Label AI Dalam Kerajaan: Kunci Kepercayaan Digital

AI dalam Kerajaan & Sektor Awam••By 3L3C

Label AI dalam komunikasi kerajaan bukan aksesori – ia asas membina kepercayaan, menyokong MyDIGITAL dan memastikan smart city serta automasi sektor awam diterima rakyat.

AI dalam kerajaantadbir urus AIsektor awam MalaysiaMyDIGITALsmart cityketelusan kerajaan
Share:

Label AI Dalam Kerajaan: Kunci Kepercayaan Digital

Pada 2025, lebih 60% kerajaan di dunia melaporkan mereka sedang menguji atau menggunakan kecerdasan buatan (AI) dalam komunikasi dan perkhidmatan awam. Angka ini naik setiap tahun, tapi ada satu masalah besar: rakyat tak pasti apa yang dibuat manusia, dan apa yang dijana AI.

Dalam siri “AI in Government & Public Sector” ini, isu kepercayaan dan ketelusan mula jadi lebih kritikal berbanding teknologi itu sendiri. Tanpa kepercayaan, inisiatif smart city, keselamatan negara, mahupun automasi perkhidmatan awam akan tersekat. Di Amerika Syarikat, satu rang undang-undang bipartisan baharu – Responsible and Ethical AI Labeling (REAL) Act – cuba menangani perkara ini dengan cara yang sangat mudah difahami: labelkan kandungan yang dijana AI.

Ini sangat dekat dengan hala tuju Pelan Induk Ekonomi Digital Malaysia (MyDIGITAL) yang menekankan AI beretika dalam sektor awam. Apa yang berlaku di AS ini sebenarnya boleh dijadikan cermin untuk Malaysia: kalau kerajaan nak guna AI secara besar-besaran, macam mana nak pastikan rakyat tetap percaya?

Artikel ini kupas:

  • Apa sebenarnya pendekatan REAL Act di AS
  • Kenapa label AI penting untuk kerajaan dan rakyat
  • Apa kelemahan dan had pendekatan label sahaja
  • Bagaimana Malaysia boleh adapt prinsip yang sama untuk inisiatif MyDIGITAL, smart city dan keselamatan nasional

Apa Yang Dilakukan REAL Act Di AS – Dan Kenapa Ia Menarik Untuk Malaysia

REAL Act tak cuba menghalang kerajaan Amerika daripada menggunakan AI. Sebaliknya, ia menetapkan peraturan jelas tentang bila dan bagaimana kandungan AI perlu dilabel dan disemak manusia.

Secara ringkas:

  • Agensi persekutuan tidak boleh edar kandungan yang dijana AI (teks, imej, audio, video) kepada orang awam tanpa:
    • Label yang jelas bahawa ia dijana AI, atau
    • Semakan manusia yang sahkan kandungan itu sebelum diterbitkan.
  • Ada pengecualian untuk:
    • Komunikasi yang tidak bertujuan untuk orang awam (dalaman sahaja)
    • Kandungan untuk tujuan terklasifikasi (keselamatan, pertahanan)
    • Kandungan AI yang telah disemak dan diluluskan pegawai agensi

Ahli Kongres Bill Foster menyatakan kebimbangan asas: dalam era maklumat palsu, rakyat patut boleh percaya bahawa maklumat rasmi kerajaan “berpijak pada realiti”. Pete Sessions pula menekankan matlamatnya ialah memelihara kepercayaan dan ketelusan.

Bagi saya, yang menarik di sini bukan teknologinya, tapi falsafahnya:

"AI boleh digunakan kerajaan, tapi mesti dengan papan tanda yang jelas dan brek kecemasan manusia."

Untuk Malaysia yang sedang menggerakkan MyDIGITAL, prinsip ini sangat sejajar dengan fokus kita pada tadbir urus data, etika AI dan kepercayaan rakyat.

Kenapa Label AI Jadi Isu Besar Dalam Sektor Awam

Label AI dalam komunikasi kerajaan membantu tiga perkara utama: kepercayaan, akauntabiliti dan literasi digital.

1. Kepercayaan Rakyat Terhadap Kerajaan

Bila kerajaan mula menggunakan AI untuk:

  • menjawab soalan umum melalui chatbot kerajaan,
  • mengeluarkan draf surat atau notis automatik,
  • menghasilkan visual atau video penerangan,

rakyat berhak tahu: ini dijana manusia atau mesin?

Tanpa label:

  • Rakyat mungkin rasa dipermainkan kalau kemudian sedar kandungan itu sebenarnya dihasilkan mesin.
  • Pihak tak bertanggungjawab boleh menyamar sebagai kerajaan dengan deepfake atau mesej palsu, dan orang ramai sukar membezakan.

