Duurzaam voedsel groeit – zo helpt AI boeren vooruit

Duurzaam voedsel groeit, maar boeren voelen de druk

In 2024 gaven Nederlandse consumenten ongeveer 14,3 miljard euro uit aan duurzaam voedsel. Dat is 4% meer dan in 2023 en inmiddels goed voor 21% van alle voedselbestedingen. Klinkt positief, maar voor boeren en voedselproducenten is dit vooral een duidelijke boodschap: de markt verschuift, en wie niet meebeweegt, haakt af.

Tegelijk zijn kosten voor arbeid, energie en grondstoffen hoog, marges staan onder druk en de eisen rondom klimaat, biodiversiteit en dierenwelzijn worden ieder jaar strenger. Duurzamer produceren is geen marketingkeuze meer, het is een randvoorwaarde om in de Nederlandse agri-food keten te blijven meedraaien.

De realiteit? De vraag naar duurzaam voedsel groeit, maar de ruimte om te experimenteren zonder data en slimme technologie is er nauwelijks. Precies daar komt AI in de agri-food en slimme landbouw in beeld.

In deze blog koppel ik de nieuwste cijfers uit de Monitor Duurzaam Voedsel 2024 aan praktische kansen voor AI en data in de agri-food keten. Zodat je niet alleen weet wat er verandert aan de vraagkant, maar ook hoe je daar als boer, teler, verwerker of handelaar slim op kunt inspelen.

Wat consumenten nu echt kopen: de kerncijfers

De Monitor Duurzaam Voedsel 2024 laat helder zien waar het geld naartoe gaat:

• Totale besteding aan voedsel: €68,1 miljard
• Besteding aan duurzaam voedsel: €14,3 miljard
• Aandeel duurzaam voedsel: 21% (stabiel, maar op hoger niveau dan eerdere jaren)
• Gemiddelde prijsstijging voedsel (duurzaam én regulier): 2–5%

Binnen die 21% zijn er duidelijke winnaars en verliezers.

Productgroepen die groeien (en krimpen)

Sterkste groei:

• Duurzame dranken: +14%
• Biologisch: +10%
• Fairtrade: +10%
• Duurzaam vlees, vis, AGF, eieren, houdbare producten: gematigde groei

Daling:

• Duurzame zuivel: -6%

Een belangrijk detail: supermarkten hebben hun doel gehaald om alleen pluimveevlees met minimaal één Beter Leven-ster te verkopen. Daardoor is het aandeel duurzaam pluimveevlees in supermarkten nu boven de 90%. Dit is een duidelijk signaal: waar retailers harde keuzes maken, verschuift de hele markt.

Labels die ertoe doen

De grootste keurmerken in omzet in 2024 zijn:

• Beter Leven
• Rainforest Alliance
• Biologisch (incl. EKO en Demeter)

Daarnaast presteren Fairtrade en biologische producten bovengemiddeld goed met elk rond de 10% omzetgroei. Milieu Centraal heeft in 2022 een reeks keurmerken als Topkeurmerk aangemerkt, waaronder:

• ASC, MSC
• Rainforest Alliance
• Biologisch / EKO / Demeter
• Beter Leven (bepaalde sterren)
• Fairtrade
• On the way to PlanetProof
• SRP

In 2024 is 14% van alle voedselbestedingen gekoppeld aan zo’n Topkeurmerk. Met andere woorden: serieuze volumes, geen niche meer.

Waar zit de marktgroei? Supermarkt, horeca, speciaalzaak

De Monitor maakt onderscheid tussen drie belangrijke verkoopkanalen. Voor elk kanaal liggen andere kansen voor data en AI.

• Supermarkten
  Omzet duurzaam voedsel: +4% naar €12,1 miljard.
  Hier worden de grote volumes gemaakt. Keurmerkvereisten (zoals bij pluimvee) hebben directe impact op de hele keten.

• Foodservice (horeca, catering, out-of-home)
  Omzet duurzaam voedsel: +1% naar €1,7 miljard, vooral door hogere prijzen in plaats van volumegroei.
  Dit kanaal is gevoelig voor economische schommelingen: als consumenten besparen op buiten de deur eten, vlakt de groei af.

• Duurzame speciaalzaken
  Omzet duurzaam voedsel: +15% naar €459 miljoen.
  Relatief kleiner kanaal, maar met sterke groei en vaak veeleisende klanten die herkomst, smaak en duurzame impact heel bewust afwegen.

