Databeschikbaarheid in de zorg: van praatplaat naar praktijk

Wie deze maand een SEH-afdeling, huisartsenpost of wijkteam binnenloopt, ziet het meteen: digitaal is overal, maar de informatie zelf is vaak nog verbrokkeld. Dossiervoering in drie systemen, labuitslagen in een portaal, beeldmateriaal in een viewer, apps van patiënten ernaast. En ondertussen gaat het gewoon over mensen van vlees en bloed. In zo’n context wordt databeschikbaarheid in de zorg geen luxe-thema, maar randvoorwaarde voor veilige en betaalbare zorg in 2026 en daarna.

Tijdens het Vlielandberaad en de i-Zorgreis Zeeland liet Nictiz recent zien dat je die omslag niet maakt met nóg een rapport of nóg een technisch projectplan, maar met iets veel fundamentelers: een goed gesprek, gedeeld begrip en concreet eigenaarschap. En ja, soms werkt een serious game dan beter dan een PowerPoint van 60 slides.

In deze blog neem ik je mee in wat er gebeurde “van Vlieland tot Zeeland”, maar vooral: wat jij als zorgbestuurder, CMIO, informatiemanager of beleidsmaker daar morgen mee kunt doen in je eigen organisatie.

Waarom databeschikbaarheid geen ICT-project is

Databeschikbaarheid is in essentie een samenwerkingsvraagstuk, geen technisch vraagstuk. Technologie kan veel, maar bepaalt niet of data ook echt bruikbaar wordt daar waar zorg geleverd wordt.

Wat verstaan we onder databeschikbaarheid?

Kort: de juiste gegevens, op het juiste moment, bij de juiste persoon, op een manier die veilig én begrijpelijk is. Denk aan:

• een huisartsenpost die de actuele medicatielijst van een patiënt direct ziet;
• een wijkverpleegkundige die ontslaginformatie vanuit het ziekenhuis tijdig ontvangt;
• een patiënt die zijn eigen labwaarden in een PGO bekijkt en begrijpt wat daar staat.

De techniek (API’s, standaarden, infrastructuur) is hiervoor noodzakelijk, maar niet voldoende. Waar het vaak spaak loopt, is op vier andere punten:

1. Vertrouwen – Durven organisaties elkaar echt te vertrouwen met data van ‘hun’ patiënten?
2. Leiderschap – Wie neemt de beslissingen als belangen botsen?
3. Eigenaarschap – Wie voelt zich verantwoordelijk voor de doorbraak, niet alleen voor het eigen systeem?
4. Gezamenlijke taal – Hebben we hetzelfde beeld bij begrippen als ‘beschikbare data’, ‘interoperabiliteit’ en ‘veilig delen’?

De ervaring bij Vlieland en in Zeeland: zodra bestuurders en professionals dit hardop gaan uitspreken, schuift het gesprek direct van techniek naar gedrag, afspraken en tijdslijnen.

Wat we leerden van de i-Zorgreis Zeeland

Tijdens de i-Zorgreis Zeeland gingen zorgbestuurders uit de volle breedte van het zorglandschap met elkaar aan de slag rond databeschikbaarheid. Niet met een klassieke conferentie, maar via de digifit challenge, een serious game ontwikkeld door Nictiz.

De digifit challenge: spelen met serieuze gevolgen

In deze game werken deelnemers met associatiekaarten en scenario’s. Het doel: het eerlijke, soms pijnlijke, gesprek voeren over bestuurlijke keuzes op weg naar databeschikbaarheid.

De kracht van zo’n spel is eenvoudig:

• iedereen moet kleur bekennen;
• vanzelfsprekende aannames komen op tafel ( “ICT regelt dit wel” of “dat privacy-issue lossen juristen straks op”);
• er ontstaat ruimte voor creativiteit en humor, wat spanningen verlaagt.

“Je ziet deelnemers letterlijk in beweging komen en dat is precies wat nodig is om samen verder te komen in gegevensuitwisseling.”
– Ayşe Çalışkan, Nictiz

Wat deze sessies scherp lieten zien:

• Bestuurders onderschatten vaak hoeveel randvoorwaarden buiten het EPD liggen: procesafspraken, scholing, governance.
• De meeste organisaties hebben al losse projecten lopen (PGO, eOverdracht, Wegiz-verplichtingen), maar missen één samenhangend verhaal: waarom doen we dit, hoe grijpt het in elkaar, wat levert het op voor patiënten én professionals?

