CO₂-importheffing: kans voor Nederlandse industrie

Vanaf 2026 wordt elke ton CO₂ in de Europese industrie nog scherper afgerekend. Niet alleen binnen de EU, maar ook aan de buitengrens. Dat verandert de spelregels voor staal, cement, kunstmest, aluminium en andere basisindustrie. Voor veel Nederlandse bedrijven voelt dat nu vooral als risico. In werkelijkheid is het voor een CO₂-efficiënte industrie juist een strategische kans.

Dit artikel laat zien wat de Europese CO₂-importheffing (CBAM) betekent, waarom CO₂-weglek afneemt, en hoe Nederlandse bedrijven zich nu kunnen voorbereiden – met een scherpe blik op data, concurrentiepositie en digitalisering, waaronder AI.

---

Wat is CBAM en waarom vermindert het CO₂‑weglek?

De kern: CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) maakt vervuilende import duurder en beschermt schone Europese productie. Daarmee daalt de CO₂‑weglek en blijft meer productie in de EU.

Europese industrie valt al jaren onder het EU‑ETS, het emissiehandelssysteem. Dat werkt: volgens CPB en PBL zorgt het ETS er in 2035 voor dat de uitstoot van industrie en elektriciteitsopwekking 670 megaton lager ligt dan zonder beleid.

Zonder grensheffing gebeurt vervolgens dit:

• ongeveer 28% van die bespaarde uitstoot “lekt weg” doordat productie verschuift naar landen zonder CO₂‑prijs;
• dat heet CO₂‑weglek: de uitstoot verdwijnt van de Europese balans, maar niet van de wereld.

Met CBAM verandert dat beeld:

• vanaf 2026 betalen buitenlandse producenten een CO₂‑heffing bij export naar de EU, voor uitstoot die in eigen land nog niet belast is;
• volgens CPB/PBL daalt de CO₂‑weglek dan van 28% naar 17% van de Europese reductie;
• oftewel: ongeveer een derde minder weglek vergeleken met het huidige systeem met gratis rechten.

Dat gebeurt omdat productie buiten de EU vaak CO₂‑intensiever is. Zodra die producten een CO₂‑prijs aan de grens meekrijgen, worden zij relatief duurder dan de schonere Europese alternatieven. De vraag verschuift dan richting EU‑producten.

CBAM straft niet “buitenlandse bedrijven”, maar CO₂‑intensieve productie – waar die ook plaatsvindt.

Voor Nederlandse bedrijven met lage emissies per eenheid product is dat juist een concurrentievoordeel.

---

Van gratis emissierechten naar CO₂‑heffing aan de grens

De rode draad in het Europese klimaatbeleid is helder: van bescherming via gratis rechten naar bescherming via de buitengrens.

Hoe de overgang eruitziet

Nu:

• energie‑intensieve, internationaal concurrerende bedrijven krijgen een groot deel van hun ETS‑rechten gratis;
• dat moet voorkomen dat zij naar landen zonder CO₂‑prijs vertrekken.

Tussen 2026 en 2034:

• deze gratis rechten worden stapsgewijs afgebouwd;
• in ruil daarvoor loopt CBAM op aan de buitengrens;
• importeurs betalen een heffing op basis van de CO₂‑uitstoot van hun producten.

CBAM gaat gelden voor zes productgroepen en afgeleide producten:

• cement
• aluminium
• kunstmest
• elektriciteit
• waterstof
• ijzer en staal (inclusief schroeven, bouten en andere halffabricaten)

Voor Nederlandse bedrijven betekent dit:

• minder bescherming via gratis rechten;
• meer bescherming via een gelijker speelveld met niet‑EU‑producenten;
• meer druk om écht CO₂‑arm te gaan produceren, want de ETS‑rekening komt steeds directer terug in de kostprijs.

De realiteit: wie blijft hangen in oude processen, betaalt straks dubbel – aan ETS én via een verslechterende concurrentiepositie.

---

Effecten op Nederlandse industrie: waar liggen de kansen?

Uit de analyse van CPB en PBL komt een duidelijk beeld: de productie binnen de EU neemt toe, en Nederland profiteert bovengemiddeld.

Meer productie en handel binnen de EU

CBAM verschuift vraag:

• van vervuilende import naar relatief schone EU‑producten;
• daardoor stijgt de productie in Europa en neemt de onderlinge EU‑handel toe;
• sectoren als staal en cement zien in het model een productietoename, omdat hun CO₂‑intensiteit lager is dan in veel niet‑EU‑landen.

