Illinois lantik Chief AI Officer pertama. Apa maksudnya untuk kepimpinan digital, bandar pintar dan sektor awam Malaysia? Ini masa fikir serius tentang CAIO.
Illinois Lantik Chief AI Officer: Petanda Baharu Kepimpinan Digital
Satu demi satu negeri di Amerika Syarikat mula mewujudkan jawatan Chief Artificial Intelligence Officer (CAIO). Terbaru, negeri Illinois sedang mencari CAIO pertama mereka untuk memimpin strategi kecerdasan buatan dan pembelajaran mesin di peringkat kerajaan negeri.
Ini bukan sekadar lantikan baharu dalam carta organisasi. Ia isyarat jelas: AI kini dianggap fungsi teras kerajaan, sama penting dengan kewangan, keselamatan dan sumber manusia.
Bagi kita di Malaysia, perkembangan ini selari dengan hala tuju Pelan Induk Ekonomi Digital Malaysia (MyDIGITAL) yang menekankan penggunaan AI dalam sektor awam, bandar pintar, identiti digital, keselamatan negara dan automasi perkhidmatan. Soalannya bukan lagi “perlu atau tidak AI dalam kerajaan”, tetapi siapa yang memandunya dan bagaimana ia diurus dengan bertanggungjawab.
Artikel ini mengupas apa yang Illinois sedang lakukan, mengapa banyak kerajaan mula melantik CAIO, dan bagaimana ia boleh menjadi model kepada Malaysia – sama ada di peringkat Persekutuan, negeri, mahupun PBT.
Apa Sebenarnya Peranan Chief AI Officer dalam Kerajaan?
Jawatan CAIO di Illinois dirangka sebagai eksekutif tertinggi yang memegang mandat dasar dan strategi AI untuk seluruh kerajaan negeri. Bukan sekadar projek teknologi, tetapi fungsi kepimpinan merentasi agensi.
Tugas utama CAIO (berdasarkan contoh Illinois)
Mengikut deskripsi kerja Illinois, CAIO akan:
- Menjadi autoriti dasar dan eksekutif utama bagi AI dan pembelajaran mesin.
- Menyediakan dan menyelaras AI roadmap untuk seluruh kerajaan negeri.
- Mewujudkan rangka tadbir urus (governance framework) dan standard penggunaan AI.
- Menyelia pengurusan risiko AI – dari bias data, keselamatan, hingga privasi.
- Menyokong agensi-agensi lain mengguna AI secara bertanggungjawab dan konsisten.
Illinois meletakkan CAIO di bawah Department of Innovation and Technology (DoIT), bersama Chief Information Officer (CIO) dan Chief Data Officer. Struktur ini mengiktiraf satu hakikat penting:
"AI bukan sekadar teknologi, tapi gabungan data, polisi, etika dan perubahan budaya kerja."
Di Malaysia, fungsi sebegini sekarang bertaburan – ada di MAMPU, MOSTI, agensi keselamatan, kerajaan negeri dan juga GLC. Tanpa satu titik fokus seperti CAIO, usaha AI mudah menjadi silo, berganda kos dan sukar diskala.
Trend Global: Negeri-negeri AS Jadi Makmal Kepimpinan AI
Illinois bukan bersendirian. Dalam tempoh dua tahun terakhir, beberapa negeri lain juga telah mewujudkan jawatan CAIO atau jawatan setaraf, antaranya:
- Oklahoma – Chief AI and Technology Officer
- Montana – eksekutif AI peringkat C-suite
- Texas – Chief AI and Innovation Officer
- North Carolina – eksekutif tadbir urus dan dasar AI
- Arkansas – sedang mencari CAIO pertama
Apa yang menarik, trend ini muncul seiring dengan lonjakan penggunaan AI generatif (seperti model bahasa besar) dalam kerajaan: dari chatbot perkhidmatan awam, analitik jenayah, sehingga automasi dokumen undang-undang.
Kebanyakan negeri ini bergerak atas tiga sebab utama:
- Tekanan kecekapan – kekurangan tenaga kerja, tekanan bajet, dan ekspektasi rakyat yang sudah biasa dengan pengalaman digital sektor swasta.
- Risiko reputasi dan undang-undang – penggunaan AI tanpa kawalan boleh membawa isu diskriminasi, kebocoran data, atau keputusan automatik yang sukar dijelaskan.
- Peluang ekonomi – AI dilihat sebagai pemangkin pelaburan, pekerjaan digital dan inovasi tempatan.
Malaysia menghadapi tekanan dan peluang yang sama. Bezanya, Amerika Syarikat sudah mula menyelesaikannya melalui struktur kepimpinan khusus AI. Kita belum secara terbuka menamakan CAIO di peringkat Persekutuan atau negeri – tapi keperluan itu semakin jelas.
