AI, Tenaga & Negara Pintar: Strategi Baharu Kerajaan

AI dalam Minyak & Gas / Tenaga (Petronas & Utiliti Utama)••By 3L3C

Bagaimana strategi AI, kuantum dan fusion DOE AS boleh menjadi model kepada Malaysia untuk tenaga pintar, bandar pintar dan keselamatan digital negara.

AI tenagaminyak dan gasbandar pintarkeselamatan negarapengkomputeran kuantumPetronasTNB
Share:

AI, tenaga dan negara pintar: hala tuju baharu kerajaan

Menjelang hujung 2025, lebih 70% kerajaan di dunia melaporkan peningkatan perbelanjaan untuk kecerdasan buatan (AI) dan infrastruktur digital, khususnya dalam sektor tenaga dan utiliti. Negara yang menang dalam perlumbaan ini bukan sekadar dapat menjana elektrik lebih murah; mereka mengawal asas kepada keselamatan negara, identiti digital dan daya saing ekonomi.

Malaysia tak terkecuali. Dalam Rangka Tindakan Ekonomi Digital Malaysia (MyDIGITAL) dan sasaran pelepasan sifar bersih, AI dalam tenaga – daripada grid pintar hingga pengurusan aset Petronas – bukan lagi pilihan, ia sudah jadi infrastruktur kritikal.

Dalam masa yang sama, di Amerika Syarikat, Jabatan Tenaga (DOE) menjadikan AI, pengkomputeran kuantum dan tenaga nuklear/fusion sebagai keutamaan penyelidikan tertinggi melalui misi baharu yang digelar Genesis Mission. Cerita di sana sebenarnya memberi petunjuk jelas tentang apa yang perlu dibuat oleh kerajaan dan GLC tenaga di Malaysia kalau kita serius mahu memimpin dalam AI sektor awam.

Artikel ini mengupas bagaimana strategi DOE itu berfungsi, dan apa maknanya untuk Malaysia – khususnya untuk:

  • kementerian dan agensi yang terlibat dalam tenaga, keselamatan dan digital identity,
  • syarikat minyak & gas seperti Petronas,
  • utiliti besar seperti TNB, Sabah Electricity dan pengendali grid lain.

1. Apa yang sedang dibuat DOE AS – dan kenapa ia patut kita tiru (dan tambah baik)

Ringkasnya, DOE AS sedang membina satu ekosistem besar: gabungan makmal nasional, universiti dan industri, dengan AI sebagai tunjang. Mereka memanggilnya Genesis Mission, dan menyamakannya dengan projek Manhattan atau Apollo – projek mega yang mengubah keseimbangan kuasa global.

Beberapa komponen kritikal yang mereka umumkan:

  • Genesis Mission sebagai platform penemuan bersepadu untuk AI saintifik.
  • Pelaburan awal USD320 juta untuk:
    • American Science Cloud – awan sains nasional untuk data & pengkomputeran,
    • Transformational Model Consortia – konsortium membangunkan model AI saintifik.
  • Fokus pada AI + superkomputer + kuantum + tenaga nuklear/fusion sebagai satu ekosistem.

“AI dan kuantum bukan sekadar alat, tetapi instrumen saintifik baharu zaman kita,” kata Darío Gil, Timbalan Setiausaha Sains DOE.

Ini sebenarnya jawapan mereka kepada satu soalan strategik: bagaimana kerajaan memastikan negara menang dalam perlumbaan AI global, sambil mengukuhkan keselamatan tenaga dan keselamatan negara?

Malaysia belum ada ‘Genesis Mission versi kita’ lagi, tetapi kita sudah ada kepingan-kepingan penting:

  • MyDIGITAL dan Dasar Tenaga Negara 2022–2040,
  • pelaburan Petronas dalam analitik dan AI operasi,
  • Pusat data dan inisiatif awan hibrid kerajaan,
  • sasaran tenaga boleh baharu dan grid pintar oleh TNB.

Apa yang kurang ialah kerangka besar yang menyatukan semuanya – seperti yang DOE buat.

