurzame zorg doorgaat, met of zonder Haagse rugdekking. Dat komt doordat:

1. de urgentie dagelijks zichtbaar is (hitsgolven, luchtkwaliteit, stikstof);
2. bestuurders beseffen dat uitstel nu later véél duurder uitpakt;
3. medewerkers erom vragen en zelf met initiatieven komen;
4. verzekeraars en financiers steeds vaker duurzaamheid meewegen.

De sector heeft de beweging dus al gemaakt. De politiek kan vertragen, maar niet terugdraaien.

3. Waar zit de winst? Vijf concrete verduurzamingsdomeinen

De vraag is niet óf, maar waar je als organisatie het beste kunt beginnen of versnellen. Vijf domeinen leveren relatief snel gezondheid, geld én CO₂‑reductie op.

3.1 Gebouwen en energie: van energielabel naar ‘slim ziekenhuis’

Ziekenhuizen, verpleeghuizen en gehandicapteninstellingen draaien 24/7. Kleine optimalisaties hebben daardoor groot effect.

Effectieve stappen:

• Slimme gebouwsturing: ventilatie, verwarming en koeling afstemmen op daadwerkelijk gebruik in plaats van vaste roosters.
• Renovatie met gezondheid als uitgangspunt: veel daglicht, groen, goede isolatie en geluidsreductie verbeteren zowel herstel als energieverbruik.
• Lokale opwek: zonnepanelen op daken, warmte‑koudeopslag en, waar mogelijk, aansluiting op een warmtenet.

AI speelt hier een steeds grotere rol: algoritmen die energiepieken voorspellen, installaties automatisch bijsturen en onderhoud plannen voordat systemen uitvallen.

3.2 Medicatie en farmaceutische keten

Geneesmiddelen zijn een stille vervuiler. Denk aan productie, transport en lozing via riool.

Wat nu al werkt:

• Gerichter voorschrijven en slimmer herhalen om verspilling te voorkomen.
• Terugname‑programma’s voor ongebruikte medicatie in apotheken.
• Betere waterzuivering bij ziekenhuizen om medicijnresten uit afvalwater te halen.

Digitale decision support en AI‑gestuurde voorschrijfhulp kunnen overbehandeling beperken en alternatieven aandragen met lagere milieubelasting, zonder in te leveren op kwaliteit.

3.3 OK en medische materialen: van wegwerp naar waarde

Operatiekamers zijn CO₂‑intensief door klimaatbeheersing, anesthesiegassen en disposables.

Zichtbare quick wins:

• overstappen op minder schadelijke anesthesiegassen of totaal gasloos waar medisch verantwoord;
• kritische herziening van OK‑sets: welke disposables zijn echt nodig?
• inzet van herbruikbare instrumenten en textiel waar infectiepreventie het toelaat.

Green teams in ziekenhuizen laten zien dat dit niet alleen CO₂ scheelt, maar ook direct tienduizenden euro’s per jaar per OK‑complex.

3.4 Mobiliteit en zorg op afstand

Elke fysieke contactmoment kost vervoer, tijd en uitstoot.

Sterke combinaties:

• beeldbellen en telemonitoring voor chronische patiënten;
• regionale zorgcoördinatie om onnodige ritten (ambulance, taxi, personeel) te beperken;
• stimuleren van fiets en openbaar vervoer voor personeel, met goede faciliteiten op locatie.

AI‑toepassingen kunnen voorspellen welke patiënten veilig op afstand gevolgd kunnen worden, en wanneer een fysieke controle juist wél nodig is.

3.5 Voeding en inkoop

Van ziekenhuiskeuken tot verpleeghuisrestaurant: voeding is een directe schakel tussen planeet en patiënt.

Kansen:

• meer plantaardige en lokale maaltijden met focus op eiwitkwaliteit in plaats van volume;
• slimme menuplanning om voedselverspilling te halveren;
• inkoopcriteria die circulariteit, verpakkingsreductie en korte ketens belonen.

Data‑analyse helpt om exact te zien wat wanneer wordt weggegooid, en welke menukeuzes zowel gezond als populair zijn.

4. Hoe AI verduurzaming in de zorg versnelt

Binnen de campagne AI voor Nederlandse Zorg zie je dat duurzaamheid en slimme technologie in de praktijk vaak hand in hand gaan. Niet omdat AI “magisch” is, maar omdat het helpt om patronen te zien die je met het blote oog mist.

