Detlef van Vuuren, het IMAGE‑model en de weg naar 1,5°C

In 2024 zette persbureau Reuters hem in de top vier van invloedrijkste klimaatwetenschappers ter wereld. Een paar maanden later kreeg hij de Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding van Nederland. Detlef van Vuuren is geen naam die je elke dag in de krant ziet, maar zijn werk bepaalt wél welke klimaatpaden regeringen, bedrijven en steden serieus nemen.

Dit is relevant voor iedereen die met de Nederlandse energietransitie bezig is: beleidsmakers, netbeheerders, energiebedrijven, industrie, gemeenten én adviseurs. Want achter vrijwel elk belangrijk klimaatscenario dat je in een rapport ziet, zitten modellen zoals IMAGE – het systeemmodel waar Van Vuuren al jaren aan bouwt.

In deze blog gebruik ik de PBL‑podcast over Spinozawinnaar Detlef van Vuuren als vertrekpunt, maar ga ik een stap verder: wat betekenen zijn inzichten en het IMAGE‑model concreet voor de Nederlandse energietransitie, voor investeringsbeslissingen en voor de keuzes die we de komende vijf jaar móéten maken?

Wie is Detlef van Vuuren en waarom is hij zo invloedrijk?

Detlef van Vuuren is senior onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. Zijn bekendheid komt niet van medioptredens, maar van zijn rol als architect van scenario’s die landen, de EU en het IPCC gebruiken om beleid te onderbouwen.

Hij is één van de belangrijkste ontwikkelaars van het IMAGE‑model – een geïntegreerd assessmentmodel dat klimaat, energie, landgebruik, economie en bevolkingsgroei met elkaar verbindt. Dat model ligt aan de basis van:

• de scenario’s in meerdere IPCC‑rapporten,
• de referentieroutes die zijn gebruikt bij het Akkoord van Parijs,
• nationale en Europese doorrekeningen van klimaat‑ en energiebeleid.

De Spinozapremie is dus geen “lifetime achievement award” voor een losse prestatie, maar een erkenning dat goed doordachte modellen onze speelruimte bepalen: hoeveel CO₂ we nog mogen uitstoten, welke sectoren hoeveel moeten reduceren en hoe snel we dat moeten doen.

De kern: wie de scenario’s maakt, beïnvloedt wat politiek haalbaar lijkt.

En dát is de invloed van Van Vuuren.

Wat doet het IMAGE‑model precies?

Het IMAGE‑model is in de basis een enorme rekenmachine die de aarde in sectoren en regio’s opdeelt en simuleert hoe die zich ontwikkelen onder verschillende beleidskeuzes.

Van beleid naar klimaatimpact in één keten

IMAGE koppelt onder meer:

• Energie: vraag naar elektriciteit, warmte, brandstoffen; aanbod uit zon, wind, kernenergie, fossiel, waterstof.
• Landgebruik: landbouw, bos, natuurherstel, biomassa.
• Economie en bevolking: groei, consumptiepatronen, welvaart.
• Klimaat: uitstoot van broeikasgassen, temperatuurstijging, restkoolstofbudget.

Stel dat Nederland (of de EU) besluit om:

• in 2030 80% van de elektriciteit uit hernieuwbaar te halen;
• de industrie deels over te zetten op groene waterstof;
• het gebruik van biomassa te beperken;
• strengere eisen aan isolatie en warmtepompen in te voeren.

Dan rekent IMAGE door:

1. Wat dat betekent voor energie‑ en grondstofvraag.
2. Hoeveel CO₂ (en andere broeikasgassen) er vrijkomt in verschillende regio’s.
3. Welk effect dat mondiaal heeft op de temperatuurstijging richting 2050–2100.
4. Hoeveel ruimte er nog overblijft in het koolstofbudget om onder 1,5°C of 2°C te blijven.

Waarom dit voor Nederland extra belangrijk is

De afgelopen jaren heeft PBL met dit soort modellen onder meer laten zien dat:

• de kans op het halen van het 2030‑klimaatdoel “heel erg klein” is zonder stevig extra beleid (nieuwsbericht 16-09-2025);
• er een veel preciezer inzicht is ontstaan in hoe het resterende koolstofbudget mondiaal én per land verdeeld kan worden (nieuws 18-06-2025);
• voor ongeveer 90% van de eengezinswoningen de overstap op een warmtepomp inmiddels financieel aantrekkelijk is (nieuws 11-06-2025).

Dat zijn geen losse weetjes. Het zijn directe uitkomsten van hetzelfde denken waar Van Vuuren met IMAGE aan bouwt: consistent rekenen over sectoren en jaren heen.

Wat zegt Van Vuuren over de staat van het klimaat?

Wie de podcast met Studio Leefomgeving luistert, hoort geen doemdenker, maar ook geen optimistische verkooppraat. Van Vuuren zit ertussenin: de situatie is ernstig, maar er is nog handelingsperspectief.