2. AI sebagai enjin tenaga pintar: dari grid ke bandar pintar

AI dalam tenaga bukan sekadar “ramalan penggunaan elektrik”. Negara yang serius meletakkan AI di tengah-tengah rantaian nilai tenaga: daripada penerokaan minyak & gas, penjanaan, penghantaran, sehingga ke pengguna akhir di bandar pintar.

Bagaimana DOE memposisikan AI dalam tenaga

Melalui Genesis Mission dan American Science Cloud, DOE:

  • Mengumpul dan menyusun set data sains dan tenaga pada skala nasional.
  • Melatih model AI saintifik khusus untuk tenaga, keselamatan negara dan sains penemuan.
  • Menjalankan model ini pada superkomputer berprestasi tinggi, dan pada masa akan datang, sistem kuantum.

Dalam konteks tenaga, AI digunakan untuk:

  • Mengoptimumkan operasi loji kuasa, termasuk nuklear dan loji fusion masa depan.
  • Mensimulasi senario grid yang kompleks dengan penembusan tenaga boleh baharu tinggi.
  • Mengesan anomali dan risiko dalam aset kritikal (pipeline, substation, reaktor, dsb.).

Terjemahan untuk Malaysia: AI dalam minyak & gas dan utiliti

Untuk Malaysia, terutamanya dalam siri AI dalam Minyak & Gas / Tenaga, ada beberapa aplikasi praktikal yang saya nampak perlu dipercepat:

  1. Peragakan satu ‘National Energy Data Cloud’

    • Himpunkan data daripada Petronas, TNB, GSO tenaga boleh baharu, dan PBT.
    • Wujudkan standard metadata tenaga nasional supaya model AI boleh “faham” data dari pelbagai agensi tanpa kerja pembersihan yang gila banyak.

  2. Gunakan AI untuk pengoptimuman grid & bandar pintar

    • Ramalan beban mikro per bandar/daerah untuk menyokong projek bandar pintar dan infrastruktur EV.
    • Pengurusan permintaan (demand response) automatik di kawasan industri dan komersial.
    • Integrasi dengan data bandar pintar (lampu jalan, trafik, cuaca, bangunan kerajaan) untuk operasi tenaga yang lebih cekap.

  3. AI dalam operasi minyak & gas (di mana Petronas memang sudah mula, tetapi boleh pergi lebih jauh):

    • Reservoir modelling berasaskan AI untuk meningkatkan recovery factor medan matang.
    • Predictive maintenance untuk pelantar lepas pantai, kilang LNG dan loji petrokimia.
    • Sistem keselamatan AI untuk pantau kebocoran gas, kebakaran, dan risiko HSSE secara masa nyata.

Realitinya, data tenaga adalah ‘bahan api’ sebenar untuk AI sektor awam. Tanpa pelaburan serius kerajaan dalam infrastruktur data seperti yang DOE lakukan, bayangan bandar pintar dan grid pintar Malaysia akan kekal pada tahap projek perintis sahaja.

3. AI + Kuantum: asas keselamatan negara dan identiti digital masa depan

DOE melihat pengkomputeran kuantum bukan sebagai projek sampingan, tetapi sebagai pasangan strategik kepada AI. Gabungan keduanya dianggap sebagai “revolusi saintifik dan teknologi” seterusnya.

Kenapa kuantum penting untuk kerajaan

Untuk kerajaan, ada tiga bidang terus terang sangat terkesan:

  1. Kriptografi & keselamatan siber negara

    • Komputer kuantum berupaya memecahkan banyak skema kriptografi klasik.
    • Pada masa sama, ia membuka ruang kepada quantum-safe cryptography.
    • Bagi kerajaan yang sedang bina sistem identiti digital (seperti MyDigital ID), tak cukup sekadar selamat untuk hari ini; ia mesti tahan ancaman 10–15 tahun akan datang.

  2. Simulasi sistem kompleks

    • Grid tenaga nasional, pasaran elektrik, dan aliran minyak & gas adalah sistem yang sangat kompleks.
    • Gabungan AI dan kuantum membolehkan simulasi dan pengoptimuman pada skala yang superkomputer klasik pun sukar capai.