Concreet: drie AI‑use cases voor duurzame zorg

1. Slim energie‑ en gebouwbeheer
   AI‑modellen combineren weersvoorspellingen, bezettingsgraad en historische data om installaties automatisch te sturen. Resultaat: minder piekbelasting, lagere energierekening en stabieler binnenklimaat.

2. Materiaal- en afvalanalyse
   Door data uit OK‑logistiek, magazijn en afvalstromen te koppelen, kun je precies zien welke instrumentensets structureel ongebruikt blijven. AI‑algoritmen signaleren patronen en doen optimalisatievoorstellen.

3. Zorgpaden optimaliseren
   AI helpt om onnodige onderzoeken, heropnames en dubbele diagnostiek te verminderen door risico’s eerder te signaleren. Minder overbodige zorg betekent direct minder materiaalgebruik, minder reizen en minder belasting van personeel.

Voorwaarde: ethiek en governance op orde

AI in de zorg brengt terechte vragen met zich mee over privacy, transparantie en bias. Mijn ervaring: organisaties die hun AI‑governance goed inrichten (heldere doelen, dataminimalisatie, toetsing, medezeggenschap) profiteren dubbel:

• vertrouwen bij professionals en patiënten neemt toe;
• projecten schalen makkelijker op omdat de randvoorwaarden herbruikbaar zijn.

Wie AI koppelt aan duurzaamheid, moet dus óók investeren in data‑ethiek en digitale vaardigheden in de organisatie.

5. Wat kun je morgen doen? Praktische stappen voor zorgbestuurders

Wachten op Den Haag is geen strategie. Dit zijn stappen die je als bestuurder, manager of professional meteen kunt zetten.

5.1 Maak duurzaamheid expliciet onderdeel van je zorgstrategie

• Neem een klimaat‑ en grondstoffenparagraaf op in je meerjarenplan.
• Koppel duurzaamheid aan bestaande thema’s als passende zorg, arbeidsmarkt en innovatie.
• Stel één bestuurder en één inhoudelijk boegbeeld (bijvoorbeeld een arts en verpleegkundige als green officers) aan als trekker.

5.2 Begin klein, stuur op data en schaal slim op

• Kies 2–3 speerpunten (bijv. OK‑afval, energieverbruik, mobiliteit).
• Meet een nulmeting, stel concrete doelen (bijvoorbeeld 30% minder restafval OK in 2027).
• Gebruik data‑analyse of AI‑tools om voortgang te volgen en bij te sturen.

Kleine projecten met duidelijke resultaten creëren draagvlak en maken de businesscase zichtbaar.

5.3 Betrek medewerkers en patiënten actief

• Richt green teams in waar dokters, verpleegkundigen, facilitair, ICT en inkoop samen plannen maken.
• Beloon initiatieven van de werkvloer; vaak zien medewerkers verspilling als eerste.
• Communiceer naar patiënten wat je doet en waarom. Transparantie vergroot begrip én trots.

5.4 Zoek de samenwerking met verzekeraars en regio

Verduurzaming wordt sterker als je het regionaal organiseert:

• gezamenlijke inkoopafspraken over circulaire producten;
• regionale afspraken over vervoer, buurtzorg en digitale triage;
• verken met verzekeraars hoe duurzame interventies beloond kunnen worden in contracten.

6. Waarom nu het moment is om door te pakken

De zorg staat voor drie grote opgaven tegelijk: personeelstekorten, kostenbeheersing en klimaat. Die worden vaak los van elkaar behandeld, terwijl ze sterk met elkaar samenhangen. Duurzame zorg helpt op alle drie de assen:

• minder verspilling en efficiëntere processen verlichten de werkdruk;
• energie‑ en materiaalreductie drukken structureel de kosten;
• een gezondere leefomgeving verlaagt de toekomstige zorgvraag.

De politiek loopt achter de feiten aan. Maar dat hoeft geen excuus te zijn om stil te vallen. Integendeel: hoe sterker de sector zelf laat zien dat duurzame zorg werkt – ondersteund door goede data en slimme technologie – hoe moeilijker het voor Den Haag wordt om niet mee te bewegen.

De uitdaging voor de komende jaren is helder: van losse initiatieven naar integraal duurzaam zorgbeleid, gevoed door data en AI en gedragen door bestuur, professionals en patiënten. Organisaties die dat nu oppakken, zijn straks niet alleen groener, maar ook veerkrachtiger, aantrekkelijker als werkgever en financieel gezonder.

Wie in 2030 nog geloofwaardig wil zijn als zorgaanbieder, kan verduurzaming simpelweg niet meer naast zich neerleggen. De beweging is gestart – de vraag is: waar sta jij straks in dat verhaal?