Reden voor zorg

• Het mondiale CO₂‑budget voor 1,5°C raakt snel op. Veel scenario’s laten zien dat bij ongewijzigd beleid het budget in minder dan tien jaar op is.
• Zelfs in de meest ambitieuze scenario’s is er vaak nog sprake van tijdelijke overshoot: we gaan even over 1,5°C heen en koelen later weer wat af dankzij negatieve emissies. Dat brengt serieuze risico’s met zich mee.
• Bestaand beleid – ook in Nederland – is structureel te zwak om doelen voor 2030 en 2050 te halen. Dat blijkt keer op keer uit PBL‑doorrekeningen.

Reden voor realistisch optimisme

Van Vuuren is geen fatalist. Drie dingen geven hem wél hoop:

1. Kosten van hernieuwbare energie zijn enorm gedaald. Zonnepanelen en wind op zee zijn in tien jaar tijd van duur naar concurrerend gegaan.
2. Technologie is rijper. Warmtepompen, elektrische auto’s, elektrolysers en batterijen zijn niet langer “pilot”, maar grootschalig uitrolbaar.
3. Beleid en rechtspraak verschuiven. Klimaatdoelen liggen nu juridisch vast (zie Urgenda, Klimaatwet, Fit for 55). Dat maakt uitstel politiek lastiger.

Zijn boodschap: het kán nog, maar alleen met stevig, structureel extra beleid en snelle uitvoering. Half werk is statistisch gezien een route naar mislukking.

Wat betekent dit voor de Nederlandse energietransitie?

Voor de campagne AI voor Nederlandse Energie: Duurzame Transitie is de vraag niet theoretisch: hoe vertaal je deze mondiale scenario’s naar concrete keuzes voor 2025–2035 in Nederland?

1. Van doelen naar harde keuzes

IMAGE laat zien dat er beperkte ruimte is om te schuiven:

• Blijft de industrie op fossiel, dan moeten gebouwde omgeving en mobiliteit nóg verder en sneller.
• Blijft landbouw hoog uitstoten, dan moeten andere sectoren dat compenseren of moeten we veel meer inzetten op CO₂‑verwijdering.
• Stel je wind op zee uit, dan moet je ofwel meer biomassa, meer kernenergie of meer energiebesparing realiseren.

Voor Nederlandse beleidsmakers en bedrijven betekent dit:

• Kiezen en vasthouden. Stop met elk jaar schuiven tussen oplossingen. Kies een pad (bijv. sterke elektrificatie + waterstof voor zware industrie) en organiseer daar alles omheen.
• Niet gokken op onzekere wonderoplossingen. CCS (afvang en opslag) en negatieve emissies zijn nuttig, maar mogen niet de basis van de strategie worden.

2. Regionale plannen serieus voeden met data

Gemeenten werken aan aardgasvrije wijken, RES‑plannen en warmtevisies. De actualisatie van de Startanalyse door PBL (maart 2025) geeft hen een stevigere basis: betere kosteninschattingen, infrastructuuropties, CO₂‑effecten per maatregel.

Hier kunnen AI‑toepassingen veel waarde toevoegen:

• automatische scenarioanalyse op wijkniveau;
• slimme selectie van maatregelen op basis van kosten per vermeden ton CO₂;
• koppeling van lokale data (bouwjaar, isolatieniveau, netcapaciteit) aan nationale scenario’s.

Wie vandaag gemeentelijke of regionale energieplannen maakt zonder zulke modelinformatie, vliegt in het donker.

3. Bedrijven: van “wachten op duidelijkheid” naar “sturen op scenario’s”

Veel bedrijven zeggen: “We wachten op helder beleid.” Vanuit IMAGE‑denke is dat een riskante strategie. De kans dat doelen worden aangescherpt, is groter dan dat ze worden versoepeld:

• CO₂‑prijzen zullen richting 2030–2040 vrijwel zeker verder stijgen.
• Rapportages (CSRD), due diligence en ketenverantwoordelijkheid worden strenger.
• Fysieke klimaatrisico’s (droogte, wateroverlast) gaan kosten veroorzaken.

Een beter kompas is werken met meerdere klimaatscenario’s:

• Wat betekent 1,5°C‑beleid voor onze businesscase?
• Wat als Europa de CO₂‑prijs sneller verhoogt dan verwacht?
• Welk pad is financieel het minst riskant over 15 jaar, niet over 2 jaar?

Hier speelt AI opnieuw een rol: scenario’s uit IPCC/PBL vertalen naar concrete cashflow‑projecties, investeringsschema’s en risicoanalyses per locatie of asset.

De rol van AI: van wereldmodel naar beslissingsmodel

De campagne waar deze blog onder valt gaat over AI voor de Nederlandse energie‑ en klimaattransitie. Waar past het werk van Van Vuuren daarin?