Voor Nederland is dat effect extra sterk:

• Nederlandse CBAM‑sectoren zijn boven gemiddeld gericht op de interne EU‑markt;
• als EU‑vraag verschuift richting schone productie, komt een groter deel daarvan in Nederland terecht;
• de Nederlandse export groeit daardoor relatief sterker dan het EU‑gemiddelde.

Met andere woorden: voor bedrijven die nu al vooroplopen in efficiënte, CO₂‑arme productie is CBAM geen bedreiging, maar een groeimotor.

Waarom aluminium achterblijft

Niet alle sectoren profiteren evenveel. Een opvallend voorbeeld is aluminium.

• De grootste uitstoot in de aluminiumketen komt niet uit het smeltproces zelf, maar uit de elektriciteitsproductie die daarvoor nodig is.
• In de huidige vorm rekent CBAM indirecte elektriciteits­emissies niet mee.
• Daardoor wordt vuil aluminium uit landen met kolenstroom aan de grens minder hard gecorrigeerd dan je op basis van de werkelijke CO₂‑voetafdruk zou verwachten.

Voor Nederlandse en Europese aluminiumproducenten betekent dit dat hun concurrentievoordeel pas écht zichtbaar wordt zodra ook indirecte emissies worden meegenomen, of zodra elektriciteitsproductie wereldwijd sneller verduurzaamt.

---

Internationale effecten: van CO₂‑weglek naar CO₂‑prikkel

CBAM doet meer dan alleen Europese industrie beschermen. Het stuurt ook het buitenland.

Waarom andere landen een CO₂‑prijs gaan overwegen

Onder CBAM geldt:

• buitenlandse bedrijven betalen een CO₂‑heffing aan de EU, over emissies die in eigen land nog niet belast zijn;
• als hun eigen overheid een CO₂‑prijs introduceert, vloeit de opbrengst naar het land zelf, niet naar Brussel.

Dat is een stevige financiële prikkel, zeker voor landen die veel uitvoeren naar de EU, zoals China en India. CPB en PBL laten zien:

• zelfs een lage CO₂‑prijs in de CBAM‑sectoren in China of India kan leiden tot substantiële extra wereldwijde CO₂‑reductie;
• verschuift die belasting van de EU‑grens naar de nationale schatkist, dan ontstaat ook ruimte voor eigen klimaat- of innovatiebeleid.

Hier zit een belangrijk punt voor beleidsmakers én bedrijven: CBAM dwingt gesprek af over CO₂‑beprijzing, niet alleen in Brussel, maar wereldwijd.

Risico: protectionistische tegenreacties

Er is ook een keerzijde:

• landen kunnen besluiten te reageren met eigen importheffingen of andere protectionistische maatregelen;
• in dat scenario wordt de extra productie in de EU kleiner en valt de klimaatwinst door CBAM wat lager uit.

Voor Nederlandse exporteurs is het dus verstandig om scenario’s door te rekenen:

• Hoe afhankelijk zijn we van markten buiten de EU?
• Wat gebeurt er met onze marges bij tegenmaatregelen?
• Welke rol kan digitalisering, data en AI spelen om kosten en emissies verder omlaag te krijgen en zo weerbaarheid te vergroten?

---

Wat moeten Nederlandse bedrijven nú doen?

Voor directies en duurzaamheidsmanagers is CBAM geen verre Brusselse techniek. Het raakt businessmodellen, contracten en investeringsbeslissingen vanaf 2026.

1. CO₂‑data op orde brengen

CBAM draait om meetbare, verifieerbare uitstoot. Zonder goede data wordt elke rapportage een risico.

Concrete stappen:

• breng de CO₂‑voetafdruk per product en per klantsegment in kaart;
• koppel energiemeters, productiegegevens en inkoopdata in één systeem;
• gebruik AI‑toepassingen om patronen te herkennen, datakwaliteit te bewaken en scenario’s door te rekenen.

Wie nu al betrouwbare CO₂‑data kan tonen, heeft straks een streep voor bij klanten die hun eigen scope 3‑uitstoot moeten reduceren.

2. CO₂ als strategische KPI integreren

CO₂‑kosten horen vanaf nu gewoon thuis naast grondstofprijzen, loonkosten en transport.