Kenapa Kerajaan Perlu CAIO, Bukan Sekadar Pasukan Projek AI
Kebanyakan organisasi kerajaan mula dengan "projek AI" – chatbot di portal, sistem ramalan trafik, atau sistem pemarkahan risiko. Itu permulaan yang baik, tetapi tanpa CAIO, beberapa masalah akan berulang:
-
Projek terpencil dan tidak selaras
Setiap agensi beli atau bangunkan penyelesaian AI sendiri, guna vendor berbeza, standard data berbeza. Hasilnya:- kos berganda,
- integrasi susah,
- pengalaman rakyat tak konsisten.
-
Tiada polisi jelas tentang data dan etika
Contohnya:- Adakah boleh guna data wajah untuk analitik CCTV?
- Bagaimana memantau bias dalam model skor bantuan sosial?
Tanpa rangka kerja pusat, pegawai bawah terpaksa "mengagak".
-
Jurang antara IT dan pembuat dasar
CIO faham teknologi, pegawai dasar faham implikasi undang-undang. AI duduk di tengah-tengah – CAIO diperlukan sebagai jambatan.
Apa yang CAIO boleh selesaikan
CAIO yang berfungsi dengan baik biasanya akan:
- Menentukan prioriti AI peringkat kerajaan: contohnya fokus awal pada bandar pintar, kesihatan awam atau keselamatan.
- Menggubal AI policy dan guideline yang wajib dipatuhi vendor serta agensi.
- Menubuhkan AI Governance Council yang menggabungkan undang-undang, keselamatan, teknologi dan wakil rakyat.
- Mewujudkan katalog komponen AI ulangan (model, pipeline data, API) yang boleh dikongsi antara agensi.
Untuk Malaysia, saya berpendapat pendekatan paling realistik ialah:
- Meletakkan CAIO Nasional di bawah unit pemacu digital negara (misalnya di Jabatan Perdana Menteri / Kementerian Digital),
- Diikuti CAIO peringkat negeri untuk negeri yang besar dan pesat membangun seperti Selangor, Johor dan Sarawak,
- Dengan garis panduan piawai nasional yang selari dengan MyDIGITAL dan dasar keselamatan negara.
Hubungan CAIO Dengan Bandar Pintar, Identiti Digital & Keselamatan Negara
MyDIGITAL menyebut banyak bidang tumpuan: bandar pintar, identiti digital, analitik keselamatan, automasi perkhidmatan awam. Semua ini secara praktikalnya bergantung kepada AI.
1. Bandar pintar (smart city)
Bandar pintar bukan sekadar CCTV dan sensor. Nilai sebenar datang daripada AI yang menganalisis data tersebut secara masa nyata:
- Ramalan banjir di kawasan bandar rendah,
- Pengurusan trafik adaptif berdasarkan corak kenderaan,
- Pengesanan awal insiden jenayah melalui gelagat luar biasa.
Tanpa CAIO, setiap majlis bandaraya mungkin:
- membeli sistem AI proprietari berlainan,
- menyimpan data dalam format tak serasi,
- bergantung 100% kepada vendor tanpa kepakaran dalaman.
CAIO boleh menentukan arkitektur rujukan bandar pintar nasional supaya PBT tak bermula dari kosong dan mengelak terkunci vendor (vendor lock-in).
2. Identiti digital & perkhidmatan automate
Sistem identiti digital yang kukuh membolehkan:
- e-KYC yang selamat,
- pengesahan biometrik,
- akses tunggal (single sign-on) kepada perkhidmatan kerajaan.
AI digunakan untuk:
- pengesahan wajah,
- pengesanan penipuan,
- analisis corak penggunaan yang luar biasa.
Di sinilah CAIO perlu menetapkan garis merah:
- data apa yang boleh digunakan untuk latihan model,
- berapa lama data disimpan,
- bagaimana hak privasi rakyat dipelihara.
3. Keselamatan negara & analitik pengawasan
Bagi agensi keselamatan, AI semakin banyak digunakan untuk:
- analitik video skala besar,
- pengesanan ancaman siber,
- pemprofilan risiko berdasarkan pelbagai sumber data.
Tanpa tadbir urus yang jelas, penggunaan ini boleh:
- melanggar hak asasi,
- menimbulkan isu diskriminasi,
- menjejaskan kepercayaan awam.
CAIO boleh mengimbangi kepentingan keselamatan dan perlindungan hak warganegara, melalui dasar yang telus dan semakan berkala oleh badan bebas.
Pengajaran Praktikal Dari Illinois Untuk Malaysia
Illinois sedang membina pejabat AI formal di bawah DoIT. Mereka sudah ada CIO, telah lantik Chief Data Officer, tambah enterprise architect, dan kini CAIO. Urutan ini menarik kerana ia menggambarkan matang secara bertahap:
- Kukuhkan infrastruktur IT dan data dahulu – tanpa data berkualiti dan sistem yang stabil, AI hanya jadi demo.
- Lantik pemilik data yang jelas (Chief Data Officer) – untuk standard data, kualiti dan perkongsian.
- Baru mewujudkan pejabat AI – supaya AI dibina atas asas yang kukuh.