Label yang jelas, seperti “Kandungan ini sebahagiannya dijana AI dan telah disemak pegawai [nama agensi]”, membantu bina semula rasa jujur dan telus.

2. Akauntabiliti Dalam Keputusan & Maklumat Rasmi

Dalam sektor awam, isu besar bukan sekadar “siapa tulis”, tapi siapa bertanggungjawab.

Tanpa pengenalan yang jelas:

  • Sukar menentukan sama ada kesilapan fakta datang dari pegawai atau sistem AI.
  • Proses semakan dalaman jadi kabur – siapa semak apa, bila dan bagaimana.

Dengan label dan polisi yang teratur:

  • Senang tetapkan bahawa pegawai manusia tetap penandatangan terakhir untuk kandungan kritikal seperti dasar, arahan rasmi, dan pengumuman keselamatan.
  • Audit dan siasatan kemudian lebih teratur kerana terdapat rekod jelas bila AI digunakan.

3. Literasi Digital Dan Kesedaran AI Dalam Masyarakat

Label AI bukan sekadar untuk "menandai", tapi juga mendidik.

Apabila rakyat kerap nampak tanda seperti:

  • “Dijana AI”
  • “Dibantu AI, disemak manusia”

mereka mula faham:

  • bagaimana kerajaan menggunakan AI,
  • di mana batasannya,
  • dan kenapa manusia masih penting.

Ini selari dengan keperluan Malaysia untuk menaikkan tahap literasi data dan AI selari dengan agenda MyDIGITAL.

Realiti Sebenar: Label AI Tak Cukup Kalau Berdiri Bersendirian

Penulis undang-undang suka garis lurus: "Kalau label, masalah selesai." Tapi kajian tak setuju.

Penemuan menarik datang daripada kajian Stanford HAI (melalui eksperimen terhadap 1,500 peserta di AS):

  • Label memang mengubah persepsi – orang lebih tepat meneka sama ada mesej dibuat AI atau manusia.
  • Tetapi: label tidak banyak mengurangkan tahap “keterpengaruhan” kandungan itu. Dalam erti kata lain, walaupun orang tahu ia dijana AI, mereka masih mudah terpengaruh.

Maksudnya untuk pembuat dasar di Malaysia:

Kalau matlamatnya ialah kurangkan pengaruh mesej berbahaya yang dijana AI, label sahaja tak cukup.

Label perlu digabungkan dengan:

  • Polisi kandungan (apa yang boleh, apa yang tak boleh dihasilkan AI)
  • Pengesahan fakta automatik + manual
  • Pendidikan pengguna tentang manipulasi digital dan deepfake
  • Mekanisme aduan dan pembetulan pantas bila maklumat salah tersebar

Kerajaan yang hanya kata “kita sudah label AI” tapi tak kemas kini proses semakan, latihan pegawai dan saluran aduan, sebenarnya sekadar tampal plaster pada luka yang masih terbuka.

Pelajaran Untuk Malaysia: Dari REAL Act Ke MyDIGITAL

Bila lihat REAL Act, ada beberapa pelajaran praktikal yang Malaysia boleh adapt dalam konteks sektor awam, smart city dan keselamatan negara.

1. Jadikan Label AI Sebagai Standard Dalam Komunikasi Rasmi

Bagi kandungan kerajaan yang sampai kepada rakyat:

  • Portal kerajaan
  • Media sosial rasmi
  • SMS/WhatsApp notifikasi rasmi
  • Surat dan emel automatik

Kerajaan boleh menetapkan prinsip seperti:

  • Wajib label bila kandungan dijana sepenuhnya oleh AI.
  • Label berbeza untuk kandungan “dibantu AI, disemak manusia”.
  • Tiada kandungan kritikal (contoh: amaran bencana, arahan keselamatan, pengumuman undang-undang) dikeluarkan tanpa semakan manusia.

Ini boleh dijadikan sebahagian daripada standard ICT sektor awam di bawah MyDIGITAL dan garis panduan MAMPU.

2. Letakkan Manusia Sebagai “Editor Terakhir” Dalam Rantaian AI

Dalam konteks kerajaan, AI patut berperanan:

  • pembantu draf,
  • alat cadangan,
  • pemproses data berskala besar.

Tapi bukan pemberi keputusan muktamad tanpa pengesahan manusia, khususnya untuk:

  • keputusan yang memberi kesan besar kepada individu (contoh: bantuan kewangan, tindakan penguatkuasaan),
  • komunikasi dasar dan undang-undang,
  • kandungan keselamatan dan pertahanan.

Polisi jelas ini perlu dihitam putih dalam:

  • SOP jabatan,
  • garis panduan latihan pegawai,
  • kontrak dengan pembekal teknologi AI.