AI op drie niveaus

1. Modelontwikkeling versnellen
   AI kan helpen om onderdelen van modellen zoals IMAGE sneller te kalibreren, onzekerheden beter te schatten en grote datasets (satellietdata, energiemeters, weerdata) te verwerken.

2. Scenario’s vertalen naar de praktijk
   Nationale en mondiale scenario’s zijn nu vaak PDF’s van honderden pagina’s. AI‑systemen kunnen:

   • automatisch samenvatten wat een scenario betekent voor een specifieke sector;
   • KPI’s genereren voor een bedrijf, gemeente of netbeheerder;
   • interactief antwoord geven op “wat‑als‑vragen” met onderliggende scenario‑data.

3. Lokaal maatwerk leveren
   Voor de warmtetransitie is detail cruciaal: straat, woningtype, netcapaciteit. AI‑modellen kunnen op basis van open data, luchtfoto’s en sensordata schatten:

   • waar isolatie het meeste oplevert;
   • welke straten technisch en financieel klaar zijn voor warmtepompen;
   • waar een warmtenet logischer is dan individuele oplossingen.

Waarom wetenschap + AI een sterk duo is

AI zonder robuuste wetenschappelijke basis levert mooie dashboards maar slechte beslissingen. De kracht zit in de combinatie:

• Modellen als IMAGE geven consistentie en fysische realiteit.
• AI‑tools geven snelheid, toegankelijkheid en maatwerk.

De organisaties die de komende jaren het verschil gaan maken, zijn degenen die die twee werelden actief koppelen in hun besluitvorming.

Wat kun jij hiermee als professional in Nederland?

Tot nu toe was dit vooral macro. Hoe vertaal je dit naar je eigen rol? Een paar concrete stappen.

1. Gebruik scenario’s expliciet

Of je nu bij een gemeente, netbeheerder, energiebedrijf, corporatie of industrie werkt:

• Kies bewust 2–3 klimaatscenario’s (bijv. 1,5°C‑pad, huidig beleid, vertraagd beleid).
• Laat AI‑ of analysetools doorrekenen wat elk scenario betekent voor:
  • energie‑ en warmtevraag,
  • benodigde infrastructuur,
  • investeringen en operationele kosten,
  • CO₂‑reductiepad.
• Maak strategische keuzes die in alle scenario’s verdedigbaar zijn.

2. Zet wetenschap aan tafel bij digitale projecten

Bouw je een AI‑tool voor de energietransitie? Betrek vanaf dag één iemand die verstand heeft van PBL‑scenario’s, IPCC‑paden of energiemodellen. Dat hoeft geen hoogleraar te zijn; een data‑ of beleidsanalist met modelervaring helpt al enorm om:

• verkeerde aannames te voorkomen;
• brondata goed te documenteren;
• resultaten niet mooier te maken dan ze zijn.

3. Denk in koolstofbudgetten, niet alleen in procenten

“55% reductie in 2030” klinkt indrukwekkend, maar zegt weinig over het totaal uitgestoten CO₂‑pakket. Het werk van Van Vuuren rond koolstofbudgetten maakt duidelijk:

• Een trage start en snelle eindsprint zorgt voor meer totale uitstoot dan een gelijkmatig pad.
• Vroeg reduceren levert structureel voordeel op, ook financieel (minder inhaal‑ en faalkosten).

Neem in je eigen plannen daarom altijd minimaal één grafiek op met het gecumuleerde CO₂‑effect, niet alleen met uitstoot per jaar.

Waarom de Spinozapremie ertoe doet voor de energietransitie

De Spinozapremie voor Detlef van Vuuren is geen academische formaliteit. Het is een signaal dat we in Nederland een van de sterkste klimaat‑ en energiemodelleringsgroepen ter wereld hebben. Dat biedt drie kansen:

1. Betere, eerlijkere verdeling van het mondiale koolstofbudget, met een onderbouwde rol voor Nederland.
2. Sterkere onderbouwing van nationaal beleid, zodat maatregelen juridisch en maatschappelijk steviger staan.
3. Een rijke basis voor AI‑toepassingen die beleid en investeringen helpen versnellen – mits we die modellen serieus nemen.

Wie vandaag besluiten neemt over warmtenetten, netverzwaring, waterstofproductie of industriële elektrificatie, kan zich eigenlijk geen beleid meer veroorloven dat níet in lijn is met de scenario’s waar Van Vuuren en zijn collega’s aan rekenen.

De volgende stap ligt bij ons: hoe zorgen we dat AI‑tools, dashboards en adviestrajecten die scenario’s niet verstoppen in een PDF‑bijlage, maar ze zichtbaar maken in elke beslissing?

Daar zit de echte versnelling van de Nederlandse energietransitie.