Praktische lessen voor jouw regio

Wil je in jouw regio dezelfde beweging maken, begin dan klein, maar bewust:

1. Organiseer een ‘databeschikbaarheidssessie’ met gemixte groep
   Niet alleen CIO’s, maar ook een verpleegkundig specialist, een huisarts, een apotheker, een beleidsadviseur en een ICT-leverancier aan één tafel.

2. Gebruik een spel- of werkvorm, geen voorgestructureerde presentatie
   Laat deelnemers zelf knelpunten en kansen benoemen. Dat geeft meer eigenaarschap dan een top-down routekaart.

3. Maak één tastbaar besluit
   Bijvoorbeeld: “Binnen 6 maanden willen we dat SEH en HAP elkaars samenvattingen automatisch inzien.” Koppel daar concrete acties aan.

4. Leg vast wie waar eigenaar van is
   Niet in abstracte termen (“de regio”), maar in namen en functies.

Vlielandberaad: rollen begrijpen is de helft van het werk

Tijdens het Vlielandberaad zette Nictiz de serious game ‘Transitie naar databeschikbaarheid’ in als start van het programma. Deelnemers kropen in de rol van zorgverlener, standaardontwikkelaar, leverancier of beleidsmaker.

Belangrijk inzicht: pas als je de uitdagingen van de ándere rol ervaart, snap je waarom projecten soms vastlopen.

• De zorgverlener ziet vooral tijdsdruk en registratielast.
• De leverancier moet balanceren tussen klantwensen, standaardisatie en businessmodel.
• De beleidsmaker heeft te maken met wetgeving, politieke druk en beperkte middelen.

“De ‘samen-de-schouders-eronder-mentaliteit’ die de deelnemers lieten zien, werkt hopelijk als een katalysator in de praktijk.”
– Judith Boekholt-Nuijens, Nictiz

Van houding naar actie: wat vraagt de transitie?

Uit het spel en het gesprek kwamen steeds dezelfde succesfactoren terug:

• Samenwerking – Structurele tafels waar inhoud, techniek en bestuur elkaar ontmoeten, niet alleen ad hoc projectoverleggen.
• Vertrouwen – Eerlijke gesprekken over data-eigenaarschap, commerciële belangen en publieke waarden.
• Leiderschap – Bestuurders die duidelijke keuzes durven maken, ook als dat betekent: stoppen met ‘eigen’ maatwerk.
• Eigenaarschap – Heldere afspraken over wie stuurt op resultaten, niet alleen op oplevering.

Een serieuze tip voor bestuurders:

Meet het succes van digitale zorg niet alleen in “aantal aangesloten systemen”, maar in concrete uitkomsten zoals minder dubbele diagnostiek, minder telefoontjes voor overdracht en hogere tevredenheid bij zorgprofessionals.

Hoe serious games databeschikbaarheid versnellen

Serious games klinken soms wat speels voor zo’n serieus onderwerp als zorgdata. Toch werkt het in de praktijk opvallend goed.

Waarom?

1. Spel maakt complexe problemen hanteerbaar
   Door te werken met scenario’s, kaarten en rollen wordt een abstract thema als interoperabiliteit concreet.

2. Spel nodigt uit tot veilig experimenteren
   In het echt ga je niet snel zeggen: “Als leverancier zou ik dit helemaal niet prioriteren.” In een spelrol mag dat wel, en wordt het gesprek eerlijker.

3. Spel legt onuitgesproken aannames bloot
   Wie gaat eigenlijk betalen? Wie bepaalt welke standaard we volgen? Wie is verantwoordelijk als het misgaat? In een game komen dit soort vragen sneller boven.

4. Spel activeert groepen in plaats van individuen
   Digitale transformatie mislukt vaak omdat het ‘project’ blijft. Via een game creëer je gedeeld eigenaarschap in een uur, waar je anders maanden over doet.

Voorbeelden van vragen die in een game naar boven komen

• Wat doen we als onze leverancier geen ondersteuning biedt voor een landelijke standaard?
• Hoe gaan we om met data die een patiënt zelf verzamelt, bijvoorbeeld via wearables?
• Welke minimale dataset móet altijd beschikbaar zijn in een spoedsituatie?
• Wat betekent databeschikbaarheid voor werkplezier van verpleegkundigen en artsen?

Voor veel organisaties zijn dit precies de gesprekken die nodig zijn om verder te komen dan alleen techniek-implementatie.

Concrete eerste stappen voor jouw organisatie in 2026

Wil je in 2026 echt versnellen met databeschikbaarheid in de zorg, dan heb je drie parallelle sporen nodig: strategie, mens en techniek.