Voor boeren en producenten betekent dit: supermarkten bepalen nog steeds de hoofdlijn, maar juist in speciaalzaken en kortere ketens ontstaan kansen voor onderscheid met diepere duurzaamheid, transparantie en regionale herkomst.

Wat deze trend betekent voor boeren en voedselproducenten

Als 21% van alle bestedingen al duurzaam is, zitten we in Nederland in een nieuwe fase. De vraag is niet meer: komt er vraag naar duurzaam voedsel? Die is er al. De échte vraag wordt:

Hoe ga je winstgevend produceren binnen strengere duurzaamheideisen en volatiel weer, met zo min mogelijk risico?

Daar zie ik drie spanningsvelden waar AI en slimme landbouw direct relevant zijn:

1. Kosten versus keurmerk
   Een Beter Leven-ster, biologisch of PlanetProof vraagt aanpassingen: voer, stal, teeltwisseling, gewasbescherming, energie, arbeidsorganisatie. Dat kost geld en tijd, terwijl de markt geen oneindige prijsstijging slikt.

2. Klimaat en weeronzekerheid
   Extreem nat voorjaar, droge zomers, wisselende ziektedruk: opbrengstschommelingen raken biologische en andere duurzame teelten vaak nóg harder, juist omdat chemische “noodgrepen” beperkt zijn.

3. Transparantie in de keten
   Retailers, consumenten én banken willen harde data: CO₂ per kilo product, stikstof, biodiversiteit, dierenwelzijn, herkomst. “We doen ons best” is onvoldoende; het draait om meetbare prestaties.

De rode draad: intuïtie alleen is niet genoeg meer. Boeren en producenten hebben nauwkeurige data nodig en systemen die helpen om die data te vertalen naar beslissingen. Dat is precies waar AI-oplossingen in slimme landbouw hun waarde bewijzen.

Hoe AI helpt om duurzaam én rendabel te produceren

AI in de Nederlandse agri-food sector is geen futuristisch speeltje meer. De tools zijn er, de data groeit en de druk om efficiënter en duurzamer te werken is hoog genoeg om serieus stappen te zetten.

Hier zijn concrete toepassingen die direct aansluiten op de trends in duurzaam voedsel:

1. AI-gestuurde teeltoptimalisatie voor biologische en PlanetProof-teelten

Omdat biologische en andere gecertificeerde teelten groeien, loont elke procent extra opbrengst of kwaliteitsverbetering.

AI kan helpen met:

• Oogstvoorspelling per perceel op basis van historische opbrengsten, bodemdata, satellietbeelden en weerverwachtingen.
• Slimme bemestings- en irrigatiebesluiten waarbij algoritmen exact berekenen waar en wanneer water of meststoffen het meeste effect hebben.
• Optimalisatie van rotatieschema’s zodat bodemgezondheid, ziektedruk en opbrengst op lange termijn in balans blijven.

Voor een biologische aardappelteler kan dit bijvoorbeeld betekenen dat een AI-model een week eerder waarschuwt voor verhoogde phytophthora-risico’s, gekoppeld aan perceelsdata en lokale weersverwachtingen. Met alleen preventieve maatregelen, passend binnen de biologische regels, kun je dan opbrengstverlies beperken.

2. Ziekte- en plaagdetectie met camera’s en drones

Duurzame teelten hebben vaak minder “correctiemiddelen” achter de hand. Vroege herkenning van ziekten en plagen is daarom cruciaal.

AI kan:

• Dronebeelden of camera’s op machines analyseren en vlekken, verkleuringen of afwijkende groei detecteren nog vóór het menselijk oog het doorheeft.
• Op basis van voorbeelddata soorten ziekten of plagen herkennen en gerichte adviezen geven: waar ingrijpen, hoe, en met welke middelen binnen het keurmerk.

Dit maakt precisie-gewasbescherming mogelijk: niet meer het hele perceel behandelen, maar alleen de plekken waar het nodig is. Minder middelen, lagere kosten, minder impact én beter passend bij keurmerkeisen.

3. Data-gedreven dierwelzijn voor Beter Leven en duurzame zuivel

Bij pluimvee is de stap naar minimaal één Beter Leven-ster in supermarkten al gezet. Voor varkens, runderen en zuivel ligt een vergelijkbare druk in het verschiet.

Met AI kun je in de stal:

• Gedrag en activiteit van dieren monitoren via camera’s en sensoren om stress, kreupelheid of afwijkend gedrag vroegtijdig te signaleren.
• Klimaat (temperatuur, luchtvochtigheid, CO₂) automatisch laten aansturen zodat dieren comfortabeler en gezonder blijven.
• Voeropname, groei en gezondheid koppelen om voerefficiëntie te verhogen zonder aan welzijn in te leveren.