Untuk kerajaan Malaysia (Persekutuan dan negeri), pendekatan berperingkat boleh kelihatan seperti ini:
Langkah 1: Audit kesiapsiagaan AI sektor awam
- Senaraikan projek AI sedia ada dalam semua agensi.
- Kenal pasti jurang data, infrastruktur dan bakat.
- Nilai tahap risiko (privasi, keselamatan, reputasi) bagi setiap kegunaan AI.
Langkah 2: Bentuk jawatankuasa sementara AI nasional
Sebelum CAIO rasmi dilantik, tubuhkan jawatankuasa AI merentas kementerian yang:
- menyusun draf dasar dan garis panduan AI,
- menentukan keutamaan projek nasional,
- mencadangkan struktur organisasi untuk CAIO.
Langkah 3: Reka mandat dan profil Chief AI Officer
Belajar daripada Illinois, profil CAIO yang berkesan biasanya ada:
- pengalaman pengurusan IT peringkat kanan,
- latar belakang strategi teknologi perusahaan dan polisi,
- pengalaman membina rangka kerja tadbir urus AI/ML, roadmap dan pengurusan risiko,
- keupayaan "bercakap dua bahasa" – bahasa teknikal dan bahasa polisi.
Jujurnya, bakat seperti ini tak ramai di pasaran. Pilihan realistik:
- naik taraf pemimpin sedia ada (CIO, CTO) dengan mandat AI yang jelas, atau
- bawa masuk dari sektor swasta tetapi pastikan mereka faham budaya dan proses kerajaan.
Langkah 4: Mulakan dengan beberapa use case tumpuan
CAIO bukan datang untuk tulis polisi semata-mata. Mereka perlu buktikan nilai. Pilih 3–5 kegunaan AI berimpak tinggi, contohnya:
- pengurusan kesesakan bandar di Lembah Klang,
- pengesanan awal kesihatan awam melalui data klinik dan hospital kerajaan,
- automasi proses permohonan lesen/permit di PBT.
Tunjukkan:
- pengurangan masa proses (contoh 40% lebih cepat),
- penjimatan kos operasi,
- peningkatan kepuasan rakyat (melalui NPS atau tinjauan ringkas).
Data konkrit ini memudahkan CAIO mendapatkan bajet dan mandat yang lebih kukuh.
Cabaran Nyata: Bukan Semua Mengenai Teknologi
Saya pernah lihat organisasi (termasuk agensi kerajaan) beli sistem AI mahal, tetapi akhirnya:
- digunakan kurang 10% daripada keupayaan,
- pegawai tak yakin dengan keputusan model,
- isu etika timbul kerana tiada garis panduan jelas.
Ada tiga cabaran bukan teknikal yang CAIO perlu tangani dari awal:
-
Budaya & kemahiran
Pegawai perlu yakin bahawa AI membantu kerja, bukan menggantikan. Illinois secara terbuka menyebut AI untuk "memperkasakan" workforce, bukan buang orang. Di Malaysia, mesej ini amat penting terutama kepada penjawat awam yang bimbang tentang automasi. -
Ketelusan kepada rakyat
Bila kerajaan gunakan AI untuk membuat keputusan (contoh: kelayakan bantuan, penguatkuasaan), rakyat berhak tahu:- adakah AI terlibat,
- sejauh mana keputusan boleh dicabar,
- bagaimana data mereka digunakan.
-
Pemerintahan merentas penggal politik
Strategi AI memerlukan pelaburan jangka panjang. CAIO perlu:- meyakinkan kedua-dua pihak kerajaan dan pembangkang,
- memposisikan AI sebagai agenda nasional, bukan agenda politik sempit.
Kenapa Malaysia Perlu Memikirkan CAIO Sekarang, Bukan Nanti
Gelombang pelantikan CAIO di Amerika Syarikat menunjukkan satu realiti: AI sudah cukup matang hingga memerlukan kepimpinan khusus di peringkat tertinggi kerajaan.
Bagi Malaysia, momentum MyDIGITAL, inisiatif bandar pintar, identiti digital, dan pelaburan keselamatan siber menjadikan ini masa yang sesuai untuk:
- menilai struktur kepimpinan AI di sektor awam,
- mempertimbangkan pelantikan Chief AI Officer di peringkat nasional dan/atau negeri,
- mengintegrasikan AI governance dalam semua projek digital kerajaan, bukan sebagai lampiran di hujung.
Jika anda terlibat dalam transformasi digital kerajaan – sama ada sebagai pembuat dasar, CIO, pengarah agensi, atau penasihat teknologi – soalan yang wajar ditanya pada mesyuarat seterusnya ialah:
"Siapa sebenarnya pemilik tertinggi agenda AI kita? Dan apa mandat rasmi mereka?"
Negeri seperti Illinois sudah mula menjawab soalan itu secara jelas. Semakin cepat kita mempunyai jawapan sendiri, semakin besar peluang Malaysia untuk menggunakan AI bagi memperkukuh perkhidmatan awam, meningkatkan keselamatan, dan mempercepat pertumbuhan ekonomi digital tanpa mengorbankan kepercayaan rakyat.