Wat ik in de praktijk zie dat werkt:

• neem CO₂‑prijs en ETS‑pad standaard mee in businesscases;
• stuur niet alleen op kostprijs per ton product, maar op kostprijs per ton product én per ton CO₂;
• gebruik scenario’s met verschillende ETS‑prijzen tot 2035, zodat investeringen niet op drijfzand zijn gebouwd.

Bedrijven die dit al doen, schuiven merkbaar sneller richting elektrificatie, waterstof, circulaire grondstoffen en procesoptimalisatie.

3. Innoveren met digitalisering en AI

De campagnecontext ‘AI voor Nederlandse Energie’ is hier geen toeval. AI is inmiddels een praktisch instrument om CO₂‑intensieve processen slimmer aan te sturen. Denk aan:

• voorspellend onderhoud om energie‑ en materiaalverliezen te beperken;
• AI‑gestuurde procesoptimalisatie (bijvoorbeeld in hoogovens, krakers of cementovens) die emissies procent voor procent terugbrengt;
• digitale tweelingen om investeringsopties (elektrificatie, CCS, brandstofswitch) virtueel door te rekenen, inclusief ETS‑ en CBAM‑effecten.

De ervaring: kleine optimalisaties (2–5% minder energie per ton product) lijken marginaal, maar bij hoge CO₂‑prijzen en grote volumes maken ze het verschil tussen concurrentievoordeel en achterstand.

4. Strategisch kijken naar keten en locatie

CBAM raakt niet alleen de fabriekspoort, maar de hele keten.

Vragen die je nu zou moeten stellen:

• In hoeverre leunen wij op CO₂‑intensieve importstromen (bijvoorbeeld halffabricaten of grondstoffen uit derde landen)?
• Kunnen we meer binnen de EU sourcen of met leveranciers werken die zelf een CO₂‑prijs betalen?
• Is het verstandig om bepaalde productiestappen naar Nederland of de EU te halen, juist omdat onze stroommix en processen schoner zijn?

Hier kunnen ketenanalyse en AI‑gestuurde optimalisatie helpen om logistiek, emissies en kosten in samenhang te bekijken.

---

Wat betekent dit voor de energietransitie in Nederland?

Voor de Nederlandse energietransitie is CBAM geen losstaand instrument, maar een versneller.

Drie maatschappelijke effecten springen eruit:

1. Sterkere businesscase voor schone energie
   Als meer productie in de EU plaatsvindt, groeit de vraag naar duurzame elektriciteit, waterstof en warmte. Dat ondersteunt investeringen in wind op zee, elektrolysers, warmtenetten en netverzwaring.

2. Minder argument voor ‘weglopen uit Europa’
   Het klassieke argument “als we strenger zijn dan de rest, verdwijnt de industrie” wordt zwakker. CBAM laat zien: je kunt streng zijn én industrie vasthouden, mits je het speelveld aan de grens corrigeert.

3. Druk op lokale knelpunten
   Het GREEN‑R‑model van CPB en PBL houdt nog geen rekening met zaken als krapte op de arbeidsmarkt, stikstofregels of netcongestie. In de praktijk worden dit de echte bottlenecks.
   Dat betekent dat nationale en regionale overheden snel werk moeten maken van ruimte, netcapaciteit, vergunningen en scholing, anders kan de extra Europese vraag niet in Nederland landen.

Voor bedrijven is de boodschap helder: wie nu investeert in schone, digitale productie, staat straks vooraan als de vraag naar Europese, CO₂‑arme producten aantrekt.

---

Slot: van verplichting naar concurrentievoordeel

CBAM, ETS, CO₂‑prijs – het voelt misschien als een stapel verplichtingen. Maar de combinatie van CO₂‑heffing aan de buitengrens en de sterke Nederlandse uitgangspositie maakt dit vooral tot een strategische kans.

De kernboodschap:

• CO₂‑weglek neemt af, schone productie in de EU wordt aantrekkelijker;
• Nederland heeft in veel CBAM‑sectoren al een relatief lage uitstootintensiteit;
• bedrijven die nu inzetten op CO₂‑transparantie, procesinnovatie en AI, gaan hier commercieel van profiteren.

Wie de komende maanden gebruikt om CO₂‑data, strategie en investeringen op één lijn te krijgen, is in 2026 niet alleen compliant, maar ook concurrerender. De vraag is dus minder óf CBAM eraan komt – dat staat vast – en meer: welke positie wil jouw bedrijf hebben in die nieuwe Europese markt voor schone industrie?