  3. Perancangan pertahanan dan keselamatan sempadan

    • DOE sendiri menyebut bahawa portfolio cabaran saintifik mereka meliputi energy, national security and discovery science.
    • Untuk Malaysia, itu boleh diterjemah kepada keselamatan infrastruktur tenaga luar pesisir, keselamatan siber utiliti, dan juga perlindungan data rakyat.

Apa pelajaran untuk Malaysia?

Kita memang belum perlu bina komputer kuantum sendiri, tetapi kerajaan patut mula:

  • Mewajibkan pelan peralihan kepada kriptografi pasca-kuantum untuk:

    • sistem identiti digital nasional,
    • rangkaian TNB dan Petronas yang mengurus kawalan SCADA/OT,
    • pangkalan data kerajaan yang mengandungi maklumat sensitif rakyat.

  • Menaja projek rintis AI + kuantum bersama universiti & GLC untuk:

    • simulasi grid nasional dengan penembusan RE yang tinggi,
    • pengoptimuman trafik bandar dan penggunaan tenaga,
    • perancangan kecemasan bencana (banjir, gelombang haba) yang memberi kesan pada permintaan tenaga.

Kalau DOE menyokong Akta Inisiatif Kuantum Kebangsaan mereka, Malaysia patut sekurang-kurangnya mempunyai Rangka Kerja Nasional Keselamatan Pasca-Kuantum yang jelas, dikaitkan terus dengan agenda MyDIGITAL dan keselamatan tenaga.

4. Tenaga nuklear & fusion: kaitan dengan keselamatan tenaga dan iklim Malaysia

Satu lagi keutamaan DOE yang jelas: mempercepat pembangunan tenaga nuklear dan fusion sebagai sumber tenaga masa depan, dengan roadmap komersial sekitar awal 2030-an.

Kenapa ini relevan kepada Malaysia, walaupun kita belum bersedia untuk loji nuklear?

Tenaga sebagai isu keselamatan negara

Seperti banyak negara lain, DOE menganggap bekalan tenaga yang stabil sebagai sebahagian daripada keselamatan negara. Untuk Malaysia:

  • Permintaan elektrik dijangka terus meningkat dengan:
    • pertumbuhan pusat data,
    • kenderaan elektrik,
    • pengembangan industri berintensif tenaga.
  • Sasaran pelepasan karbon rendah memerlukan kita mengurangkan pergantungan kepada arang batu dan minyak berat.

TNB, Petronas dan pembuat dasar perlu mempunyai senario masa depan yang realistik: adakah Malaysia akan kekal bergantung kepada gas, atau perlu menilai semula opsyen nuklear selamat moden (SMR, dll.)?

Kalau jawapannya ya, kita perlu mula sekarang dari sudut:

  • Keupayaan pengawalseliaan – standard keselamatan, rangka kerja perlesenan.
  • Keupayaan teknikal – jurutera, saintis bahan, pakar keselamatan siber OT.
  • Keupayaan AI – model simulasi terma, pemantauan keselamatan, pengurusan kitar hayat bahan api.

Di sinilah pendekatan DOE memberi contoh: mereka tak lihat AI hanya untuk aplikasi komersial, tetapi sebagai “instrumen saintifik” untuk membina, menguji dan memantau generasi seterusnya loji tenaga.

Peluang untuk Malaysia: nuklear bukan, AI tetap ya

Walaupun Malaysia mungkin memilih untuk tidak membina loji nuklear dalam masa terdekat, kita tetap boleh:

  • Membangunkan model AI keselamatan loji tenaga yang digunakan pada:
    • loji penjanaan gas,
    • turbin kombinasi cycle,
    • loji hidro dan solar farm besar.
  • Mengadaptasi kaedah pemantauan selamat yang digunakan di nuklear (contoh: pengesanan anomali berasaskan AI, digital twin loji) untuk sektor minyak & gas dan utiliti.

Ini sejenis “leapfrogging” – guna metodologi terkini tanpa perlu tiru sumber tenaga yang sama.