Dat levert niet alleen betere dierprestaties op, maar vooral: harde data richting afnemers en keurmerkinstanties.

4. CO₂- en ketentransparantie met AI in de supply chain

Retailers en foodservice vragen steeds vaker om impactcijfers: CO₂ per product, herkomst, transport, verwerkingsstappen. Handmatig is dat bijna niet te doen.

AI kan hier:

• Automatisch ketengegevens verzamelen en combineren (transport, energie, voer, inputs).
• Per product of partij realtime impactcijfers berekenen (CO₂, water, landgebruik).
• Scenario’s simuleren: wat gebeurt er met de footprint als je ander voer inzet, een regionale verwerker kiest of je energie verduurzaamt?

Voor partijen die leveren aan supermarkten, maar ook aan duurzame speciaalzaken, wordt dit een onderscheidende factor. Degene die zijn data op orde heeft, wint steeds vaker het schap.

5. Vraagvoorspelling voor duurzame labels

Duurzame producten kennen soms grilligere vraag dan reguliere varianten. Acties, seizoenen en media-aandacht (voorbeeld: campagnes rond eerlijke chocolade of duurzame koffie) kunnen zorgen voor pieken en dalen.

Met AI-gestuurde forecasting kun je:

• Omzet van keurmerkproducten per week voorspellen op basis van historische verkoop, promoties, weer en feestdagen.
• Productieplannen en logistiek hierop afstemmen, zodat je minder derving hebt en beter op tijd kunt zijn met volumes.
• Beter plannen met telers en boeren: contractteelt, volumes, momenten van levering.

Dit is vooral interessant voor ketens rond biologisch, Fairtrade, Rainforest Alliance en Beter Leven.

Hoe begin je als bedrijf met AI in duurzame agri-food?

De stap naar AI hoeft geen miljoenenproject te zijn. Wat wél nodig is: gericht beginnen en niet verzanden in losse proefjes zonder lijn.

Een praktisch pad dat ik vaak zie werken:

1. Kies één duidelijke businessvraag
   Bijvoorbeeld: minder gewasbeschermingsmiddelen per hectare, lagere voerkosten per kilo groei, of nauwkeuriger voorspelde opbrengst.

2. Breng je data in kaart
   Welke data heb je al (sensoren, weer, opbrengst, machinegegevens, verkoopcijfers)? In welke vorm? Hoe betrouwbaar?

3. Start met een kleinschalige pilot
   Test één AI-toepassing op één teelt, stal of productielijn. Meet vooraf en achteraf: opbrengst, kosten, middelen, arbeid.

4. Betrek de keten
   Overleg met afnemers (coöperatie, handel, retail, speciaalzaak) waar hun duurzaamheids- én databehoefte zit. Vaak kun je kosten en risico delen.

5. Opschalen waar het rendeert
   Breid alleen uit waar de pilot aantoonbaar meer oplevert dan hij kost – financieel én qua duurzaamheidsresultaat.

Daarmee voorkom je dat AI een duur speeltje wordt. Het wordt dan gewoon een bedrijfsinstrument om beter te boeren en slimmer te produceren.

Waarom deze trend in duurzaam voedsel een AI-moment is

Consumenten laten het zien met hun portemonnee: duurzaam voedsel is geen hype, maar structureel gedrag. De groei in biologische, Fairtrade en gelabelde producten, het bijna volledig duurzame pluimveevlees in supermarkten en de opmars van duurzame speciaalzaken passen in hetzelfde patroon.

Voor de agrarische ondernemer of voedselverwerker betekent dit twee dingen:

• De lat voor duurzaamheid en transparantie gaat verder omhoog.
• Er is óók ruimte om die extra inspanning terug te verdienen, mits je efficiënt en datagedreven werkt.

AI en slimme landbouw zijn geen doel op zich, maar ze geven je wél de gereedschappen om:

• onder strengere keurmerkeisen nog steeds een gezonde marge te draaien;
• risico’s door klimaat en marktvolatiliteit te verkleinen;
• richting afnemers met harde data te laten zien wat je duurzaamheidsinspanningen opleveren.

Wie nu begint met gerichte, praktische AI-toepassingen, staat over vijf jaar niet alleen bekend als “duurzaam”, maar vooral als professioneel, voorspelbaar en betrouwbaar in een markt die steeds kritischer wordt.

De vraag is dus niet of AI een plek krijgt in duurzame agri-food, maar welke rol jij het laat spelen in jouw bedrijf.