1. Strategisch: verbind databeschikbaarheid aan je zorgvisie

Stop met losse digitaliseringsprojecten zonder overkoepelend verhaal. Formuleer een paar scherpe zinnen zoals:

• “In 2028 kan iedere professional in onze keten binnen 30 seconden de belangrijkste medische gegevens van een patiënt veilig inzien.”
• “Patiënten hebben altijd toegang tot hun kerngegevens en kunnen die delen met wie zij willen.”

Koppel daar vervolgens meetbare doelen aan:

• reductie van dubbele labaanvragen;
• kortere overdrachtstijd bij ontslag;
• minder telefoontjes over ontbrekende informatie.

2. Menselijk: bouw aan bewustwording en vaardigheden

Digitale transformatie is gedragsverandering. En die begint bij bewustzijn.

Praktische acties:

• Organiseer jaarlijks minimaal één regio- of organisatiebrede sessie over databeschikbaarheid met bestuur, professionals én ICT.
• Gebruik een serious game of interactieve werkvorm in plaats van een zenderbijeenkomst.
• Neem databeschikbaarheid en gegevensuitwisseling op in opleidingen en scholingsplannen (bijvoorbeeld voor nieuwe arts-assistenten, verpleegkundigen en zorgmanagers).

3. Technisch: kies voor standaarden en hergebruik

Techniek is niet het vertrekpunt, maar wel essentieel.

Stuur als bestuur expliciet op:

• gebruik van landelijke informatiestandaarden en uitwisselprofielen (zoals voor medicatie, eOverdracht, geboortezorg);
• minder maatwerk, meer hergebruik van bewezen oplossingen;
• goede samenwerking tussen leverancier(s), informatiearchitecten en zorgprofessionals.

Een praktische vraag die ik vaak hoor in bestuurskamers: “Hoe weet ik of we goed op koers liggen?”
Een paar simpele indicatoren helpen:

• Aantal processen waarin gegevens nog handmatig worden overgetypt tussen systemen.
• Aantal overdrachten waarin telefonische nazorg nodig is omdat digitale gegevens niet volstaan.
• Ervaring van professionals: scoren zij het digitale dossier als steun of als last?

Waarom Nictiz inzet op spelenderwijs leren

Nictiz is de kennisorganisatie voor digitale informatievoorziening in de Nederlandse zorg. Vanuit die rol ontwikkelt Nictiz informatiestandaarden, adviseert het over architectuur en ondersteunt het programma’s zoals medicatieoverdracht, digitale toegang en Wegiz.

De serious games zoals de digifit challenge en Transitie naar databeschikbaarheid zijn onderdeel van de Nictiz Academie. Ze zijn ontwikkeld om:

• organisaties te helpen het goede gesprek te voeren over databeschikbaarheid;
• bewustwording te creëren over de impact van digitalisering op de dagelijkse praktijk;
• mensen uit verschillende disciplines letterlijk aan één tafel te krijgen.

De ervaringen op Vlieland en in Zeeland laten zien dat deze aanpak werkt. Niet omdat het spel heilig is, maar omdat het iets doet wat in vergaderzalen vaak niet lukt: mensen komen in beweging, benoemen spanningen en maken samen keuzes.

Ben je bestuurder, programmamanager digitale zorg of informatiemanager en herken je dat databeschikbaarheid bij jullie nog te veel als “ICT-project” wordt gezien? Dan kan een serious game precies de katalysator zijn die nodig is om het gesprek breder te trekken.

De volgende stap: van bewustwording naar doorbraak

Databeschikbaarheid in de zorg wordt in 2026 en 2027 verder aangescherpt door onder meer Wegiz, regionale samenwerkingsverbanden en de druk op arbeidsmarkt en betaalbaarheid. Organisaties die nu investeren in gedeeld begrip, vertrouwen en heldere keuzes, hebben straks een voorsprong.

De kernboodschap uit Vlieland en Zeeland is helder:

Standaarden werken alleen als ze gedragen worden. En draagvlak ontstaat niet in een Excel-sheet, maar in ontmoeting.

Wil je weten wat een serious game voor jouw organisatie of regio kan betekenen, en hoe je spelenderwijs bewustwording én samenwerking rond databeschikbaarheid versterkt? Neem dan contact op met Nictiz of de Nictiz Academie en verken welke vorm past bij jullie vraagstuk.

De vraag is niet óf databeschikbaarheid een thema wordt aan jouw bestuurstafel in 2026, maar hoe goed je erop voorbereid bent. Dit is het moment om van praatplaat naar praktijk te gaan.