3. Integrasi AI Label Dalam Ekosistem Smart City

Banyak bandar di Malaysia mengarah kepada konsep bandar pintar dengan:

  • papan tanda digital,
  • sistem pengumuman automatik,
  • dashboard warga melalui aplikasi mudah alih,
  • respon chatbot untuk pertanyaan tentang trafik, cukai, dan lain-lain.

Di sinilah label AI boleh diintegrasikan secara praktikal:

  • Chatbot majlis bandaraya memaparkan dengan jelas: “Jawapan ini dijana AI; untuk isu sensitif, sila hubungi pegawai.”
  • Video penerangan yang dijana AI untuk kempen awam membawa kredit: “Narasi dijana AI, kandungan disemak oleh [nama jabatan].”
  • Portal status permohonan (lesen, permit) yang menggunakan AI untuk ringkasan status tetap menyatakan: “Ringkasan automatik, keputusan rasmi terikat kepada dokumen daripada pegawai.”

Ini nampak kecil, tapi bagi saya inilah perincian yang membina atau meruntuhkan kepercayaan jangka panjang.

4. Selaraskan Dengan Matlamat Keselamatan Negara

Dalam isu pertahanan dan keselamatan, keperluan lebih rumit:

  • Ada maklumat yang tak boleh didedah langsung.
  • Ada latihan atau simulasi yang bergantung pada AI generatif.

Pendekatan seperti REAL Act yang membenarkan pengecualian untuk kandungan terklasifikasi relevan di sini. Tetapi:

  • Di bahagian depan (depan rakyat), naratif masih perlu jelas tentang bagaimana AI digunakan secara bertanggungjawab.
  • Di bahagian dalam (dalaman kerajaan), perlu ada audit dalaman yang sangat ketat walaupun kandungan tak dilabel kepada umum.

Cadangan Praktikal: Rangka Kerja Label AI Untuk Sektor Awam Malaysia

Kalau saya perlu ringkaskan kepada beberapa langkah yang boleh dilaksanakan oleh kerajaan atau agensi yang serius mahu guna AI dengan bertanggungjawab, ia akan nampak seperti ini:

  1. Tetapkan kategori kandungan:

    • Kritikal (keselamatan, dasar, undang-undang)
    • Tinggi (pengumuman rasmi, kempen awam)
    • Sederhana (FAQ, bahan penerangan umum)
    • Rendah (mesej dalaman, konsep awal)

  2. Definisikan bila AI boleh digunakan untuk setiap kategori dan apakah tahap semakan manusia yang perlu.

  3. Rancang format label yang mudah difahami, contohnya:

    • "Dijana AI"
    • "Dibantu AI, disemak pegawai manusia"
    • "Disemak automatik, belum disahkan pegawai" (untuk antaramuka dalaman)

  4. Latih pegawai untuk faham:

    • risiko AI (deepfake, bias, maklumat mengelirukan),
    • tanggungjawab mereka sebagai pengesah kandungan,
    • cara menerangkan penggunaan AI kepada orang awam bila ditanya.

  5. Wujudkan mekanisme aduan cepat bila rakyat mengesyaki:

    • kandungan palsu yang menyamar sebagai kerajaan,
    • kesilapan besar yang datang daripada sistem AI rasmi.

  6. Pastikan vendor teknologi AI mematuhi polisi kerajaan, termasuk kemampuan untuk:

    • jejaki kandungan yang dijana,
    • menyediakan log penggunaan untuk audit,
    • menyokong penambahan label dalam antaramuka pengguna.

Rangka kerja sebegini nampak teknikal, tapi inilah asas yang membezakan “AI yang mengukuhkan kepercayaan” dengan “AI yang menambah kekeliruan”.

Ke Mana Arah Seterusnya Untuk AI Dalam Kerajaan Malaysia

REAL Act di AS menunjukkan satu perkara jelas: negara yang serius mahu memanfaatkan AI dalam sektor awam perlu sama serius tentang tadbir urus dan ketelusannya.

Bagi Malaysia, yang sedang melaksanakan Pelan Induk Ekonomi Digital dan memperluas penggunaan AI dalam smart city, automasi perkhidmatan awam dan keselamatan negara, ini bukan isu sampingan. Ini soal legitimasi.

Kerajaan yang berani berkata secara terbuka, “Ya, kami guna AI. Ini di mana, ini bagaimana, dan ini sempadannya,” akan lebih mudah mendapat sokongan rakyat, pelabur dan rakan antarabangsa.

Kalau anda berada dalam sektor awam, pembekal teknologi, atau pembuat dasar:

  • nilai semula bagaimana organisasi anda guna AI hari ini,
  • tanya soalan mudah: jika rakyat tahu bahagian ini dijana AI, adakah mereka rasa lebih yakin atau lebih ragu?

Dan kalau jawapannya masih kabur, mungkin sudah masa untuk mula merangka polisi label AI anda sendiri – sebelum undang-undang memaksa anda buat begitu.