5. Rangka tindakan praktikal untuk kerajaan & GLC tenaga Malaysia

Kalau kita ringkaskan pelajaran daripada DOE kepada langkah praktikal untuk Malaysia, ia kelihatan seperti ini.

1. Bentuk misi nasional AI tenaga

Bukan cukup sekadar pelan strategik biasa. Kita perlukan sesuatu pada skala:

  • diketuai bersama oleh Kementerian Ekonomi, Kementerian Tenaga Peralihan & Daya Guna Awam, MOSTI dan MAMPU,
  • disertai Petronas, TNB, GLC utiliti negeri dan pihak berkuasa bandar pintar utama.

Mandat utama:

  • menyelaras National Energy Data Cloud,
  • mendefinisikan 10–15 cabaran AI tenaga nasional (contoh: pengurangan kehilangan teknikal TNB, pengoptimuman operasi pelantar, pengurusan beban EV di Lembah Klang),
  • menaja pembangunan model AI tenaga nasional yang boleh digunakan semula oleh pelbagai agensi.

2. Standard data & keselamatan untuk AI sektor tenaga

Ini bahagian yang ramai organisasi terlepas pandang. Tanpa standard:

  • data tidak boleh dikongsi dengan selamat,
  • model AI sukar diaudit,
  • risiko kebocoran maklumat kritikal meningkat.

Beberapa perkara konkrit yang patut digariskan:

  • Skema data tenaga piawai (format, label, kekerapan, metadata).
  • Protokol access control berasaskan identiti digital yang kukuh.
  • Garis panduan penggunaan AI untuk sistem operasi kritikal (SCADA, EMS, DCS) – termasuk keperluan human-in-the-loop dan fail-safe.

3. Sumber manusia dan kerjasama strategik

Teknologi tanpa bakat tak ke mana. DOE menghubungkan makmal nasional, universiti dan industri dalam satu misi. Kita juga perlu langkah seumpama:

  • Program biasiswa dan fellowship khusus AI untuk tenaga & keselamatan siber OT.
  • Makmal bersama kerajaan–universiti–GLC untuk:
    • AI grid pintar,
    • AI HSSE pelantar dan kilang,
    • AI untuk pengurusan karbon (CCUS, pengesanan kebocoran metana).

Secara jujur, ramai jurutera Malaysia sudah mahir domain tenaga, tetapi kurang terdedah kepada AI dan pembelajaran mesin. Jalan terpantas ialah pasukan hibrid: gabungkan jurutera proses berpengalaman dengan saintis data dan pakar AI kerajaan.

Penutup: Kalau DOE boleh ada Genesis Mission, apa ‘misi’ kita?

Apa yang dibuat DOE melalui Genesis Mission, American Science Cloud, fokus kepada AI, kuantum dan fusion jelas menunjukkan satu perkara: negara yang serius tentang masa depan, jadikan tenaga + AI sebagai projek strategik peringkat negara, bukan projek kecil-kecilan di setiap agensi.

Untuk Malaysia, kaitannya dengan siri AI dalam Minyak & Gas / Tenaga sangat terus terang:

  • AI sudah terbukti meningkatkan kecekapan operasi Petronas dan utiliti.
  • Bandar pintar, keselamatan identiti digital dan keselamatan tenaga memerlukan data dan AI yang diurus secara pusat.
  • Ancaman kuantum dan serangan siber terhadap infrastruktur tenaga bermaksud kita perlu merancang jauh lebih awal.

Kalau kita tunggu sehingga teknologi ini matang sepenuhnya di luar negara, kita hanya akan jadi pengguna, bukan penentu arah. Masa untuk kerajaan dan GLC tenaga kita memikirkan satu misi nasional yang berani – setara dengan Genesis Mission – tetapi diacukan kepada realiti Malaysia.

Persoalannya sekarang: adakah kita bersedia menjadikan AI dalam tenaga sebagai teras sebenar transformasi sektor awam negara, atau kita kekal melihatnya sebagai projek rintis yang tak pernah skala?